جنبش دانشجويي و وظايف ذاتي آن
دکتر سيدحجت مهدوي
هرساله 16 آذر در تاريخ معاصر ما، نماد تثبيتشده جنبش دانشجويي محسوب ميشود؛ اعراض و اعتراضي که در يک حمله و هجمه ناجوانمردانه و ددمنشانه، باعث پرپرشدن سه دانشجوي رشيد و بيگناه با نامهاي مهدي شريعترضوي، احمد قندچي و مصطفي بزرگنيا - در انتقاد از سياست شاه در آستانه ورود نيکسون براي اجراي يک مأموريت استعماري و اخذ دکتراي حقوق به ايران - در محيط امن دانشگاه شد.
اصولا تجربه و رابطه ما با جنبش دانشجويي بهمثابه واقعيتي که در چند دهه اخير در منظر و معرفت ما قرار گرفته است، منطقا ما را در معرض شماري از پرسشهاي ريز و درشت قرار ميدهد که بهراستي و بهواقع به لحاظ نظري و کارکردي، جنبش دانشجويي در جوهر و ماهيت خود چيست، چه تعريفي دارد و شاخص و مؤلفههاي آن کداماند و دقيقا در متن و بطن خود چه کارکرد و رسالت مشخصي را دنبال ميکند؟
سابقه جنبش دانشجويي در غرب به دهه 1950 برميگردد. متفکران و فيلسوفانی چون هانا آرنت، آر.ام.هنر، هابرماس و... به تعاريف ذاتانديشانه و کارکردگرايانه جنبش دانشجويي پرداختهاند.
بايسته است که هرازچندگاهي با بهانه و بيبهانه به جهت گراميداشت چنين ايام خونبار و تاريخسازي، به تأملات فکري درباره جريان دانشجويي کشور بنشينيم. بهتحقيق، چنين رفتار و مطالعات ميداني اندیشمندانهای ميتواند در تعميق و تحکيم شناخت و بهتبع آن اتخاذ مواضع آينده ما، در جاي خود بسي مؤثر واقع شود. امروز در کاروان جناحها و کنشگران سياسي در جامعه ما از امکان يا امتناع واقعيتداشتن جنبش دانشجويي بحث ميشود. برخي از مرگ و پايان علائم حياتي و برخي ديگر از رشد و حيات بالنده آن در قاب و قالبهاي گوناگون سخن ميگويند. در اين ارتباط بايد قدري تعريف و چشمانداز خود را نسبت به واقعي و حقيقيبودن جنبش دانشجويي تنقيح و تعديل کنيم؛ چون هرگونه واقعگريزي و اتخاذ افراط و تفريط در اين امر حساس و شکننده باعث نقض غرض در تحقق مطالبات مدني مردم است.
جنبش دانشجويي بهعنوان پارهاي از جنبش اجتماعي در سرشت خود يک جنبش اصلاحي و رفرميستي است؛ نه جنبشي راديکال و آشوبگرايانه. دانشگاه و دانشجويان جوان و پويا همواره بهعنوان وجدان بيدار و ميزان الحراره حوادث جامعه تلقي به قبول شدهاند. اين جنبش و پويش در چارچوب اعتقاد به نظام و انقلاب به فعاليت معتدلانه ميپردازد.
البته امروز بنا به علل عديده اجتماعي اين جنبش به عارضه نوعي از رکود و سکون دچار شده است؛ چراکه خاستگاه اين جنبش که همان دانشگاه و وزارت علوم است، به طريق اولي فعلا در کار و کارويژههاي خود به نوعي از فتور و سستي گراييده است! جنبش دانشجويي هويتي انتقادي و کريتيکال دارد. پارهاي از جامعهشناسان سياسي چنين جنبشهايي را کنش و بعضا واکنشي جمعي در ارتباط با بروز ناملايمات ساختاري در جامعه ميدانند؛ البته- به ايجاب و سلب- در بين نظريهپردازان جهان در ارتباط حمايت يا عدم حمايت از جنبش دانشجويي طيفها و نظريات موافق و مخالف فراواني وجود دارد که ذکر ادله و مختصات آن فحواي اين يادداشت را به تفصيل ميکشاند. در اينجا ذکر همين نکته بس که اين پديده در فونکسيون خود وضعي فراجناحي و وجهي فراطبقاتي دارد و بايد - جز پارهاي از تعاملات سودمند به نفع مردم - از هرگونه وابستگي و استحاله اجتناب كند.
16 آذر در تقويم، خود روزي فراتر از خاطرات زودگذر ذهني و بهواقع يک مبدأ و گرانيگاه تاريخي و رخدادي تداعيکننده براي مبارزات متحدانه ملت ما عليه سلطه استبداد و استعمار است. جنبش دانشجويي در تبار خود نماد و بازنماي ابراز هويت و احراز حقانيت است؛ در محيطي که هرچه هست، آنگونه نيست که بايد و هر چيز آنگونه نيست که شايد!
جنبش دانشجويي بايد بتواند با حفظ استقلال، تفرد و پرنسيبهاي دانشجويي خود با توجه به حاجات پيچيده جامعه به اکتشاف اولويتها و استخراج چارچوبها و پلتفرمها، سامان و سازمان دهد و راهبرد بنويسد. هرچند جنبش دانشجويي به علت دگرديسيهای واقعشده در فضاي سياسي جامعه، امروز فاقد آن منزلت و موقعيت گذشته خويشتن است و از چندپارگي و انفعال در ساختار خود در رنج و تألم است و اساسا وضعيت امروز آن، ديگر آن جو غالب بر دانشگاههاي ديروز نيست! اما از موضع چه بايد کرد، بايد گفت جا دارد که اين جنبش همچنان با رويکرد نقادانه و رهيافت بازنگرانه بار ديگر چون گذشته، واجد هژمونيک فکري و نماينده نخبگي جامعه باشد.
امروز مشکلاتي طاقتفرسا در جامعه وجود دارد که جنبش دانشجويي ميتواند با اختيارکردن استراتژیهاي مناسب، در زمینه حلوفصل آن به فعاليتهاي فکري و اجتماعي بپردازد. به اجمال از اهم مشکلات و معضلاتي که هماکنون گريبانگير ماست عبارتاند از: محيط زيست، بحران کارگري، مسائل مربوط به فساد اقتصادي که رو به سيستماتيکشدن دارد، پديده اشتغال، چالشهاي کنوني حقوق زنان در سطح جامعه و فراتر از همه اينها معضل ديرپاي عدالت توزيعي
distributive justice که بر اساس دادهها و جوامع آماري امروز عموم مردم در فراق و فقدان آن احساس ناخرسندي و نگراني روزافزون دارند و همينطور صدها آلام و مطالبات و مطلوبات صنفي و اجتماعي ديگر که بايد در راستاي ايفاي مسئوليتهاي ذاتي دانشجويي با سازوکارهاي مناسب در فضاي همفکري و همافزايي با نيروهاي آگاه و دلسوز کشور بهجد در پناه لطف حق دنبال شود.
کارواني که بود بدرقهاش حفظ خدا
به تجمل بنشيند به جلالت برود
دکتر سيدحجت مهدوي
هرساله 16 آذر در تاريخ معاصر ما، نماد تثبيتشده جنبش دانشجويي محسوب ميشود؛ اعراض و اعتراضي که در يک حمله و هجمه ناجوانمردانه و ددمنشانه، باعث پرپرشدن سه دانشجوي رشيد و بيگناه با نامهاي مهدي شريعترضوي، احمد قندچي و مصطفي بزرگنيا - در انتقاد از سياست شاه در آستانه ورود نيکسون براي اجراي يک مأموريت استعماري و اخذ دکتراي حقوق به ايران - در محيط امن دانشگاه شد.
اصولا تجربه و رابطه ما با جنبش دانشجويي بهمثابه واقعيتي که در چند دهه اخير در منظر و معرفت ما قرار گرفته است، منطقا ما را در معرض شماري از پرسشهاي ريز و درشت قرار ميدهد که بهراستي و بهواقع به لحاظ نظري و کارکردي، جنبش دانشجويي در جوهر و ماهيت خود چيست، چه تعريفي دارد و شاخص و مؤلفههاي آن کداماند و دقيقا در متن و بطن خود چه کارکرد و رسالت مشخصي را دنبال ميکند؟
سابقه جنبش دانشجويي در غرب به دهه 1950 برميگردد. متفکران و فيلسوفانی چون هانا آرنت، آر.ام.هنر، هابرماس و... به تعاريف ذاتانديشانه و کارکردگرايانه جنبش دانشجويي پرداختهاند.
بايسته است که هرازچندگاهي با بهانه و بيبهانه به جهت گراميداشت چنين ايام خونبار و تاريخسازي، به تأملات فکري درباره جريان دانشجويي کشور بنشينيم. بهتحقيق، چنين رفتار و مطالعات ميداني اندیشمندانهای ميتواند در تعميق و تحکيم شناخت و بهتبع آن اتخاذ مواضع آينده ما، در جاي خود بسي مؤثر واقع شود. امروز در کاروان جناحها و کنشگران سياسي در جامعه ما از امکان يا امتناع واقعيتداشتن جنبش دانشجويي بحث ميشود. برخي از مرگ و پايان علائم حياتي و برخي ديگر از رشد و حيات بالنده آن در قاب و قالبهاي گوناگون سخن ميگويند. در اين ارتباط بايد قدري تعريف و چشمانداز خود را نسبت به واقعي و حقيقيبودن جنبش دانشجويي تنقيح و تعديل کنيم؛ چون هرگونه واقعگريزي و اتخاذ افراط و تفريط در اين امر حساس و شکننده باعث نقض غرض در تحقق مطالبات مدني مردم است.
جنبش دانشجويي بهعنوان پارهاي از جنبش اجتماعي در سرشت خود يک جنبش اصلاحي و رفرميستي است؛ نه جنبشي راديکال و آشوبگرايانه. دانشگاه و دانشجويان جوان و پويا همواره بهعنوان وجدان بيدار و ميزان الحراره حوادث جامعه تلقي به قبول شدهاند. اين جنبش و پويش در چارچوب اعتقاد به نظام و انقلاب به فعاليت معتدلانه ميپردازد.
البته امروز بنا به علل عديده اجتماعي اين جنبش به عارضه نوعي از رکود و سکون دچار شده است؛ چراکه خاستگاه اين جنبش که همان دانشگاه و وزارت علوم است، به طريق اولي فعلا در کار و کارويژههاي خود به نوعي از فتور و سستي گراييده است! جنبش دانشجويي هويتي انتقادي و کريتيکال دارد. پارهاي از جامعهشناسان سياسي چنين جنبشهايي را کنش و بعضا واکنشي جمعي در ارتباط با بروز ناملايمات ساختاري در جامعه ميدانند؛ البته- به ايجاب و سلب- در بين نظريهپردازان جهان در ارتباط حمايت يا عدم حمايت از جنبش دانشجويي طيفها و نظريات موافق و مخالف فراواني وجود دارد که ذکر ادله و مختصات آن فحواي اين يادداشت را به تفصيل ميکشاند. در اينجا ذکر همين نکته بس که اين پديده در فونکسيون خود وضعي فراجناحي و وجهي فراطبقاتي دارد و بايد - جز پارهاي از تعاملات سودمند به نفع مردم - از هرگونه وابستگي و استحاله اجتناب كند.
16 آذر در تقويم، خود روزي فراتر از خاطرات زودگذر ذهني و بهواقع يک مبدأ و گرانيگاه تاريخي و رخدادي تداعيکننده براي مبارزات متحدانه ملت ما عليه سلطه استبداد و استعمار است. جنبش دانشجويي در تبار خود نماد و بازنماي ابراز هويت و احراز حقانيت است؛ در محيطي که هرچه هست، آنگونه نيست که بايد و هر چيز آنگونه نيست که شايد!
جنبش دانشجويي بايد بتواند با حفظ استقلال، تفرد و پرنسيبهاي دانشجويي خود با توجه به حاجات پيچيده جامعه به اکتشاف اولويتها و استخراج چارچوبها و پلتفرمها، سامان و سازمان دهد و راهبرد بنويسد. هرچند جنبش دانشجويي به علت دگرديسيهای واقعشده در فضاي سياسي جامعه، امروز فاقد آن منزلت و موقعيت گذشته خويشتن است و از چندپارگي و انفعال در ساختار خود در رنج و تألم است و اساسا وضعيت امروز آن، ديگر آن جو غالب بر دانشگاههاي ديروز نيست! اما از موضع چه بايد کرد، بايد گفت جا دارد که اين جنبش همچنان با رويکرد نقادانه و رهيافت بازنگرانه بار ديگر چون گذشته، واجد هژمونيک فکري و نماينده نخبگي جامعه باشد.
امروز مشکلاتي طاقتفرسا در جامعه وجود دارد که جنبش دانشجويي ميتواند با اختيارکردن استراتژیهاي مناسب، در زمینه حلوفصل آن به فعاليتهاي فکري و اجتماعي بپردازد. به اجمال از اهم مشکلات و معضلاتي که هماکنون گريبانگير ماست عبارتاند از: محيط زيست، بحران کارگري، مسائل مربوط به فساد اقتصادي که رو به سيستماتيکشدن دارد، پديده اشتغال، چالشهاي کنوني حقوق زنان در سطح جامعه و فراتر از همه اينها معضل ديرپاي عدالت توزيعي
distributive justice که بر اساس دادهها و جوامع آماري امروز عموم مردم در فراق و فقدان آن احساس ناخرسندي و نگراني روزافزون دارند و همينطور صدها آلام و مطالبات و مطلوبات صنفي و اجتماعي ديگر که بايد در راستاي ايفاي مسئوليتهاي ذاتي دانشجويي با سازوکارهاي مناسب در فضاي همفکري و همافزايي با نيروهاي آگاه و دلسوز کشور بهجد در پناه لطف حق دنبال شود.
کارواني که بود بدرقهاش حفظ خدا
به تجمل بنشيند به جلالت برود
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.