محمدعلي کامفیروزی:
فعالان دانشجويي از مظلومترين فعالان اجتماعي هستند
غالب تحلیلها درباره جریان دانشجویی، مناسبات و روندهای کلان حاکم بر فعالیت دانشجویی را مورد توجه قرار میدهند. در کلان تحلیلها مشکلات ملموس و انضمامی غالبا مغفول میمانند و بحث در سطوح جامعهشناختی، سیاسی و فرهنگی دنبال میشود. یکی از مشکلاتی که نسل جدید فعالان دانشجویی با آن دستوپنجه نرم میکنند، دخالت نهادهای بیرون دانشگاه در امور دانشگاهی و همچنین اعمال سلیقههای تنگنظرانه بر قوانین تفسیرپذیر و گنگِ ناظر بر فعالیت دانشجویی است. برای بررسی این مشکل از منظر افرادی که با آن درگیر بودند، به سراغ محمدعلی کامفیروزی، دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرمشناسی رفتیم. او کارشناسی خود را در سال ۸۰ در دانشگاه تهران آغاز کرد و از آن زمان چه بهعنوان فعال دانشجویی، چه بهعنوان نماینده دانشجویان در کرسیهای انتخابی و چه بهعنوان وکیل دانشجویانی که پروندههای آنها در جریان بود با مشکلات فعالان دانشجویی در ارتباط بوده است. او سوابقی چون دو سال نمایندگی مدیران مسئول نشریات دانشجویی در شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی وزارت علوم و عضویت دوساله در شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی وزارت بهداشت بهعنوان عضو حقوقدان را در کارنامه خود دارد. در ادامه متن مصاحبه این فعال دانشجویی را میخوانید.
با رویکارآمدن دولت یازدهم فعالیت دانشجویی در بسیاری از دانشگاهها از سرگرفته شد. اما نکته قابلتوجه در این سالها مداخله زیاد نهادهای خارج از دانشگاه در امور دانشگاه و بالاخص فعالیتهای دانشجویی بود. البته نهادهای دانشگاهی هم در برخورد با فعالیتهای دانشجویی نقش بسزایی داشتند. بسیاری از این محدودیتها و برخوردها هم با بهانه استناد به مقررات ناظر بر فعالیتهای دانشجویی بوده است. شما دانشجوی حقوق هستید. در این سالها هم چه به صورت دست اول و چه با واسطه در تعامل با برخی فعالان دانشجویی و فعالیتهایشان بودهاید. به نظرتان مقررات ناظر بر فعالیتهای دانشجویی چقدر در تسهیل فعالیت دانشجویی و صیانت و حمایت از حقوق فعالان دانشجویی موفق بودهاست؟
به نظر من هم بخش عمدهای از مشکلات در مسیر فعالیتهای دانشجویی همین روند رو به رشد اعمال فشار و محدودیتهای جورواجور مسئولان دولتی و دانشگاهی است. برای توضیحدادن این مسئله باید کمی به عقبتر برویم؛ ببینید همراه با افزایش نقشآفرینی دانشجویان در صحنه اجتماع از نیمه دهه 70 به بعد، طبیعتا بخشهایی از حاکمیت روی فعالیتهایشان حساس شد. همین مسئله زمینه برخوردهایی را ایجاد کرد؛ برخوردهای سلیقهای مسئولان دانشگاهی از طرفی و برخوردهای سخت نهادهای بیرون از دانشگاه از طرف دیگر، نگرانیهای جدی را برای دولت اصلاحات به وجود آورد. مثلا داستان نشریه دانشجویی موج را که شنیدهاید.
دو دغدغه جدی صیانت از استقلال دانشگاه و امنیتینشدن فضای آن، مسئولان وقت را به چارهاندیشی واداشت. تصویب همین مقررات گوناگون درباره فعالیتهای دانشجویی، در آن سالها با دغدغه حفظ استقلال دانشگاه در برابر دخالتها و برخوردهای خارج از دانشگاه و جلوگیری از برخوردهای سلیقهای مسئولان دولتی و دانشگاهی و همچنین امنیتینشدن فضای دانشگاه انجام شد. از دل این مقررات، نهادهای اداری مختلفی برای رسیدگی به امور فعالیتهای دانشجویی و نظارت بر آنها تشکیل شد. اختیارات گستردهای هم به آنها داده شد؛ از صدور مجوز فعالیت و توقیف فعالیت تشکل یا نشریه گرفته تا سلب حق فعالیت سیاسی-اجتماعی از دانشجویان. البته درست است که این اختیارات صرفا در مواردی به آنها داده شده بود، اما خب مگر چه کسی میخواست این مقررات را اجرا کند؟ همان مسئولان دانشگاهی تنگنظری که تا پیش از این هم بنا به سلیقه خود یا به دلیل خوشخدمتی یا ترس از نهادهای بیرون از دانشگاه، در مسیر فعالیت دانشجویی انواع و اقسام محدودیتها و مشکلات را ایجاد میکردند.
نتیجه چه شد؟ اولا امکان برخورد چندباره با دانشجویی که میخواست فعالیت دانشجویی کند (هم در نهاد ناظر بر آن فعالیت و هم در کمیته انضباطی و هم در مراجع دیگر) فراهم شد. ثانیا تورم مقررات، آن هم با آن همه ابهام و ایرادی که داشت، صرفا باعث افزایش برخوردهای سلیقهای مسئولان دولتی و دانشگاهی شد. اصلا شما فکر میکنید دلیل، یا بهتر است بگویم بهانه تضعیف و نهایتا تعطیلی اینهمه انجمن اسلامی در دولت آقای احمدینژاد چه بود؟ استناد وزارت علوم و دانشگاهها در دوره آقای احمدینژاد، غالبا به همان آییننامه و دستورالعمل نظارت بر تشکلهای اسلامی مبهم و پر ایرادی بود که در دولت آقای خاتمی تصویب شد. ثالثا همین آییننامهها بعدا محمل ظهور شیوهنامهها، دستورالعملها و استفساریهها و عرفهای نانوشته غیرقانونیای شد که روزبهروز فعالیت دانشجویی را محدود و محدودتر و سخت و سختتر کرد. مهمتر از همه اینکه بر اثر این آییننامهها، حق فعالیت دانشجویی تبدیل به امتیازی ویژه شد که فقط در عمل به عدهای محدود داده میشد؛ درحالیکه در قانون اساسی ما، حق انتشار نشریه، برگزاری اجتماعات، عضویت، فعالیت یا تأسیس جمعیتها و انجمنها و... یک حق
عمومی است و طبیعی است که هیچ شهروندی برای استفاده از این حقش، نیازی به تأیید صلاحیت یا بررسی محتوا و اخذ مجوز و... ندارد.
این را هم بگویم که تکثر و تنوع چه در قالب و چه در محتوا- از خصیصههای ذاتی فعالیت دانشجویی است. این آییننامهها و مقررات، این خصیصه ذاتی را نادیده گرفته بودند و بهدنبال سازماندهی فعالیت دانشجویی بودند و حتی در این راه حقوق تمامی طیفها و سلایق سیاسی-فرهنگی-اجتماعی-اعتقادی موجود در دانشگاه را به رسمیت نشناختند. الان مثلا با چه استدلالی دانشجویان لیبرالی که نمیخواهند در قالبهای موجود فعالیت سیاسی کنند، از حق فعالیت سیاسیشان محروم شدهاند؟
نهایتا هم اینکه این مقررات کارایی چندانی در جلوگیری از ورود و مداخله نهادهای بیرون از دانشگاه نداشت؛ اگر کارایی داشت، الان این تعداد پرونده درباره فعالان دانشجویی وجود نداشت و اخبار احضارهای مختلف مدام به گوش نمیرسید و نامهنگاریها و تماسها و امر و نهیها روزبهروز بیشتر نمیشد.
با این تفاصیل اگر گشایشی (ولو اندک) بعد از ۹۲ به وجود آمده، حاصل تغییر در مدیران و سلیقه آنها بوده و تغییر ساختاری نیست. به عبارت دیگر با تغییر دوباره مدیران دانشگاهها امکان دارد دوباره سلیقههای تنگنظرانه حاکم شود. خب در چنین وضعیتی برای تثبیت حقوق دانشجویان چه باید کرد؟
دقیقا! ببینید انتقاد اصلی ما به مسئولان و بدنه کارشناسی دولت در آموزش عالی دقیقا همین است. توانمندسازی دانشجویان با افکار و سلایق گوناگون، هرچند کار مفیدی است و در شکستن فضای انحصاری که در دولت آقای احمدینژاد شکل گرفته بود، مؤثر است اما بیتوجهی به علل و عوامل شکلگیری آن فضای انحصار و صرفا پرداختن به معلولها، در درازمدت کاری بیفایده -یا در خوشبینانهترین حالت- کمفایده است. جریان دانشجویی را نمیتوان با فضاسازی گلخانهای و موقت، ایجاد یا تقویت کرد.
چه علتهایی؟
وظیفه دولت طبق اصل سوم قانون اساسی تأمین آزادیهای سیاسی و اجتماعی است. وظیفه دولت طبق اصل 121 قانون اساسی، پاسداری از قانون اساسی است که فصل سوم آن درباره حقوق ملت است. یعنی باید زمینه فعالیت آزادانه را برای تمامی گروهها و سلایق و دیدگاهها در جامعه فراهم کند. در قدم بعدی هم باید با حمایتهای برابر، امکان فعالیت آزادانه و رقابت عادلانه را برای تمامی آنها ایجاد کند.
حالا آقایان آن مضایق و محدودیتهای غیرقانونی و آن برخوردهای سخت و نامعقول در دانشگاهها را رها کردهاند و فقط به برگزاری متمرکز یکسری طرح و برنامه با توجیه توانمندسازی جریان دانشجویی مشغولاند.
خب مگر جز این است که این جریان دانشجویی میخواهد در همان دانشگاهها و با همین مسئولان دانشگاهی تنگنظر و بعضا قانونشکن و با همین مقررات دستوپاگیر فعالیت کند؟!
گفتم دیگر؛ علت را رها کردهایم و به معلول چسبیدهایم. چرا؟ چون این قبیل کارهای زودگذر کمبازده، هزینه کمتری برایمان دارد و البته در همان موعد مسئولیتمان هم با کلی تعریف و تمجید مواجه میشود؛ ولی سه سال بعد چه؟ وقتی دولت عوض شد چه؟ خودمان را که نمیتوانیم فریب دهیم. چند سال دیگر دولتی دیگر سر کار میآید و با همین مقررات تفسیرپذیر مبهم و پراشکال و دستوپاگیر، انواع بهانهها و مشکلات را سر راه همین فعالیتهای دانشجویی مستقل میگذارد و تمام حمایتها هم از بین میرود و در نهایت هرچه رشته بودند، پنبه میشود؛ مثل اتفاقی که در دولت آقای احمدینژاد افتاد.
اصلا جدا از این، دیدگاهها و سلایق سیاسی که در دو طیف اصلاحطلب و اصولگرا تعریف نمیشوند چه؟ الان ما کجا و در چند دانشگاه به دیدگاهها و سلایق سیاسی و اجتماعی دیگر اجازه بروز و ظهور دادیم؟ دانشجو برای اینکه بتواند حرف سیاسیاش را بزند، مجبور میشود به انجمن علمی یا کانون فرهنگی یا حتی شورای صنفی برود. چرا؟ چون یک آدم لیبرال یا چپ یا با هر دیدگاه دیگری، حق تأسیس یک نهاد دانشجویی سیاسی-اجتماعی را ندارد. خب چه کسی و با چه حقی این را میگوید؟! چه کسی به شما اجازه داده که با تصویب مقررات یا با اعمال سلیقه و تنگنظری، حق بدیهی تأسیس یا فعالیت در تشکل را از دانشجوهایی که تفکر دیگری دارند، بگیرید؟ بله قانون اساسی میگوید که جمعیتها و انجمنها و... مشروط به اینکه اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی را نقض نکنند، آزادند؛ اما نمیگوید که حتما باید قبل از تأسیس یا فعالیت در تشکل، از افراد شهادتین و... را گرفت. میگوید عملکرد آن نهاد مدنی یا سیاسی نباید منجر به نقض این اصول شود. حالا بگذریم از اینکه در عمل به همان شهادتین و اعلام التزام هم راضی نمیشوند و از چند جور نهاد مختلف
هم استعلام میکنند؛ آن هم فقط برای عضویت در هیئت مؤسس یا شورای مرکزی یک تشکل دانشجویی یا برای یک سخنران ساده یک مراسم دانشجویی!
اصلا گاهی در مسیر فعالیتهای دانشجویی، وضعیت آنقدر خندهدار میشود که شاید برای شما باورپذیر نباشد؛ مثلا به کانون موسیقی به دلیل حرمت ترویج موسیقی مجوز فعالیت نمیدهند. به دانشجویی به دلیل ضعف تحصیلی اجازه فعالیت نمیدهند. به نشریه مجوز نمیدهند با این توجیه که ما میدانیم تو اگر نشریه منتشر کنی، مطالب ناجوری در آن مینویسی. به یک مسئول دولتی اجازه سخنرانی در دانشگاهی را که زیرمجموعه وزارت علوم همین دولت است، نمیدهند. اجازه انتشار آگهی به نشریه دانشجویی نمیدهند. برای برگزاری یک برنامه ساده دانشجویی، بارها دانشجو را به دبیرخانه هیئت نظارت بر تشکلها و حراست و معاونت فرهنگی و کجا و کجا میکشانند و از کلیپ مراسم گرفته تا پوستر و همه چیز را چک میکنند؛ تازه بعد از مراسم دور جدیدی از رفتوآمدها و برخوردها و تهدیدها شروع میشود که چرا فلانی در مراسم این را گفت، چرا فلان دانشجو شال فلان انداخته بود، چرا این شعار را میدادند و... . کانون فیلم دانشگاه بوعلی همدان فهرست صد فیلم که بخش مهمی از آنها مجوز پخش از ارشاد داشته را برای اکران تحویل میدهد اما با همه آنها مخالفت میشود. دانشجو را به خاطر وضعیت پوشش در
انتخابات فلان مجموعه دانشجویی ردصلاحیت میکنند. حراست به داخل دفتر انجمن علمی میریزد و تمامی نسخههای نشریه انجمن علمی را برمیدارد و میبرد. یک انتقاد ساده از یک استاد دانشگاه منجر به توقیف چندماهه نشریه میشود؛ بعد همان استاد در دادگاه هم شکایت میکند و دادگاه در رأی مینویسد این مطلب یک انتقاد ساده است و مصداق هیچ عنوان مجرمانهای نیست!
اصلا شما همین داستان ممنوعالتصویری را ببینید. نشریهای در کمیته ناظر بر نشریات یک دانشگاه به اتهام انتشار تصویر توقیف شد و همزمان برایش پرونده هم با همین اتهام تشکیل شد اما بلافاصله در دادسرا قرار منع تعقیب برایش صادر شد! الان ما در شورای مرکزی ناظر بر نشریات وزارت علوم مصوبه داریم که درباره ممنوعالتصویری چیزی به ما ابلاغ نشده اما باز هم همین چند مدت پیش یک نشریه دانشجویی به خاطر انتشار یک عکس و... از سوی کمیته ناظر یک دانشگاه، چند ماه توقیف شده است.
خب حالا چه کاری از دست خود دانشجویان برمیآید؟ یعنی دانشجویان فعالی که درحالحاضر از چارچوب همین مقررات مفری برای فعالیت باز کردهاند، چطور میتوانند در جهت رفع این روندهای فرسایشی و محدودیتزا فعالیت کنند؟
راهش بیان این مسائل و مشکلات است؛ حالا در قالب بیانیه، سخنرانی، مصاحبه، یادداشت یا حتی برگزاری همایش و نشستهای تخصصی. استادان حقوق باید از سوی همین دانشجویان فعال به چالش کشیده شوند و نظرشان پرسیده شود. مسئولان هم همینطور؛ آنها هم باید به چالش کشیده شوند.
متأسفانه جسارت و توان ما دانشجوها هم در این زمینه آنقدر که باید نیست. البته این شاید ناشی از نبود آگاهی مناسب از موازین حقوقی و مقررات باشد. به نظرم باید آگاهیبخشی کرد تا زمینه مناسب برای شفافسازی و مطالبهگری و مقاومت در برابر قانونشکنیها و اعمال سلیقه از سوی برخی مسئولان فراهم شود.
به جسارت و توان دانشجویان اشاره کردید، بهعنوان کسی که از سال ۸۰ در دانشگاه بودهاید و در سالهای اخیر بهواسطه مسئولیتی که داشتید با فعالان دانشجویی در ارتباط بودید، وضعیت فعالان فعلی را چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر شما آیا کمیت و کیفیت جریان دانشجویی کاهش یافته؟ اگر کاهش یافته چرا؟
چه کسی گفته جریان دانشجویی دهه 80 از جریان دانشجویی فعلی اثرگذارتر یا باکیفیتتر بوده است؟ من در هر دو فضا فعالیت کردم. به جد میتوانم بگویم که اصلا چنین مقایسه و سنجشی درست نیست. فعالان دانشجویی که من در سالهای گذشته دیدم از شریفترین، فعالترین، خوشفکرترین و البته مظلومترین فعالان اجتماعی بودهاند.
به حرف چند تحلیلگر سیاسی در اینباره نمیتوان زیاد توجه کرد. به نظر من آنها ارتباط یا شناخت چندانی از بدنه دانشجویی فعال کشور ندارند؛ کمااینکه مثلا دیدیم که به دلیل همین نبود شناخت، از حجم اعتراضات دانشجویی درباره وزیر علوم غافلگیر شدند و در نتیجه تحلیلهای عجیب و غریبی ارائه دادند.
در سال 80 اگر دانشجوها فعالیت میکردند، در یک زمینه اجتماعی پر جنبوجوش بود. فعالیتشان و هزینههایی که بابت فعالیت میدادند، دیده میشد. حرفهایشان شنیده میشد. در بخشهایی از دولت و مجلس مؤثر بودند. خودشان را برای اثرگذاری حتی در سطوح بالای قدرت محق میدیدند.
اما این دانشجویان فعال فعلی دارند در یک فضای رخوت و منفعتطلبی شخصی و مصلحتاندیشی، از جان و دل مایه میگذارند تا بلکه بتوانند کمی در راستای پیشبرد اهداف مدنظرشان مؤثر باشند. کمتر کسی در قدرت هم به حرفشان توجه میکند؛ نه اینکه حرفی برای گفتن نداشته باشند. دولت توجه چندانی نمیکند؛ اولویتهای خاص خودش را دارد دیگر. شما خودتان میدانید که دولت و رئیس دولت پس از انتخابات، تفاوت زیادی با آقای روحانی قبل از انتخابات کرده است.
بههرحال این دانشجوها الان دارند در زمینه اجتماعیای فعالیت میکنند که دیگر تعهد اجتماعی و وظیفه فعالیت مدنی و اصلاحگری، یک ارزش غالب اجتماعی نیست، منفعتطلبی شخصی و مصلحتاندیشی تا حدودی جایگزین آن شده است. فعالان مستقل مدنی-سیاسی غالبا خسته شدهاند یا کنار کشیدهاند یا به مطالعه، پژوهش، تدریس و کتابنوشتن یا کارهای اساسیتری مشغولاند. کمتر کسی دیگر به آن معنا فعالیت مدنی-سیاسی روزمره در سطوح مختلف اجتماعی میکند.
خب این دانشجوها دارند هزینه هم میدهند. هزینههایی که کمتر از دانشجویان فعال در دهه 80 هم نیست ولی کسی صدایشان را نمیشنود. ابزارهای کنترل و برخورد هم قویتر و سختتر شده است. جامعه و اقشار و نهادهای مرجع اجتماعی مستقل هم یا دیگر وجود ندارند یا حساسیت و پیگیری قبلی را ندارند.
الان بهعنوان نمونه، مدتی پیش دکتر صادقی، نماینده مجلس، از تشکیل بیش از 20 پرونده برای فعالان دانشجویی گفت. شما اصلا خبرش را شنیدید؟ جز در یک روزنامه جایی منتشر نشد. کسی هم حساسیت آنچنانی نشان نداد. درحالیکه در آن سالها من یادم هست، یک دانشجو که احضار میشد، خبرش در دهها رسانه منتشر میشد و کلی واکنش به همراه داشت. الان چند سال است یک اتحادیه به این تشکلهای اسلامی اصلاحطلب نمیدهند. هنوز نظارت غیرقانونی پیش از انتشار بر نشریات دانشجویی در دانشگاهها بیداد میکند. دولت در برابر تشکیل یک اتحادیه شورای صنفی مقاومت میکند. هنوز در برخی دانشگاهها ما برای صدور مجوز انتشار نشریه یا مجوز فعالیت تشکل یا تأسیس کانون مشکل داریم. در همین دولت برای چند دانشجوی عدالتخواه پرونده درست کرده و دانشجویان فعال سیاسی یا صنفی را به بهانههای مختلف احضار میکنند. لابد خودتان هم شنیدهاید که پدیده دانشجوی ستارهدار دوباره امسال درباره برخی فعالان اجتماعی زنده شده و برخی پذیرفتهشدگان کنکور امسال هنوز موفق به ثبتنام نشدهاند؛ آن هم درحالیکه هنوز هشت ماه هم از آن اظهارنظر آقای روحانی که دانشجوی ستارهدار به تاریخ پیوست،
نگذشته است. اصلا همه اینها به کنار، خود وزیر علوم دستورالعمل اجرائی انضباطی را در سال 94 امضا کرده و به دانشگاهها ابلاغ کرده اما بسیاری از دانشگاهها آن را اجرا نمیکنند. کجا در دهه 80 فضا اینطور بود؟ کجا حراست و کمیته انضباطی اینقدر میتوانست در فضای دانشگاه یکهتازی کند و صدای اعتراض کسی هم درنیاید؟ مسئولی اصلا جرئت میکرد اینطور آشکار در دانشگاهی قانونشکنی کند؟
به نظر من دانشجویی که در این فضا فعالیت میکند و جایگاه خودش را در جامعه مدنی تعریف کرده و چشمداشتی هم به قدرت ندارد و هزینههای گزافش را هم دارد میدهد و صدایش هم به دلایل گوناگون شنیده نشده، یک سروگردن از دانشجوی آن سالها بالاتر است.
شاید جزء معدود افرادی باشید که جریان دانشجویی فعلی را قدرتمندتر از قدیم ارزیابی میکند، آیا میتوانید ظهور و بروز این قدرت را نشان دهید؟
هرجا حداقل فضایی برای ظهور و بروز وجود داشته، ما این اثرگذاری را دیدهایم؛ نمونهاش در همین برنامههای دانشجویی باکیفیتی که در میان انواع و اقسام کارشکنیها و محدودیتها برگزار میشود؛ نمونهاش در بعضی از نشریات دانشجویی خوبی که منتشر میشود و من مشابهش را در دهه 80 هم ندیدم، نمونه آن در اعتراضات صنفی گستردهای که در دانشگاهها شکل گرفت، نمونهاش در همین دو انتخابات گذشته... .
جریانی که از آن صحبت میکنید، حامل چه ایدهها، دغدغهها و مطالباتی است؟ به عبارتی آیا میتوانید رئوس گفتمانی آن را مشخص کنید؟
همین بحثهای جدیای که در طول این سالها درباره حقوق شهروندی، حقوق دانشجویی، عدالت آموزشی، تجاریسازی علوم انسانی، پولیشدن آموزش، آسیبهای اجتماعی یا در کل مباحث ذیل عدالتطلبی یا آزادیخواهی شکل گرفت؛ نمونههایی از همین ایدههای بکری است که یا از سوی جریان دانشجویی طرح شد یا اینکه دستکم جریان دانشجویی در طرح و گفتوگو درباره آنها نقش بسزایی داشت. ما واقعا نمیتوانیم فرصت بینظیری را که جریان دانشجویی در سالهای اخیر برای گفتوگو میان طیفها و دیدگاههای مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و... درباره مسائل مختلف فراهم آورده، نادیده بگیریم؛ آنهم در کشوری که یکی از علل اساسی مشکلاتش همین ضعف فرهنگ گفتوگو است.
فکر میکنم هنوز به سؤالم پاسخ شفافی ندادهاید. شما مدعی وجود یک جریان دانشجویی قدرتمند هستید، سؤال این است که جریان دانشجویی یا اصلا بهطور مشخص جریان دانشجویی اصلاحطلب چه دغدغهها و مطالباتی دارد و به چه صورتی بهدنبال تحقق آنهاست؟ یا گفتمان این جریان چیست؟
حالا شما مثلا فکر میکنید اگر از بعضی نمایندگان فراکسیون امید یا اعضای خیلی از این شوراهای شهر یا برخی فعالان حزبی اصلاحطلب همین سؤال را بپرسید، میتوانند پاسخی بدهند؟
ما الان داریم درباره جریان دانشجویی صحبت میکنیم... .
بله من متوجه هستم اما مگر میتوان این فضا را بدون درنظرگرفتن دیگر عوامل تحلیل کرد؟ مگر میشود این واقعیت را کتمان کرد که اثرگذاری در جریان موسوم به اصلاحطلبی، الان بعضا دست افراد و گروههایی افتاده که کمتر ارتباطی با شاخصههای اصلاحطلبی دارند؟ یک روز من از یکی از همین آقایان اصلاحطلب پرسیدم واقعا شما دارید چه چیزی را اصلاح میکنید؟ هر کاری که میکنند، شما باز کاری نمیکنید! نهایتا یک موضعگیری میکنید و تمام. آنهاکار خودشان را میکنند و شما هم واکنش عملی نشان نمیدهید. بالاخره شمای اصلاحطلب در پایان دوران مسئولیتتان باید چهار تا کنش اصلاحی جدی داشته باشی یا نه؟
حالا در این فضا جریان دانشجویی چه میتواند بکند؟ اصلاحطلب یعنی کسی که در عین پذیرش اصول مبنایی و پایههای قانوناساسی مانند اسلامیت و جمهوریت و استقلال و تمامیتارضی و...، در چارچوبهای قانونی، نسبت به اصلاح وضعیت موجود در راستای افزایش آزادیهای فردی-اجتماعی، شفافسازی و رقابتیتر شدن فضا، ایجاد فرصتهای برابر، کاهش رانت و فساد و افزایش عدالت اقتصادی-اجتماعی، سیاسی و... اقدام کند.
به نظر شما جریان دانشجویی اصلاحطلب در این سالها در این راستا قدم برداشته است؟
به نظر من در بسیاری از جاهایی که حقوق عمومی نقض یا آزادیهای شهروندان تحدید شده، دانشجویان اصلاحطلب از اولین کسانی بودند که موضع گرفتند. هرجا که عدالت سیاسی-اجتماعی تهدید شده یا امکان و فرصت برابر برای دستیابی همه شهروندان به موقعیتهای گوناگون اجتماعی از بین رفته، همین دانشجویان اصلاحطلب پیشگام اعتراض بودند. البته من هم میپذیرم که انتقادات جدیای هم به جریان دانشجویی اصلاحطلب وارد است، ولی بالاخره فضا را باید با لحاظ تمامی مسائل و محدودیتها و... تحلیل کرد.
مثلا چه انتقاداتی؟
مثلا اینکه هرچند جریان دانشجویی اصلاحطلب در سالهای گذشته روی مسائل اقتصادی مانند پولیشدن خدمات عمومی، رانت و فساد، افزایش روند خصولتیسازی و... فعالیتهایی کرده اما کافی نبوده است. مسائل اقتصادی یکی از مهمترین دغدغههای مردم است. غفلت از این دغدغهها، ندیدن اعتراضات کارگری، از کنار فساد سیستماتیک ریشه دوانده در دولت و دیگر بخشها گذشتن، نادیدهگرفتن روند روبهرشد پولیشدن خدمات اولیهای که ارائه آنها وظیفه دولت است -مانند آموزش و درمان- و ندیدن خصولتیسازیها و رابطهبازیها و رانتخواریها و... اشتباه بزرگی است که غیرقابل جبران نیست.
از سوی دیگر هم تا حدودی این کمتوجهی به شاخصههای اصلاحطلبی را میپذیرم؛ بالاخره با هیچ شاخص اصلاحطلبانهای نمیتوان عملکرد ضعیف برخی افرادی را که با رأی اصلاحطلبان وارد نهادهای انتخابی شدند توجیه کرد. خودتان میدانید بخشی از اصلاحطلبانی که وارد این نهادها شدهاند یا به صورت خنثی یا حتی منفی عمل میکنند یا به دلیل نبود انسجام و هماهنگی، امکان هیچ اثرگذاریای به جز حرفزدن ندارند. بخش دیگری از اصلاحطلبانی که همچنان پایبند به اصولاصلاحطلبی باقی ماندهاند هم که با انواع و اقسام ابزارها، از صحنه سیاست در ایران حذف شده یا تلاش میشود که حذف شوند. بحران گفتمانی به نظر من الان در تمامی بخشهای جریان موسوم به اصلاحات وجود دارد. نمیدانم شاید هنوز کمی زمان لازم است تا جریان دانشجویی اصلاحطلب بتواند مسیرش را دقیقتر پیدا کند؛ هرچند به نظرم همین الان هم اتفاقات مثبتی در حال وقوع است. من که هر از گاهی برنامهها و فعالیتهای دانشجویی را رصد میکنم، رشد این بلوغ و پختگی فکری-اجتماعی-سیاسی را میبینم.
به نقطه خوبی رسیدیم؛ به نظر شما بالاخره تکلیف جریان دانشجویی اصلاحطلب با این دولت چیست؟
البته من در موقعیتی نیستم که بخواهم تعیین تکلیف کنم اما به نظرم مسئله خیلی ساده است؛ بنابر یکسری ضروریات، از کاندیدایی در برابر کاندیدای دیگری حمایت شد. حالا هم نه قرار است از آقای روحانی عبور شود، نه نیاز است آن انتخاب نفی شود، نه منطقی است در برابر اشتباهات دولت سکوت مصلحتاندیشانه شود یا حتی حمایت انتقادی صورت بگیرد. به نظرم صورتمسئله خیلی شفاف است؛ اصلاحطلبی یکسری شاخصههایی دارد، باید عملکرد دولت بر اساس آن شاخصهها سنجیده شده و نسبت به آن واکنش نشان داده شود.
غالب تحلیلها درباره جریان دانشجویی، مناسبات و روندهای کلان حاکم بر فعالیت دانشجویی را مورد توجه قرار میدهند. در کلان تحلیلها مشکلات ملموس و انضمامی غالبا مغفول میمانند و بحث در سطوح جامعهشناختی، سیاسی و فرهنگی دنبال میشود. یکی از مشکلاتی که نسل جدید فعالان دانشجویی با آن دستوپنجه نرم میکنند، دخالت نهادهای بیرون دانشگاه در امور دانشگاهی و همچنین اعمال سلیقههای تنگنظرانه بر قوانین تفسیرپذیر و گنگِ ناظر بر فعالیت دانشجویی است. برای بررسی این مشکل از منظر افرادی که با آن درگیر بودند، به سراغ محمدعلی کامفیروزی، دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرمشناسی رفتیم. او کارشناسی خود را در سال ۸۰ در دانشگاه تهران آغاز کرد و از آن زمان چه بهعنوان فعال دانشجویی، چه بهعنوان نماینده دانشجویان در کرسیهای انتخابی و چه بهعنوان وکیل دانشجویانی که پروندههای آنها در جریان بود با مشکلات فعالان دانشجویی در ارتباط بوده است. او سوابقی چون دو سال نمایندگی مدیران مسئول نشریات دانشجویی در شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی وزارت علوم و عضویت دوساله در شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی وزارت بهداشت بهعنوان عضو حقوقدان را در کارنامه خود دارد. در ادامه متن مصاحبه این فعال دانشجویی را میخوانید.
با رویکارآمدن دولت یازدهم فعالیت دانشجویی در بسیاری از دانشگاهها از سرگرفته شد. اما نکته قابلتوجه در این سالها مداخله زیاد نهادهای خارج از دانشگاه در امور دانشگاه و بالاخص فعالیتهای دانشجویی بود. البته نهادهای دانشگاهی هم در برخورد با فعالیتهای دانشجویی نقش بسزایی داشتند. بسیاری از این محدودیتها و برخوردها هم با بهانه استناد به مقررات ناظر بر فعالیتهای دانشجویی بوده است. شما دانشجوی حقوق هستید. در این سالها هم چه به صورت دست اول و چه با واسطه در تعامل با برخی فعالان دانشجویی و فعالیتهایشان بودهاید. به نظرتان مقررات ناظر بر فعالیتهای دانشجویی چقدر در تسهیل فعالیت دانشجویی و صیانت و حمایت از حقوق فعالان دانشجویی موفق بودهاست؟
به نظر من هم بخش عمدهای از مشکلات در مسیر فعالیتهای دانشجویی همین روند رو به رشد اعمال فشار و محدودیتهای جورواجور مسئولان دولتی و دانشگاهی است. برای توضیحدادن این مسئله باید کمی به عقبتر برویم؛ ببینید همراه با افزایش نقشآفرینی دانشجویان در صحنه اجتماع از نیمه دهه 70 به بعد، طبیعتا بخشهایی از حاکمیت روی فعالیتهایشان حساس شد. همین مسئله زمینه برخوردهایی را ایجاد کرد؛ برخوردهای سلیقهای مسئولان دانشگاهی از طرفی و برخوردهای سخت نهادهای بیرون از دانشگاه از طرف دیگر، نگرانیهای جدی را برای دولت اصلاحات به وجود آورد. مثلا داستان نشریه دانشجویی موج را که شنیدهاید.
دو دغدغه جدی صیانت از استقلال دانشگاه و امنیتینشدن فضای آن، مسئولان وقت را به چارهاندیشی واداشت. تصویب همین مقررات گوناگون درباره فعالیتهای دانشجویی، در آن سالها با دغدغه حفظ استقلال دانشگاه در برابر دخالتها و برخوردهای خارج از دانشگاه و جلوگیری از برخوردهای سلیقهای مسئولان دولتی و دانشگاهی و همچنین امنیتینشدن فضای دانشگاه انجام شد. از دل این مقررات، نهادهای اداری مختلفی برای رسیدگی به امور فعالیتهای دانشجویی و نظارت بر آنها تشکیل شد. اختیارات گستردهای هم به آنها داده شد؛ از صدور مجوز فعالیت و توقیف فعالیت تشکل یا نشریه گرفته تا سلب حق فعالیت سیاسی-اجتماعی از دانشجویان. البته درست است که این اختیارات صرفا در مواردی به آنها داده شده بود، اما خب مگر چه کسی میخواست این مقررات را اجرا کند؟ همان مسئولان دانشگاهی تنگنظری که تا پیش از این هم بنا به سلیقه خود یا به دلیل خوشخدمتی یا ترس از نهادهای بیرون از دانشگاه، در مسیر فعالیت دانشجویی انواع و اقسام محدودیتها و مشکلات را ایجاد میکردند.
نتیجه چه شد؟ اولا امکان برخورد چندباره با دانشجویی که میخواست فعالیت دانشجویی کند (هم در نهاد ناظر بر آن فعالیت و هم در کمیته انضباطی و هم در مراجع دیگر) فراهم شد. ثانیا تورم مقررات، آن هم با آن همه ابهام و ایرادی که داشت، صرفا باعث افزایش برخوردهای سلیقهای مسئولان دولتی و دانشگاهی شد. اصلا شما فکر میکنید دلیل، یا بهتر است بگویم بهانه تضعیف و نهایتا تعطیلی اینهمه انجمن اسلامی در دولت آقای احمدینژاد چه بود؟ استناد وزارت علوم و دانشگاهها در دوره آقای احمدینژاد، غالبا به همان آییننامه و دستورالعمل نظارت بر تشکلهای اسلامی مبهم و پر ایرادی بود که در دولت آقای خاتمی تصویب شد. ثالثا همین آییننامهها بعدا محمل ظهور شیوهنامهها، دستورالعملها و استفساریهها و عرفهای نانوشته غیرقانونیای شد که روزبهروز فعالیت دانشجویی را محدود و محدودتر و سخت و سختتر کرد. مهمتر از همه اینکه بر اثر این آییننامهها، حق فعالیت دانشجویی تبدیل به امتیازی ویژه شد که فقط در عمل به عدهای محدود داده میشد؛ درحالیکه در قانون اساسی ما، حق انتشار نشریه، برگزاری اجتماعات، عضویت، فعالیت یا تأسیس جمعیتها و انجمنها و... یک حق
عمومی است و طبیعی است که هیچ شهروندی برای استفاده از این حقش، نیازی به تأیید صلاحیت یا بررسی محتوا و اخذ مجوز و... ندارد.
این را هم بگویم که تکثر و تنوع چه در قالب و چه در محتوا- از خصیصههای ذاتی فعالیت دانشجویی است. این آییننامهها و مقررات، این خصیصه ذاتی را نادیده گرفته بودند و بهدنبال سازماندهی فعالیت دانشجویی بودند و حتی در این راه حقوق تمامی طیفها و سلایق سیاسی-فرهنگی-اجتماعی-اعتقادی موجود در دانشگاه را به رسمیت نشناختند. الان مثلا با چه استدلالی دانشجویان لیبرالی که نمیخواهند در قالبهای موجود فعالیت سیاسی کنند، از حق فعالیت سیاسیشان محروم شدهاند؟
نهایتا هم اینکه این مقررات کارایی چندانی در جلوگیری از ورود و مداخله نهادهای بیرون از دانشگاه نداشت؛ اگر کارایی داشت، الان این تعداد پرونده درباره فعالان دانشجویی وجود نداشت و اخبار احضارهای مختلف مدام به گوش نمیرسید و نامهنگاریها و تماسها و امر و نهیها روزبهروز بیشتر نمیشد.
با این تفاصیل اگر گشایشی (ولو اندک) بعد از ۹۲ به وجود آمده، حاصل تغییر در مدیران و سلیقه آنها بوده و تغییر ساختاری نیست. به عبارت دیگر با تغییر دوباره مدیران دانشگاهها امکان دارد دوباره سلیقههای تنگنظرانه حاکم شود. خب در چنین وضعیتی برای تثبیت حقوق دانشجویان چه باید کرد؟
دقیقا! ببینید انتقاد اصلی ما به مسئولان و بدنه کارشناسی دولت در آموزش عالی دقیقا همین است. توانمندسازی دانشجویان با افکار و سلایق گوناگون، هرچند کار مفیدی است و در شکستن فضای انحصاری که در دولت آقای احمدینژاد شکل گرفته بود، مؤثر است اما بیتوجهی به علل و عوامل شکلگیری آن فضای انحصار و صرفا پرداختن به معلولها، در درازمدت کاری بیفایده -یا در خوشبینانهترین حالت- کمفایده است. جریان دانشجویی را نمیتوان با فضاسازی گلخانهای و موقت، ایجاد یا تقویت کرد.
چه علتهایی؟
وظیفه دولت طبق اصل سوم قانون اساسی تأمین آزادیهای سیاسی و اجتماعی است. وظیفه دولت طبق اصل 121 قانون اساسی، پاسداری از قانون اساسی است که فصل سوم آن درباره حقوق ملت است. یعنی باید زمینه فعالیت آزادانه را برای تمامی گروهها و سلایق و دیدگاهها در جامعه فراهم کند. در قدم بعدی هم باید با حمایتهای برابر، امکان فعالیت آزادانه و رقابت عادلانه را برای تمامی آنها ایجاد کند.
حالا آقایان آن مضایق و محدودیتهای غیرقانونی و آن برخوردهای سخت و نامعقول در دانشگاهها را رها کردهاند و فقط به برگزاری متمرکز یکسری طرح و برنامه با توجیه توانمندسازی جریان دانشجویی مشغولاند.
خب مگر جز این است که این جریان دانشجویی میخواهد در همان دانشگاهها و با همین مسئولان دانشگاهی تنگنظر و بعضا قانونشکن و با همین مقررات دستوپاگیر فعالیت کند؟!
گفتم دیگر؛ علت را رها کردهایم و به معلول چسبیدهایم. چرا؟ چون این قبیل کارهای زودگذر کمبازده، هزینه کمتری برایمان دارد و البته در همان موعد مسئولیتمان هم با کلی تعریف و تمجید مواجه میشود؛ ولی سه سال بعد چه؟ وقتی دولت عوض شد چه؟ خودمان را که نمیتوانیم فریب دهیم. چند سال دیگر دولتی دیگر سر کار میآید و با همین مقررات تفسیرپذیر مبهم و پراشکال و دستوپاگیر، انواع بهانهها و مشکلات را سر راه همین فعالیتهای دانشجویی مستقل میگذارد و تمام حمایتها هم از بین میرود و در نهایت هرچه رشته بودند، پنبه میشود؛ مثل اتفاقی که در دولت آقای احمدینژاد افتاد.
اصلا جدا از این، دیدگاهها و سلایق سیاسی که در دو طیف اصلاحطلب و اصولگرا تعریف نمیشوند چه؟ الان ما کجا و در چند دانشگاه به دیدگاهها و سلایق سیاسی و اجتماعی دیگر اجازه بروز و ظهور دادیم؟ دانشجو برای اینکه بتواند حرف سیاسیاش را بزند، مجبور میشود به انجمن علمی یا کانون فرهنگی یا حتی شورای صنفی برود. چرا؟ چون یک آدم لیبرال یا چپ یا با هر دیدگاه دیگری، حق تأسیس یک نهاد دانشجویی سیاسی-اجتماعی را ندارد. خب چه کسی و با چه حقی این را میگوید؟! چه کسی به شما اجازه داده که با تصویب مقررات یا با اعمال سلیقه و تنگنظری، حق بدیهی تأسیس یا فعالیت در تشکل را از دانشجوهایی که تفکر دیگری دارند، بگیرید؟ بله قانون اساسی میگوید که جمعیتها و انجمنها و... مشروط به اینکه اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی را نقض نکنند، آزادند؛ اما نمیگوید که حتما باید قبل از تأسیس یا فعالیت در تشکل، از افراد شهادتین و... را گرفت. میگوید عملکرد آن نهاد مدنی یا سیاسی نباید منجر به نقض این اصول شود. حالا بگذریم از اینکه در عمل به همان شهادتین و اعلام التزام هم راضی نمیشوند و از چند جور نهاد مختلف
هم استعلام میکنند؛ آن هم فقط برای عضویت در هیئت مؤسس یا شورای مرکزی یک تشکل دانشجویی یا برای یک سخنران ساده یک مراسم دانشجویی!
اصلا گاهی در مسیر فعالیتهای دانشجویی، وضعیت آنقدر خندهدار میشود که شاید برای شما باورپذیر نباشد؛ مثلا به کانون موسیقی به دلیل حرمت ترویج موسیقی مجوز فعالیت نمیدهند. به دانشجویی به دلیل ضعف تحصیلی اجازه فعالیت نمیدهند. به نشریه مجوز نمیدهند با این توجیه که ما میدانیم تو اگر نشریه منتشر کنی، مطالب ناجوری در آن مینویسی. به یک مسئول دولتی اجازه سخنرانی در دانشگاهی را که زیرمجموعه وزارت علوم همین دولت است، نمیدهند. اجازه انتشار آگهی به نشریه دانشجویی نمیدهند. برای برگزاری یک برنامه ساده دانشجویی، بارها دانشجو را به دبیرخانه هیئت نظارت بر تشکلها و حراست و معاونت فرهنگی و کجا و کجا میکشانند و از کلیپ مراسم گرفته تا پوستر و همه چیز را چک میکنند؛ تازه بعد از مراسم دور جدیدی از رفتوآمدها و برخوردها و تهدیدها شروع میشود که چرا فلانی در مراسم این را گفت، چرا فلان دانشجو شال فلان انداخته بود، چرا این شعار را میدادند و... . کانون فیلم دانشگاه بوعلی همدان فهرست صد فیلم که بخش مهمی از آنها مجوز پخش از ارشاد داشته را برای اکران تحویل میدهد اما با همه آنها مخالفت میشود. دانشجو را به خاطر وضعیت پوشش در
انتخابات فلان مجموعه دانشجویی ردصلاحیت میکنند. حراست به داخل دفتر انجمن علمی میریزد و تمامی نسخههای نشریه انجمن علمی را برمیدارد و میبرد. یک انتقاد ساده از یک استاد دانشگاه منجر به توقیف چندماهه نشریه میشود؛ بعد همان استاد در دادگاه هم شکایت میکند و دادگاه در رأی مینویسد این مطلب یک انتقاد ساده است و مصداق هیچ عنوان مجرمانهای نیست!
اصلا شما همین داستان ممنوعالتصویری را ببینید. نشریهای در کمیته ناظر بر نشریات یک دانشگاه به اتهام انتشار تصویر توقیف شد و همزمان برایش پرونده هم با همین اتهام تشکیل شد اما بلافاصله در دادسرا قرار منع تعقیب برایش صادر شد! الان ما در شورای مرکزی ناظر بر نشریات وزارت علوم مصوبه داریم که درباره ممنوعالتصویری چیزی به ما ابلاغ نشده اما باز هم همین چند مدت پیش یک نشریه دانشجویی به خاطر انتشار یک عکس و... از سوی کمیته ناظر یک دانشگاه، چند ماه توقیف شده است.
خب حالا چه کاری از دست خود دانشجویان برمیآید؟ یعنی دانشجویان فعالی که درحالحاضر از چارچوب همین مقررات مفری برای فعالیت باز کردهاند، چطور میتوانند در جهت رفع این روندهای فرسایشی و محدودیتزا فعالیت کنند؟
راهش بیان این مسائل و مشکلات است؛ حالا در قالب بیانیه، سخنرانی، مصاحبه، یادداشت یا حتی برگزاری همایش و نشستهای تخصصی. استادان حقوق باید از سوی همین دانشجویان فعال به چالش کشیده شوند و نظرشان پرسیده شود. مسئولان هم همینطور؛ آنها هم باید به چالش کشیده شوند.
متأسفانه جسارت و توان ما دانشجوها هم در این زمینه آنقدر که باید نیست. البته این شاید ناشی از نبود آگاهی مناسب از موازین حقوقی و مقررات باشد. به نظرم باید آگاهیبخشی کرد تا زمینه مناسب برای شفافسازی و مطالبهگری و مقاومت در برابر قانونشکنیها و اعمال سلیقه از سوی برخی مسئولان فراهم شود.
به جسارت و توان دانشجویان اشاره کردید، بهعنوان کسی که از سال ۸۰ در دانشگاه بودهاید و در سالهای اخیر بهواسطه مسئولیتی که داشتید با فعالان دانشجویی در ارتباط بودید، وضعیت فعالان فعلی را چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر شما آیا کمیت و کیفیت جریان دانشجویی کاهش یافته؟ اگر کاهش یافته چرا؟
چه کسی گفته جریان دانشجویی دهه 80 از جریان دانشجویی فعلی اثرگذارتر یا باکیفیتتر بوده است؟ من در هر دو فضا فعالیت کردم. به جد میتوانم بگویم که اصلا چنین مقایسه و سنجشی درست نیست. فعالان دانشجویی که من در سالهای گذشته دیدم از شریفترین، فعالترین، خوشفکرترین و البته مظلومترین فعالان اجتماعی بودهاند.
به حرف چند تحلیلگر سیاسی در اینباره نمیتوان زیاد توجه کرد. به نظر من آنها ارتباط یا شناخت چندانی از بدنه دانشجویی فعال کشور ندارند؛ کمااینکه مثلا دیدیم که به دلیل همین نبود شناخت، از حجم اعتراضات دانشجویی درباره وزیر علوم غافلگیر شدند و در نتیجه تحلیلهای عجیب و غریبی ارائه دادند.
در سال 80 اگر دانشجوها فعالیت میکردند، در یک زمینه اجتماعی پر جنبوجوش بود. فعالیتشان و هزینههایی که بابت فعالیت میدادند، دیده میشد. حرفهایشان شنیده میشد. در بخشهایی از دولت و مجلس مؤثر بودند. خودشان را برای اثرگذاری حتی در سطوح بالای قدرت محق میدیدند.
اما این دانشجویان فعال فعلی دارند در یک فضای رخوت و منفعتطلبی شخصی و مصلحتاندیشی، از جان و دل مایه میگذارند تا بلکه بتوانند کمی در راستای پیشبرد اهداف مدنظرشان مؤثر باشند. کمتر کسی در قدرت هم به حرفشان توجه میکند؛ نه اینکه حرفی برای گفتن نداشته باشند. دولت توجه چندانی نمیکند؛ اولویتهای خاص خودش را دارد دیگر. شما خودتان میدانید که دولت و رئیس دولت پس از انتخابات، تفاوت زیادی با آقای روحانی قبل از انتخابات کرده است.
بههرحال این دانشجوها الان دارند در زمینه اجتماعیای فعالیت میکنند که دیگر تعهد اجتماعی و وظیفه فعالیت مدنی و اصلاحگری، یک ارزش غالب اجتماعی نیست، منفعتطلبی شخصی و مصلحتاندیشی تا حدودی جایگزین آن شده است. فعالان مستقل مدنی-سیاسی غالبا خسته شدهاند یا کنار کشیدهاند یا به مطالعه، پژوهش، تدریس و کتابنوشتن یا کارهای اساسیتری مشغولاند. کمتر کسی دیگر به آن معنا فعالیت مدنی-سیاسی روزمره در سطوح مختلف اجتماعی میکند.
خب این دانشجوها دارند هزینه هم میدهند. هزینههایی که کمتر از دانشجویان فعال در دهه 80 هم نیست ولی کسی صدایشان را نمیشنود. ابزارهای کنترل و برخورد هم قویتر و سختتر شده است. جامعه و اقشار و نهادهای مرجع اجتماعی مستقل هم یا دیگر وجود ندارند یا حساسیت و پیگیری قبلی را ندارند.
الان بهعنوان نمونه، مدتی پیش دکتر صادقی، نماینده مجلس، از تشکیل بیش از 20 پرونده برای فعالان دانشجویی گفت. شما اصلا خبرش را شنیدید؟ جز در یک روزنامه جایی منتشر نشد. کسی هم حساسیت آنچنانی نشان نداد. درحالیکه در آن سالها من یادم هست، یک دانشجو که احضار میشد، خبرش در دهها رسانه منتشر میشد و کلی واکنش به همراه داشت. الان چند سال است یک اتحادیه به این تشکلهای اسلامی اصلاحطلب نمیدهند. هنوز نظارت غیرقانونی پیش از انتشار بر نشریات دانشجویی در دانشگاهها بیداد میکند. دولت در برابر تشکیل یک اتحادیه شورای صنفی مقاومت میکند. هنوز در برخی دانشگاهها ما برای صدور مجوز انتشار نشریه یا مجوز فعالیت تشکل یا تأسیس کانون مشکل داریم. در همین دولت برای چند دانشجوی عدالتخواه پرونده درست کرده و دانشجویان فعال سیاسی یا صنفی را به بهانههای مختلف احضار میکنند. لابد خودتان هم شنیدهاید که پدیده دانشجوی ستارهدار دوباره امسال درباره برخی فعالان اجتماعی زنده شده و برخی پذیرفتهشدگان کنکور امسال هنوز موفق به ثبتنام نشدهاند؛ آن هم درحالیکه هنوز هشت ماه هم از آن اظهارنظر آقای روحانی که دانشجوی ستارهدار به تاریخ پیوست،
نگذشته است. اصلا همه اینها به کنار، خود وزیر علوم دستورالعمل اجرائی انضباطی را در سال 94 امضا کرده و به دانشگاهها ابلاغ کرده اما بسیاری از دانشگاهها آن را اجرا نمیکنند. کجا در دهه 80 فضا اینطور بود؟ کجا حراست و کمیته انضباطی اینقدر میتوانست در فضای دانشگاه یکهتازی کند و صدای اعتراض کسی هم درنیاید؟ مسئولی اصلا جرئت میکرد اینطور آشکار در دانشگاهی قانونشکنی کند؟
به نظر من دانشجویی که در این فضا فعالیت میکند و جایگاه خودش را در جامعه مدنی تعریف کرده و چشمداشتی هم به قدرت ندارد و هزینههای گزافش را هم دارد میدهد و صدایش هم به دلایل گوناگون شنیده نشده، یک سروگردن از دانشجوی آن سالها بالاتر است.
شاید جزء معدود افرادی باشید که جریان دانشجویی فعلی را قدرتمندتر از قدیم ارزیابی میکند، آیا میتوانید ظهور و بروز این قدرت را نشان دهید؟
هرجا حداقل فضایی برای ظهور و بروز وجود داشته، ما این اثرگذاری را دیدهایم؛ نمونهاش در همین برنامههای دانشجویی باکیفیتی که در میان انواع و اقسام کارشکنیها و محدودیتها برگزار میشود؛ نمونهاش در بعضی از نشریات دانشجویی خوبی که منتشر میشود و من مشابهش را در دهه 80 هم ندیدم، نمونه آن در اعتراضات صنفی گستردهای که در دانشگاهها شکل گرفت، نمونهاش در همین دو انتخابات گذشته... .
جریانی که از آن صحبت میکنید، حامل چه ایدهها، دغدغهها و مطالباتی است؟ به عبارتی آیا میتوانید رئوس گفتمانی آن را مشخص کنید؟
همین بحثهای جدیای که در طول این سالها درباره حقوق شهروندی، حقوق دانشجویی، عدالت آموزشی، تجاریسازی علوم انسانی، پولیشدن آموزش، آسیبهای اجتماعی یا در کل مباحث ذیل عدالتطلبی یا آزادیخواهی شکل گرفت؛ نمونههایی از همین ایدههای بکری است که یا از سوی جریان دانشجویی طرح شد یا اینکه دستکم جریان دانشجویی در طرح و گفتوگو درباره آنها نقش بسزایی داشت. ما واقعا نمیتوانیم فرصت بینظیری را که جریان دانشجویی در سالهای اخیر برای گفتوگو میان طیفها و دیدگاههای مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و... درباره مسائل مختلف فراهم آورده، نادیده بگیریم؛ آنهم در کشوری که یکی از علل اساسی مشکلاتش همین ضعف فرهنگ گفتوگو است.
فکر میکنم هنوز به سؤالم پاسخ شفافی ندادهاید. شما مدعی وجود یک جریان دانشجویی قدرتمند هستید، سؤال این است که جریان دانشجویی یا اصلا بهطور مشخص جریان دانشجویی اصلاحطلب چه دغدغهها و مطالباتی دارد و به چه صورتی بهدنبال تحقق آنهاست؟ یا گفتمان این جریان چیست؟
حالا شما مثلا فکر میکنید اگر از بعضی نمایندگان فراکسیون امید یا اعضای خیلی از این شوراهای شهر یا برخی فعالان حزبی اصلاحطلب همین سؤال را بپرسید، میتوانند پاسخی بدهند؟
ما الان داریم درباره جریان دانشجویی صحبت میکنیم... .
بله من متوجه هستم اما مگر میتوان این فضا را بدون درنظرگرفتن دیگر عوامل تحلیل کرد؟ مگر میشود این واقعیت را کتمان کرد که اثرگذاری در جریان موسوم به اصلاحطلبی، الان بعضا دست افراد و گروههایی افتاده که کمتر ارتباطی با شاخصههای اصلاحطلبی دارند؟ یک روز من از یکی از همین آقایان اصلاحطلب پرسیدم واقعا شما دارید چه چیزی را اصلاح میکنید؟ هر کاری که میکنند، شما باز کاری نمیکنید! نهایتا یک موضعگیری میکنید و تمام. آنهاکار خودشان را میکنند و شما هم واکنش عملی نشان نمیدهید. بالاخره شمای اصلاحطلب در پایان دوران مسئولیتتان باید چهار تا کنش اصلاحی جدی داشته باشی یا نه؟
حالا در این فضا جریان دانشجویی چه میتواند بکند؟ اصلاحطلب یعنی کسی که در عین پذیرش اصول مبنایی و پایههای قانوناساسی مانند اسلامیت و جمهوریت و استقلال و تمامیتارضی و...، در چارچوبهای قانونی، نسبت به اصلاح وضعیت موجود در راستای افزایش آزادیهای فردی-اجتماعی، شفافسازی و رقابتیتر شدن فضا، ایجاد فرصتهای برابر، کاهش رانت و فساد و افزایش عدالت اقتصادی-اجتماعی، سیاسی و... اقدام کند.
به نظر شما جریان دانشجویی اصلاحطلب در این سالها در این راستا قدم برداشته است؟
به نظر من در بسیاری از جاهایی که حقوق عمومی نقض یا آزادیهای شهروندان تحدید شده، دانشجویان اصلاحطلب از اولین کسانی بودند که موضع گرفتند. هرجا که عدالت سیاسی-اجتماعی تهدید شده یا امکان و فرصت برابر برای دستیابی همه شهروندان به موقعیتهای گوناگون اجتماعی از بین رفته، همین دانشجویان اصلاحطلب پیشگام اعتراض بودند. البته من هم میپذیرم که انتقادات جدیای هم به جریان دانشجویی اصلاحطلب وارد است، ولی بالاخره فضا را باید با لحاظ تمامی مسائل و محدودیتها و... تحلیل کرد.
مثلا چه انتقاداتی؟
مثلا اینکه هرچند جریان دانشجویی اصلاحطلب در سالهای گذشته روی مسائل اقتصادی مانند پولیشدن خدمات عمومی، رانت و فساد، افزایش روند خصولتیسازی و... فعالیتهایی کرده اما کافی نبوده است. مسائل اقتصادی یکی از مهمترین دغدغههای مردم است. غفلت از این دغدغهها، ندیدن اعتراضات کارگری، از کنار فساد سیستماتیک ریشه دوانده در دولت و دیگر بخشها گذشتن، نادیدهگرفتن روند روبهرشد پولیشدن خدمات اولیهای که ارائه آنها وظیفه دولت است -مانند آموزش و درمان- و ندیدن خصولتیسازیها و رابطهبازیها و رانتخواریها و... اشتباه بزرگی است که غیرقابل جبران نیست.
از سوی دیگر هم تا حدودی این کمتوجهی به شاخصههای اصلاحطلبی را میپذیرم؛ بالاخره با هیچ شاخص اصلاحطلبانهای نمیتوان عملکرد ضعیف برخی افرادی را که با رأی اصلاحطلبان وارد نهادهای انتخابی شدند توجیه کرد. خودتان میدانید بخشی از اصلاحطلبانی که وارد این نهادها شدهاند یا به صورت خنثی یا حتی منفی عمل میکنند یا به دلیل نبود انسجام و هماهنگی، امکان هیچ اثرگذاریای به جز حرفزدن ندارند. بخش دیگری از اصلاحطلبانی که همچنان پایبند به اصولاصلاحطلبی باقی ماندهاند هم که با انواع و اقسام ابزارها، از صحنه سیاست در ایران حذف شده یا تلاش میشود که حذف شوند. بحران گفتمانی به نظر من الان در تمامی بخشهای جریان موسوم به اصلاحات وجود دارد. نمیدانم شاید هنوز کمی زمان لازم است تا جریان دانشجویی اصلاحطلب بتواند مسیرش را دقیقتر پیدا کند؛ هرچند به نظرم همین الان هم اتفاقات مثبتی در حال وقوع است. من که هر از گاهی برنامهها و فعالیتهای دانشجویی را رصد میکنم، رشد این بلوغ و پختگی فکری-اجتماعی-سیاسی را میبینم.
به نقطه خوبی رسیدیم؛ به نظر شما بالاخره تکلیف جریان دانشجویی اصلاحطلب با این دولت چیست؟
البته من در موقعیتی نیستم که بخواهم تعیین تکلیف کنم اما به نظرم مسئله خیلی ساده است؛ بنابر یکسری ضروریات، از کاندیدایی در برابر کاندیدای دیگری حمایت شد. حالا هم نه قرار است از آقای روحانی عبور شود، نه نیاز است آن انتخاب نفی شود، نه منطقی است در برابر اشتباهات دولت سکوت مصلحتاندیشانه شود یا حتی حمایت انتقادی صورت بگیرد. به نظرم صورتمسئله خیلی شفاف است؛ اصلاحطلبی یکسری شاخصههایی دارد، باید عملکرد دولت بر اساس آن شاخصهها سنجیده شده و نسبت به آن واکنش نشان داده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.