|

جنبش دانشجویی و مسئله‌سازی صنفی از دانشگاه

مهسا اسداله‌نژاد

تاریخ جنبش دانشجویی، تاریخی متعلق به حافظه جمعی دانشگاه تهران است؛ تاریخی که کم‌کم از سطح حافظه جمعی دانشگاه تهران فراتر رفت و به تاریخی بدل شد برای مطالبه‌کردن هر آنچه «سیاسی» است. بازخوانی تاریخ جنبش دانشجویی که مانند هر جنبش دیگری نیازمند روزهایی برای گردهمایی، جشن، اعتراض یا نوعی تجدید میثاق با آرمان‌هایش است، ما را به امر سیاسی پیوند می‌زند. تاریخ جنبش دانشجویی گاه به بی‌واسطه‌ترین شکل ممکن با سیاست و رویدادهای سیاسی آمیخته است. این آمیختگی هم در سطح تعریف خود جنبش از سوی فعالان آن و هم از سوی شناسایی و به‌رسمیت‌شناختن‌ آن به‌ دست نهادهای رسمی و غیررسمی مشهود است. جنبش دانشجویی سیاسی رفتار می‌کند و به‌ تبع آن با آن به ‌طور سیاسی نیز برخورد می‌شود؛ سیاست در دم‌دستی‌ترین شکل خود، یعنی مواجه با دولت و تصمیم‌گیری‌هایش. جنبش دانشجویی به این معنا با حیطه تصمیم‌گیری‌های دولتی درگیر بوده است و کوشیده تا بتواند به ‌واسطه طرح مطالبات سیاسی خود توانایی مداخله در امر سیاسی را به دست آورد. جنبش دانشجویی بیش از هر چیز از موقعیت دانشجویی برمی‌آید. موقعیت دانشجویی یعنی سروکارداشتن با همه ملازمات زندگی دانشجویی به‌ طور موقتی. هویت دانشجو هویتی زمان‌مند و بعضا بسیار کوتاه است. دانشگاه در مقام امر کلی، با هویت‌های موقتی و کوتاهی تعریف می‌شود که از دانشگاه مکانی برای طرح مطالبات خود می‌سازند. به بیان دیگر تاریخ جنبش دانشجویی، تاریخ حافظه جمعی مبتنی بر گره‌خوردگی با امر سیاسی را با «مکان» دانشگاه به‌مثابه مکانی برای اعتراض علیه هرآنچه به ‌طور سیاسی ناعادلانه وضع شده است، در هم می‌آمیزد؛ بنابراین جنبش دانشجویی هویت‌هایی موقتی‌ را به نام دانشجو گرد هم می‌آورد تا بنابر سنت تاریخی جنبش دانشجویی مطالبات خود را از نهادهای سیاسی رسمی و غیررسمی طلب کند.
دانشگاه همواره به‌مثابه یک میانجی «مکانی» میان مناسبات فردِ دانشجو و نهادهای سیاسی عمل کرده است. به این معنا که جنبش دانشجویی جنبشی ا‌ست که به ‌واسطه دانشگاه در امر سیاسی مداخله کرده است. عملکرد دانشگاه در مقام یک میانجی مکانی، گرچه بسیار مهم است؛ اما این امر نباید ما را از این نکته غافل کند که این میانجیگری در اکثر مواقع از حد «مکانی» فراتر نرفته و نتوانسته به مدد تعریف واسطه‌های دیگری که معطوف به خودِ موقعیت دانشگاه نیز باشد، با امر سیاسی مرتبط شود. بی‌شک یک میانجی‌ به نام دانشگاه، تنها به شرط حضور و فعالیت و شکل‌گیری تشکل‌های دانشجویی می‌تواند از پسِ این مهم برآید. با فرض شکل‌گیری نهادهایی درون دانشگاه است که مداخله دانشگاه در امر سیاسی، علاوه بر آنکه دیگر بی‌واسطه نیست و بعضا در هیاهوی غلیان احساسات جمعی متأثر از حافظه جمعی گم نمی‌شود، توان مداخله و قدرت تأمل در خود را نیز پیدا می‌کند. به‌‌این‌ترتیب سامان‌پیدا‌کردن تشکل‌های دانشجویی می‌تواند همسو با جنبش دانشجویی تعریف شود. امروز اگر بخواهیم تصویر شفافی از تاریخ این دو مفهوم پیدا کنیم، بی‌شک گره‌خوردگی آنها به هم، تنها در قالب تشکل‌هایی که بی‌واسطه مرتبط با نهادهای سیاسی و دولتی بودند و مشی و رویکرد خاص سیاسی داشتند، دیده می‌شود، بنابراین جدای از انشعابات جدی چه درون‌گفتمانی و چه بیرون‌گفتمانی، «متولی» جنبش دانشجویی، تشکل خاصی بوده که همواره سعی در تأثیرگذاری در شرایط و مناسبات قدرت داشته است. این امر فی‌نفسه لازم و برای جهت‌دادن به موضع‌گیری‌های خاص سیاسی دانشگاه در برابر رویدادها و حوادث حیاتی‌ است؛ اما می‌تواند توجه‌ها را از سمت شکل‌های دیگری از مداخله در امر سیاسی منحرف کند یا به عبارت بهتر به سایر امکان‌های توان جنبش دانشجویی در مداخله در امر سیاسی نیندیشد.
جنبش دانشجویی می‌تواند با موضوع قراردادن «خود دانشگاه» کار سیاسی ‌کند. «دانشگاه» در مقام موضوع - و نه دیگر صرفا به‌عنوان یک میانجی مکانی- مسائل و دغدغه‌های خود را در برابر جنبش دانشجویی قرار می‌دهد که بی‌تردید هر‌کدام کم از یک پروژه مشخصا سیاسی نیستند. امروز بیش از هر چیز توجه به این امر ضروری است که جنبش دانشجویی با نداشتن «موضوع‌سازی» یا به عبارت بهتر نداشتن «مسئله‌سازی» از دانشگاه، عملا آن را به گفتار سیاسی حاکم وانهاده ‌است. میزان مداخله‌ مستقیم دولت و نهادهای دولتی در دهه اخیر یا حتی با اغماض در دهه‌های اخیر انکار‌ناپذیر است. از تعریف جدید علوم انسانی گرفته تا گرفتن استقلال دانشگاه در حوزه تصمیم‌گیری برای امور مرتبط با خودش. نباید از این نکته غافل بود که دانشگاه اگر «مکان» میانجی میان دانشجو و نهادهای سیاسی‌ است، تنها از خلال تقویت گفتار «مستقل» خود توانایی مداخله «جدی» در امر سیاسی را فراهم ‌می‌آورد. این گفتار مستقل دانشگاه بیش از هر چیز برای تعین‌بخشیدن به خود نیاز دارد تا «دانشگاه» را در اولویت خود قرار دهد. نباید ساده‌انگارانه تصور کرد که این معطوف‌‌شدن جنبش دانشجویی به مسئله‌ای به نام «دانشگاه»، به معنای استعفا از مداخله‌ در رویدادهای سیاسی یا به بیان کلی‌تر، صرفِ‌نظرکردن از امر سیاسی است؛ بلکه اندیشیدن به مسائل دانشگاه و تقویت توانایی تأثیرگذاری در تصمیم‌گیری‌های بیرون‌دانشگاهی برای دانشگاه از خلال بازسازی تشکل‌های مختلف و متکثر دانشجویی، کنشی سیاسی‌ است. اگر کارگر به‌ سبب مسئله‌ساختن از شرایط خودِ «کار» توان بدل‌شدن به یک جنش‌ را می‌یابد و اگر زنان به‌ واسطه مسئله‌ساختن از «موقعیتِ» زنان می‌توانند از چیزی به نام جنبش زنان صحبت کنند؛ دانشجو نیز تنها با مسئله‌ساختن از «وضعیتِ دانشگاه»- در همه سطوح- و اندیشیدن به «موقعیتِ خود» در دانشگاه می‌تواند بدل به جنبش شود. اگر جنبش کارگران، جنبش زنان و جنبش اقلیت‌های قومی دقیقا به‌ میانجی بدل‌سازی خود به «مسئله»، تبدیل به کنشگری سیاسی می‌شوند، جنبش دانشجویی نیز با بدل‌سازی «دانشگاه» به مسئله و طرح‌ِ مسائل و دغدغه‌های اطرافِ خود می‌تواند با امر کلی‌تری به نام سیاست ارتباط مؤثر پیدا کند یا حداقل یکی از اشکال مهم و حیاتی مداخله دانشجویی در امر سیاسی را بازفعال کند و کار سیاسی کند و کنشِ سیاسی بورزد.
اهمیت تقویت تشکل‌های دانشجویی و نیرویابی آنها به این سبب‌ است. تشکل‌های مختلف دانشجویی وضعیت هژمونیک یک تشکل دانشجویی در دانشکده یا حتی در دانشگاه را برهم می‌زنند؛ هژمونی‌ای که شاید چند قدم بیشتر با بازتولید گفتار تک‌صدایی نهی‌شده از سوی همان تشکل فاصله نداشته باشد؛ بنابراین هم تشکل دانشجویی هژمونیک برای بدل‌نشدن به ضدِ خود و هم سایر تشکل‌های نوپا و بعضا ناتوان از جذب نیرو، باید پروژه‌های خود را فعالانه در عرصه عمومی دانشگاه که تنها در صورت حضورِ فعالِ «همه‌« تشکل‌های دانشجویی شکل می‌گیرد، پیش ببرند. هر تشکل دانشجویی در دانشگاه، در بالقوگی‌ها و فعالیت‌هایش یک تشکل سیاسی‌‌ است؛ زیرا با تعریف گفتار مستقل خود در دانشگاه، با تعریف برنامه کاری خود و با عضوگیری از سطح دانشکده و دانشگاه، در پی اثرگذاری بر وضعیت دانشجویی‌ است و در پی هرچه بیشتر مستقل‌کردن دانشگاه گام برمی‌دارد. بی‌شک شکل‌گیری دانشگاه به‌مثابه گفتار مستقل، به معنای گرفتن توان مداخله دولت در آن و ناتوان‌کردن دولت از تصمیم‌گیری‌های مستقیم در قبال دانشگاه است. خواست استقلال‌یابی دانشگاه بی‌تردید یک خواست سیاسی است.

تاریخ جنبش دانشجویی، تاریخی متعلق به حافظه جمعی دانشگاه تهران است؛ تاریخی که کم‌کم از سطح حافظه جمعی دانشگاه تهران فراتر رفت و به تاریخی بدل شد برای مطالبه‌کردن هر آنچه «سیاسی» است. بازخوانی تاریخ جنبش دانشجویی که مانند هر جنبش دیگری نیازمند روزهایی برای گردهمایی، جشن، اعتراض یا نوعی تجدید میثاق با آرمان‌هایش است، ما را به امر سیاسی پیوند می‌زند. تاریخ جنبش دانشجویی گاه به بی‌واسطه‌ترین شکل ممکن با سیاست و رویدادهای سیاسی آمیخته است. این آمیختگی هم در سطح تعریف خود جنبش از سوی فعالان آن و هم از سوی شناسایی و به‌رسمیت‌شناختن‌ آن به‌ دست نهادهای رسمی و غیررسمی مشهود است. جنبش دانشجویی سیاسی رفتار می‌کند و به‌ تبع آن با آن به ‌طور سیاسی نیز برخورد می‌شود؛ سیاست در دم‌دستی‌ترین شکل خود، یعنی مواجه با دولت و تصمیم‌گیری‌هایش. جنبش دانشجویی به این معنا با حیطه تصمیم‌گیری‌های دولتی درگیر بوده است و کوشیده تا بتواند به ‌واسطه طرح مطالبات سیاسی خود توانایی مداخله در امر سیاسی را به دست آورد. جنبش دانشجویی بیش از هر چیز از موقعیت دانشجویی برمی‌آید. موقعیت دانشجویی یعنی سروکارداشتن با همه ملازمات زندگی دانشجویی به‌ طور موقتی. هویت دانشجو هویتی زمان‌مند و بعضا بسیار کوتاه است. دانشگاه در مقام امر کلی، با هویت‌های موقتی و کوتاهی تعریف می‌شود که از دانشگاه مکانی برای طرح مطالبات خود می‌سازند. به بیان دیگر تاریخ جنبش دانشجویی، تاریخ حافظه جمعی مبتنی بر گره‌خوردگی با امر سیاسی را با «مکان» دانشگاه به‌مثابه مکانی برای اعتراض علیه هرآنچه به ‌طور سیاسی ناعادلانه وضع شده است، در هم می‌آمیزد؛ بنابراین جنبش دانشجویی هویت‌هایی موقتی‌ را به نام دانشجو گرد هم می‌آورد تا بنابر سنت تاریخی جنبش دانشجویی مطالبات خود را از نهادهای سیاسی رسمی و غیررسمی طلب کند.
دانشگاه همواره به‌مثابه یک میانجی «مکانی» میان مناسبات فردِ دانشجو و نهادهای سیاسی عمل کرده است. به این معنا که جنبش دانشجویی جنبشی ا‌ست که به ‌واسطه دانشگاه در امر سیاسی مداخله کرده است. عملکرد دانشگاه در مقام یک میانجی مکانی، گرچه بسیار مهم است؛ اما این امر نباید ما را از این نکته غافل کند که این میانجیگری در اکثر مواقع از حد «مکانی» فراتر نرفته و نتوانسته به مدد تعریف واسطه‌های دیگری که معطوف به خودِ موقعیت دانشگاه نیز باشد، با امر سیاسی مرتبط شود. بی‌شک یک میانجی‌ به نام دانشگاه، تنها به شرط حضور و فعالیت و شکل‌گیری تشکل‌های دانشجویی می‌تواند از پسِ این مهم برآید. با فرض شکل‌گیری نهادهایی درون دانشگاه است که مداخله دانشگاه در امر سیاسی، علاوه بر آنکه دیگر بی‌واسطه نیست و بعضا در هیاهوی غلیان احساسات جمعی متأثر از حافظه جمعی گم نمی‌شود، توان مداخله و قدرت تأمل در خود را نیز پیدا می‌کند. به‌‌این‌ترتیب سامان‌پیدا‌کردن تشکل‌های دانشجویی می‌تواند همسو با جنبش دانشجویی تعریف شود. امروز اگر بخواهیم تصویر شفافی از تاریخ این دو مفهوم پیدا کنیم، بی‌شک گره‌خوردگی آنها به هم، تنها در قالب تشکل‌هایی که بی‌واسطه مرتبط با نهادهای سیاسی و دولتی بودند و مشی و رویکرد خاص سیاسی داشتند، دیده می‌شود، بنابراین جدای از انشعابات جدی چه درون‌گفتمانی و چه بیرون‌گفتمانی، «متولی» جنبش دانشجویی، تشکل خاصی بوده که همواره سعی در تأثیرگذاری در شرایط و مناسبات قدرت داشته است. این امر فی‌نفسه لازم و برای جهت‌دادن به موضع‌گیری‌های خاص سیاسی دانشگاه در برابر رویدادها و حوادث حیاتی‌ است؛ اما می‌تواند توجه‌ها را از سمت شکل‌های دیگری از مداخله در امر سیاسی منحرف کند یا به عبارت بهتر به سایر امکان‌های توان جنبش دانشجویی در مداخله در امر سیاسی نیندیشد.
جنبش دانشجویی می‌تواند با موضوع قراردادن «خود دانشگاه» کار سیاسی ‌کند. «دانشگاه» در مقام موضوع - و نه دیگر صرفا به‌عنوان یک میانجی مکانی- مسائل و دغدغه‌های خود را در برابر جنبش دانشجویی قرار می‌دهد که بی‌تردید هر‌کدام کم از یک پروژه مشخصا سیاسی نیستند. امروز بیش از هر چیز توجه به این امر ضروری است که جنبش دانشجویی با نداشتن «موضوع‌سازی» یا به عبارت بهتر نداشتن «مسئله‌سازی» از دانشگاه، عملا آن را به گفتار سیاسی حاکم وانهاده ‌است. میزان مداخله‌ مستقیم دولت و نهادهای دولتی در دهه اخیر یا حتی با اغماض در دهه‌های اخیر انکار‌ناپذیر است. از تعریف جدید علوم انسانی گرفته تا گرفتن استقلال دانشگاه در حوزه تصمیم‌گیری برای امور مرتبط با خودش. نباید از این نکته غافل بود که دانشگاه اگر «مکان» میانجی میان دانشجو و نهادهای سیاسی‌ است، تنها از خلال تقویت گفتار «مستقل» خود توانایی مداخله «جدی» در امر سیاسی را فراهم ‌می‌آورد. این گفتار مستقل دانشگاه بیش از هر چیز برای تعین‌بخشیدن به خود نیاز دارد تا «دانشگاه» را در اولویت خود قرار دهد. نباید ساده‌انگارانه تصور کرد که این معطوف‌‌شدن جنبش دانشجویی به مسئله‌ای به نام «دانشگاه»، به معنای استعفا از مداخله‌ در رویدادهای سیاسی یا به بیان کلی‌تر، صرفِ‌نظرکردن از امر سیاسی است؛ بلکه اندیشیدن به مسائل دانشگاه و تقویت توانایی تأثیرگذاری در تصمیم‌گیری‌های بیرون‌دانشگاهی برای دانشگاه از خلال بازسازی تشکل‌های مختلف و متکثر دانشجویی، کنشی سیاسی‌ است. اگر کارگر به‌ سبب مسئله‌ساختن از شرایط خودِ «کار» توان بدل‌شدن به یک جنش‌ را می‌یابد و اگر زنان به‌ واسطه مسئله‌ساختن از «موقعیتِ» زنان می‌توانند از چیزی به نام جنبش زنان صحبت کنند؛ دانشجو نیز تنها با مسئله‌ساختن از «وضعیتِ دانشگاه»- در همه سطوح- و اندیشیدن به «موقعیتِ خود» در دانشگاه می‌تواند بدل به جنبش شود. اگر جنبش کارگران، جنبش زنان و جنبش اقلیت‌های قومی دقیقا به‌ میانجی بدل‌سازی خود به «مسئله»، تبدیل به کنشگری سیاسی می‌شوند، جنبش دانشجویی نیز با بدل‌سازی «دانشگاه» به مسئله و طرح‌ِ مسائل و دغدغه‌های اطرافِ خود می‌تواند با امر کلی‌تری به نام سیاست ارتباط مؤثر پیدا کند یا حداقل یکی از اشکال مهم و حیاتی مداخله دانشجویی در امر سیاسی را بازفعال کند و کار سیاسی کند و کنشِ سیاسی بورزد.
اهمیت تقویت تشکل‌های دانشجویی و نیرویابی آنها به این سبب‌ است. تشکل‌های مختلف دانشجویی وضعیت هژمونیک یک تشکل دانشجویی در دانشکده یا حتی در دانشگاه را برهم می‌زنند؛ هژمونی‌ای که شاید چند قدم بیشتر با بازتولید گفتار تک‌صدایی نهی‌شده از سوی همان تشکل فاصله نداشته باشد؛ بنابراین هم تشکل دانشجویی هژمونیک برای بدل‌نشدن به ضدِ خود و هم سایر تشکل‌های نوپا و بعضا ناتوان از جذب نیرو، باید پروژه‌های خود را فعالانه در عرصه عمومی دانشگاه که تنها در صورت حضورِ فعالِ «همه‌« تشکل‌های دانشجویی شکل می‌گیرد، پیش ببرند. هر تشکل دانشجویی در دانشگاه، در بالقوگی‌ها و فعالیت‌هایش یک تشکل سیاسی‌‌ است؛ زیرا با تعریف گفتار مستقل خود در دانشگاه، با تعریف برنامه کاری خود و با عضوگیری از سطح دانشکده و دانشگاه، در پی اثرگذاری بر وضعیت دانشجویی‌ است و در پی هرچه بیشتر مستقل‌کردن دانشگاه گام برمی‌دارد. بی‌شک شکل‌گیری دانشگاه به‌مثابه گفتار مستقل، به معنای گرفتن توان مداخله دولت در آن و ناتوان‌کردن دولت از تصمیم‌گیری‌های مستقیم در قبال دانشگاه است. خواست استقلال‌یابی دانشگاه بی‌تردید یک خواست سیاسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.