نگاهی تحلیلی به کمبود مشارکت زنان در عرصه سیاسی
جنسیت و امر سیاسی
بهناز قاضیمرادی
در کشوری چون ایران که به صورت تاریخی احزاب سیاسی نتوانستهاند روند نهادینهشدن خود را سپری کنند و مورد اقبال عمومی قرار گیرند، جنبش دانشجویی بهعنوان مسیری آلترناتیو بهوجود آمد تا خواستی را که برای تغییر و تحول سیاسی اجتماعی در جامعه وجود دارد، هدایت کرده و جوانانی را از همه اقشار مردم جذب خود کند. تا اینجا حرفی از جنسیت در میان نیست، روشن است که برای این تغییر و تحول و اصلاح ساختارهای سیاسی یک کشور همواره خواستی فراجنسیتی وجود داشته است اما لزوما خواستن امری به معنای تحقق آن نیست. میدانیم که شیوههای مسلط فهم امر سیاسی و جنبشهای سیاسی شیوههای عمیقا جنسیتمندی است که به صورت تاریخی و در نتیجه مناسبات قدرت اجتماعی- سیاسی بین زنان و مردان ساخته شده است. نگاهی تحلیلی به این ساخت تاریخی- زبانی روشن میکند که حیات سیاسی ما تا چه حد بر فرضهای مربوط به زنانگی و مردانگی پیریزی شده است و تا این فرضها شناخته و فهمیده نشوند، تحلیل میزان مشارکت زنان و مردان در سیاست و نوع کنشگری آنان در جنبشهای سیاسی از کلیشههای رایج فراتر نخواهد رفت؛ چراکه بدون شک نقش جنسیت در شکلدادن به امکانات و محدودیتهای سوژهای که
قصد فعالیت سیاسی دارد مؤثر است.
میدانیم که ایرانیان از همان ابتدا برای فهم دو واژه «دولت» و «وطن» در قرن نوزدهم آنها را به طور زبانی- نمادین جنسیتمند کردند. این مسئله به اين معنی است که آنها نمیتوانستند این دو واژه را به صورت «فراجنسیتی» درک کنند. از نظر آنان وطن بهعنوان چیزی ازلی و مادی که تنها وجود دارد، قابل دخل و تصرف نیست و حفاظت از مرزها و حریم آن واجب است، زن و مادر است. بدون شک این انتساب معنیداری است. اطلاق واژه «مام وطن» که در زنجیرهای از مفاهیم همارز چون «ناموس» و «شرف» قرار گرفته است، به صورت تاریخی در اذهان ما حک شده است. برخلاف وطن، دولت بهعنوان پدیدهای گذرا، قابل دخل و تصرف و کنشگری به مردان منتسب شده است. همین جنسیتمندکردن مفاهیم کلانِ سیاسی در زبان و اطلاق ویژگیهای زنانه و مردانه به کنش انسانی سبب شده است که در عمل با جامعهای با تقسیم کار بر حسب جنسیت و سلسلهمراتب سیاسی- اجتماعی و اقتصادی ملازم با آن روبهرو شویم. در بسیاری از موارد این جنسیتمندکردن واژهها و مفاهیم به آسانی موارد فوق قابل ردیابی نیست؛ چراکه در یک سازوکار پیچیده و به صورت مسیری نامرئی در تفکر بهوجود آمده و مستقر شده است و تخطی از مرزهای
انتزاعی آن تخطی از مرزهای هویت جنسی مورد قبول و استقراریافته محسوب میشود. زنِ سیاستورز زنی است که به حوزهای كه برحسب سنت مردانه است، علاقه نشان داده است. این زن بهعنوان یک «سد»، یک «معبر»، یک «مزاحم» نهتنها حوزه قدرت پدرسالارانه را به چالش میکشد بلکه از آن مهمتر تصویر یک جامعه از دوگانه زن/مرد را با خدشه روبهرو میکند. اینجا نهادهای انضباطی دیگری چون خانواده دست به کار میشوند. در یکی از معدود مصاحبههایی که با فعالان زن کنونی در دانشگاهها توسط خانم طوسی انجام و منتشر شده است، زهرا دلپیشه، دبیر انجمن آزاداندیش دانشکده روانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی میگوید: «خانوادهها نگرانی و کنترل بیشتری بر دختران دارند و از ابتدا، الگوی تربیتی متفاوتی بین دختران و پسران وجود دارد. پسران در خانوادهها جرئتورزی، تمایل به قدرت و حضور در اجتماع را یاد میگیرند و از همان ابتدا، ابراز وجودکردن برایشان امری طبیعی است». نگرانی خانواده در اینجا وارونهشدن تصور آنها از مراتب کار بر حسب جنسیت است؛ تصوری که طبیعی و صحیح در نظر گرفته شده و خواهان موقعیتی فرازمانی و غیرمشروط است. در مصاحبهای دیگر شهرزاد یوسفی،
دانشجوی فعال ورودی سال ۱۳۸۱ در دانشگاه آزاد اسلامی کرمان میگوید: «من تمام آن هفت سال در حال جنگیدن با خانواده بودم؛ دختربودن، درسنخواندن، مطابق پیشفرض عرف نبودن، از نظر آنها همه اینها مثل گلکوچک توی کوچه بود و هنوز هم هست». اینکه امری «شایسته» و «درخور» زنان آن جامعه محسوب میشود یا خیر، با سازوکاری محلی و خودارجاع تولید میشود اما داعیه حقیقتی جهانشمول دارد.
میدانیم که زنان در سه دهه اخیر سهم بالا و قابلقبولی در تحصیل علم در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد داشتهاند؛ تا جایی که طبق آمار نسبت دانشجویان زن از دانشجویان مرد پیشی گرفته است. اما این فرصت تاریخی زنان در کسب برابری علمی در بسیاری از عرصههای بنیادین به ظرفیتی بالفعل تبدیل نشده است. یکی از این عرصههای بنیادین عرصه سیاست و فعالیت سیاسی است. روشن است که زنان در میزان مشارکت سیاسی بهطور کمی و کیفی از مردان عقب ماندهاند. در دلایل این ضعف و عدم دسترسی به بدنه اصلی قدرت فعالان دانشجویی، به دلایل مختلفی اشاره میکنند؛ از جمله نظارت سختگیرانه و بعدهای حقوقی- قانونی که از بیرون زن را به فرمانبرداری و تبعیت فرا میخواند. مریم انصاری، دبیر انجمن اسلامی آرمان دانشجویان دانشگاه علم و صنعت با اشاره به همین قواعد حقوقی- اجتماعی دستوپا گیر میگوید: «نمونه کوچکی از این محدودیتها را میتوان در توانایی شرکت در جلسات مختلف دید. در اغلب اوقات، هنگامی که زمان جلسه رو به شب باشد، امکان شرکت در آن برای من یا بسیاری از دختران نیست یا حتی، برای حضور دختران در خوابگاه هم میبینیم که محدودیتی زمانی، مثلا ساعت 9 شب وجود
دارد که این باعث میشود بعد از این ساعت ما نتوانیم به خوابگاه هم مراجعه کنیم». بهجز این اشکال حقوقی و قانونی، اشکال عرفی نیز وجود دارند که به طور فردی ساخته و درونی میشود؛ به این معنی که فرد بهواسطه آگاهی از خود بهعنوان یک زن روشها و تکنیکهایی را بر میگزیند تا در خلق خویشتنِ خویش مؤثر باشد؛ خویشتنی که از دیدگاه درونی (خود) و بیرونی (جامعه) مقبول و پذیرفتنی است. مداقه در تاریخ این تکنیکهای انضباطبخش که دستکم در مراحل اولیه اثرگذاریاش در سطح فردی عمل میکند و در پی بهنجارسازی افراد یک جامعه است، گرهگشای فهم شرایط کنونی خواهد بود. بیشک یکی از این تکنیکها نگاه ریزبین، بیتفاوت و موشکافانهای است که ابتدا از بیرون و در مرحله بعد به صورت درونی زن فعال سیاسی را به انقیاد درمیآورد. این رؤیتپذیری همیشگی از طریق «آزمودن» و «زیر سؤال بردن» مداوم تواناییها و قابلیتهای او صورت میگیرد و تنها به صورت شبکهای نامرئی و غیرقابل دسترس اعمال میشود. مهسا تاجیک، دبیر مجمع اسلامی دانشجویان دانشگاه سمنان به همین نگاه سختگیرانه و بیوقفه اشاره میکند و میگوید: «تجربیات زیسته نشان میدهد فعالان دانشجویی
دختر در صورتی میتوانند جایگاهی کسب کنند که از نظر علمی، تئوریک و کاریزما در سطوح بسیار بالایی قرار داشته باشند درحالیکه برخی فعالان دانشجویی پسر باوجود ضعفهای بنیادین به آسانی در روند جریانات دانشجویی تثبیت میشوند و در این روند رشد میکنند. اما فعالان دختر در صورت داشتن چنین ضعفهایی از عرصه فعالیت حذف میشوند». خانم یوسفی در پاسخ به پرسشی در این باب که فرق بین یک خانم فعال دانشجویی و یک آقا چه بود، به همین «نگاه خیره» اشاره میکند و میگوید «خانمها خیلی بیشتر توی چشم بودند و اذیت میشدند؛ نگاهها متفاوتتر بود... مثلا همه در دانشگاه آزاد من را میشناختند ولی پسرها را همه نمیشناختند. حتی برای مسئولان دانشگاه نگاه به خانم فعال متفاوتتر بود». اینجا قدرت انضباطی، قدرتی که نمیتوان آن را به نوع معینی از نهاد یا دستگاه دولتی منتسب کرد (که این هر دو خود به این قدرت انضباطی متوسل میشوند)، شروع به فعالیت میکند. هدف از آن نه بهینهکردن و ارتقای گروه یا دستهای، بلکه تضمین کنارهگیری آنان است و تجلی آن نگاه نظارتی و آزمودن مداوم و همیشگی است. دامنه این نگاه بیوقفه چنان گسترده و فراگیر است که در شخصیترین
مسائل آدمی نفوذ میکند. خانم یوسفی ادامه میدهد: «خیلی وقتها من نمیتوانستم مثل یک دختر عادی با هرکس ارتباط برقرار کنم، با دوستانم کاری که دوست داریم انجام بدهیم یا لباسی که دوست دارم بپوشم. با آقایی دیدهشدن که از منکرات بود، چون میترسیدم برای مجمع اتفاق خوبی نیفتد... . خیلی طول کشید تا خودم را به همه ثابت کنم؛ درصورتیکه آقایان به صرف اینکه دارند کاری غیر از درسخواندن میکنند یا عنوان کار دانشجویی را یدک میکشند، برای احترامگذاشتن و از مزایا استفادهکردن کافی بود». این نظارت نامحسوس و مداوم زنِ فعال سیاسی دو وجه دارد، اگرچه مقیدساز و محدودکننده است اما آزادیبخش هم هست؛ چراکه مسبب نیرویی سیاسی در او برای ویرانسازی قاعده مسلط در فکر و زبان است. موضوعی که با دسترسی بیشتر به تجربیات زیسته زنان و در گستره تاریخی قابل فهم و شناخت خواهد بود. تحلیل چگونگی ظهور قدرت و ایجاد مقاومت در برابر آن، در کنار مبارزات محلی زنان نشان میدهد که پرسش از روزمرهترین سطح روابط اجتماعی و سیاسی موجود راهکاری است استراتژیک و در تعدیل نیروهای نابرابر قدرت در یک جامعه مؤثر است. پس بپرسیم و اجازه پرسش دهیم تا شناختمان از خود
و از دیگری بر مکالماتی مشروط و سیال مبتنی شود. مکالمه خود راهگشای تغییر و شکوفایی جهانمان خواهد شد.
در کشوری چون ایران که به صورت تاریخی احزاب سیاسی نتوانستهاند روند نهادینهشدن خود را سپری کنند و مورد اقبال عمومی قرار گیرند، جنبش دانشجویی بهعنوان مسیری آلترناتیو بهوجود آمد تا خواستی را که برای تغییر و تحول سیاسی اجتماعی در جامعه وجود دارد، هدایت کرده و جوانانی را از همه اقشار مردم جذب خود کند. تا اینجا حرفی از جنسیت در میان نیست، روشن است که برای این تغییر و تحول و اصلاح ساختارهای سیاسی یک کشور همواره خواستی فراجنسیتی وجود داشته است اما لزوما خواستن امری به معنای تحقق آن نیست. میدانیم که شیوههای مسلط فهم امر سیاسی و جنبشهای سیاسی شیوههای عمیقا جنسیتمندی است که به صورت تاریخی و در نتیجه مناسبات قدرت اجتماعی- سیاسی بین زنان و مردان ساخته شده است. نگاهی تحلیلی به این ساخت تاریخی- زبانی روشن میکند که حیات سیاسی ما تا چه حد بر فرضهای مربوط به زنانگی و مردانگی پیریزی شده است و تا این فرضها شناخته و فهمیده نشوند، تحلیل میزان مشارکت زنان و مردان در سیاست و نوع کنشگری آنان در جنبشهای سیاسی از کلیشههای رایج فراتر نخواهد رفت؛ چراکه بدون شک نقش جنسیت در شکلدادن به امکانات و محدودیتهای سوژهای که
قصد فعالیت سیاسی دارد مؤثر است.
میدانیم که ایرانیان از همان ابتدا برای فهم دو واژه «دولت» و «وطن» در قرن نوزدهم آنها را به طور زبانی- نمادین جنسیتمند کردند. این مسئله به اين معنی است که آنها نمیتوانستند این دو واژه را به صورت «فراجنسیتی» درک کنند. از نظر آنان وطن بهعنوان چیزی ازلی و مادی که تنها وجود دارد، قابل دخل و تصرف نیست و حفاظت از مرزها و حریم آن واجب است، زن و مادر است. بدون شک این انتساب معنیداری است. اطلاق واژه «مام وطن» که در زنجیرهای از مفاهیم همارز چون «ناموس» و «شرف» قرار گرفته است، به صورت تاریخی در اذهان ما حک شده است. برخلاف وطن، دولت بهعنوان پدیدهای گذرا، قابل دخل و تصرف و کنشگری به مردان منتسب شده است. همین جنسیتمندکردن مفاهیم کلانِ سیاسی در زبان و اطلاق ویژگیهای زنانه و مردانه به کنش انسانی سبب شده است که در عمل با جامعهای با تقسیم کار بر حسب جنسیت و سلسلهمراتب سیاسی- اجتماعی و اقتصادی ملازم با آن روبهرو شویم. در بسیاری از موارد این جنسیتمندکردن واژهها و مفاهیم به آسانی موارد فوق قابل ردیابی نیست؛ چراکه در یک سازوکار پیچیده و به صورت مسیری نامرئی در تفکر بهوجود آمده و مستقر شده است و تخطی از مرزهای
انتزاعی آن تخطی از مرزهای هویت جنسی مورد قبول و استقراریافته محسوب میشود. زنِ سیاستورز زنی است که به حوزهای كه برحسب سنت مردانه است، علاقه نشان داده است. این زن بهعنوان یک «سد»، یک «معبر»، یک «مزاحم» نهتنها حوزه قدرت پدرسالارانه را به چالش میکشد بلکه از آن مهمتر تصویر یک جامعه از دوگانه زن/مرد را با خدشه روبهرو میکند. اینجا نهادهای انضباطی دیگری چون خانواده دست به کار میشوند. در یکی از معدود مصاحبههایی که با فعالان زن کنونی در دانشگاهها توسط خانم طوسی انجام و منتشر شده است، زهرا دلپیشه، دبیر انجمن آزاداندیش دانشکده روانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی میگوید: «خانوادهها نگرانی و کنترل بیشتری بر دختران دارند و از ابتدا، الگوی تربیتی متفاوتی بین دختران و پسران وجود دارد. پسران در خانوادهها جرئتورزی، تمایل به قدرت و حضور در اجتماع را یاد میگیرند و از همان ابتدا، ابراز وجودکردن برایشان امری طبیعی است». نگرانی خانواده در اینجا وارونهشدن تصور آنها از مراتب کار بر حسب جنسیت است؛ تصوری که طبیعی و صحیح در نظر گرفته شده و خواهان موقعیتی فرازمانی و غیرمشروط است. در مصاحبهای دیگر شهرزاد یوسفی،
دانشجوی فعال ورودی سال ۱۳۸۱ در دانشگاه آزاد اسلامی کرمان میگوید: «من تمام آن هفت سال در حال جنگیدن با خانواده بودم؛ دختربودن، درسنخواندن، مطابق پیشفرض عرف نبودن، از نظر آنها همه اینها مثل گلکوچک توی کوچه بود و هنوز هم هست». اینکه امری «شایسته» و «درخور» زنان آن جامعه محسوب میشود یا خیر، با سازوکاری محلی و خودارجاع تولید میشود اما داعیه حقیقتی جهانشمول دارد.
میدانیم که زنان در سه دهه اخیر سهم بالا و قابلقبولی در تحصیل علم در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد داشتهاند؛ تا جایی که طبق آمار نسبت دانشجویان زن از دانشجویان مرد پیشی گرفته است. اما این فرصت تاریخی زنان در کسب برابری علمی در بسیاری از عرصههای بنیادین به ظرفیتی بالفعل تبدیل نشده است. یکی از این عرصههای بنیادین عرصه سیاست و فعالیت سیاسی است. روشن است که زنان در میزان مشارکت سیاسی بهطور کمی و کیفی از مردان عقب ماندهاند. در دلایل این ضعف و عدم دسترسی به بدنه اصلی قدرت فعالان دانشجویی، به دلایل مختلفی اشاره میکنند؛ از جمله نظارت سختگیرانه و بعدهای حقوقی- قانونی که از بیرون زن را به فرمانبرداری و تبعیت فرا میخواند. مریم انصاری، دبیر انجمن اسلامی آرمان دانشجویان دانشگاه علم و صنعت با اشاره به همین قواعد حقوقی- اجتماعی دستوپا گیر میگوید: «نمونه کوچکی از این محدودیتها را میتوان در توانایی شرکت در جلسات مختلف دید. در اغلب اوقات، هنگامی که زمان جلسه رو به شب باشد، امکان شرکت در آن برای من یا بسیاری از دختران نیست یا حتی، برای حضور دختران در خوابگاه هم میبینیم که محدودیتی زمانی، مثلا ساعت 9 شب وجود
دارد که این باعث میشود بعد از این ساعت ما نتوانیم به خوابگاه هم مراجعه کنیم». بهجز این اشکال حقوقی و قانونی، اشکال عرفی نیز وجود دارند که به طور فردی ساخته و درونی میشود؛ به این معنی که فرد بهواسطه آگاهی از خود بهعنوان یک زن روشها و تکنیکهایی را بر میگزیند تا در خلق خویشتنِ خویش مؤثر باشد؛ خویشتنی که از دیدگاه درونی (خود) و بیرونی (جامعه) مقبول و پذیرفتنی است. مداقه در تاریخ این تکنیکهای انضباطبخش که دستکم در مراحل اولیه اثرگذاریاش در سطح فردی عمل میکند و در پی بهنجارسازی افراد یک جامعه است، گرهگشای فهم شرایط کنونی خواهد بود. بیشک یکی از این تکنیکها نگاه ریزبین، بیتفاوت و موشکافانهای است که ابتدا از بیرون و در مرحله بعد به صورت درونی زن فعال سیاسی را به انقیاد درمیآورد. این رؤیتپذیری همیشگی از طریق «آزمودن» و «زیر سؤال بردن» مداوم تواناییها و قابلیتهای او صورت میگیرد و تنها به صورت شبکهای نامرئی و غیرقابل دسترس اعمال میشود. مهسا تاجیک، دبیر مجمع اسلامی دانشجویان دانشگاه سمنان به همین نگاه سختگیرانه و بیوقفه اشاره میکند و میگوید: «تجربیات زیسته نشان میدهد فعالان دانشجویی
دختر در صورتی میتوانند جایگاهی کسب کنند که از نظر علمی، تئوریک و کاریزما در سطوح بسیار بالایی قرار داشته باشند درحالیکه برخی فعالان دانشجویی پسر باوجود ضعفهای بنیادین به آسانی در روند جریانات دانشجویی تثبیت میشوند و در این روند رشد میکنند. اما فعالان دختر در صورت داشتن چنین ضعفهایی از عرصه فعالیت حذف میشوند». خانم یوسفی در پاسخ به پرسشی در این باب که فرق بین یک خانم فعال دانشجویی و یک آقا چه بود، به همین «نگاه خیره» اشاره میکند و میگوید «خانمها خیلی بیشتر توی چشم بودند و اذیت میشدند؛ نگاهها متفاوتتر بود... مثلا همه در دانشگاه آزاد من را میشناختند ولی پسرها را همه نمیشناختند. حتی برای مسئولان دانشگاه نگاه به خانم فعال متفاوتتر بود». اینجا قدرت انضباطی، قدرتی که نمیتوان آن را به نوع معینی از نهاد یا دستگاه دولتی منتسب کرد (که این هر دو خود به این قدرت انضباطی متوسل میشوند)، شروع به فعالیت میکند. هدف از آن نه بهینهکردن و ارتقای گروه یا دستهای، بلکه تضمین کنارهگیری آنان است و تجلی آن نگاه نظارتی و آزمودن مداوم و همیشگی است. دامنه این نگاه بیوقفه چنان گسترده و فراگیر است که در شخصیترین
مسائل آدمی نفوذ میکند. خانم یوسفی ادامه میدهد: «خیلی وقتها من نمیتوانستم مثل یک دختر عادی با هرکس ارتباط برقرار کنم، با دوستانم کاری که دوست داریم انجام بدهیم یا لباسی که دوست دارم بپوشم. با آقایی دیدهشدن که از منکرات بود، چون میترسیدم برای مجمع اتفاق خوبی نیفتد... . خیلی طول کشید تا خودم را به همه ثابت کنم؛ درصورتیکه آقایان به صرف اینکه دارند کاری غیر از درسخواندن میکنند یا عنوان کار دانشجویی را یدک میکشند، برای احترامگذاشتن و از مزایا استفادهکردن کافی بود». این نظارت نامحسوس و مداوم زنِ فعال سیاسی دو وجه دارد، اگرچه مقیدساز و محدودکننده است اما آزادیبخش هم هست؛ چراکه مسبب نیرویی سیاسی در او برای ویرانسازی قاعده مسلط در فکر و زبان است. موضوعی که با دسترسی بیشتر به تجربیات زیسته زنان و در گستره تاریخی قابل فهم و شناخت خواهد بود. تحلیل چگونگی ظهور قدرت و ایجاد مقاومت در برابر آن، در کنار مبارزات محلی زنان نشان میدهد که پرسش از روزمرهترین سطح روابط اجتماعی و سیاسی موجود راهکاری است استراتژیک و در تعدیل نیروهای نابرابر قدرت در یک جامعه مؤثر است. پس بپرسیم و اجازه پرسش دهیم تا شناختمان از خود
و از دیگری بر مکالماتی مشروط و سیال مبتنی شود. مکالمه خود راهگشای تغییر و شکوفایی جهانمان خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.