|

زلزله و انکشاف حقیقت!

هادی باوند پور

زلزله در بدو امر رخدادی طبیعی است، اما طبیعی نمی‌ماند و در گام بعدی به امری فرهنگی تبدیل می‌شود. درواقع رخدادهای طبیعی در جوامع مختلف با توجه به بافتارهای فرهنگی متفاوت، معناهایی متفاوت می‌یابد و با توجه به دریافت این معنا واکنش‌ها و مواجهات متفاوتی خواهد داشت. زلزله را به‌عنوان رخدادی طبیعی درگذر تاریخ مرور کنیم: در جهان باستان که اسطوره معرفت حاکم بر آن عصر بود، زلزله خشم خدایان تعبیر می‌شد، برای دفع این خشم انسان‌ها آن روز به فراخور آگاهی خود دست به کنش‌هایی ازجمله قربانی کردن هم نوعان و عزیزان خود می‌زدند. اقتضای آن فهم، چنین واکنشی بود. در قدم بعدی و در جهانی که مذهب معنا بخش امور بود، زلزله رخدادی صرفاً این جهانی نبود، حامل باری الهیاتی بود، امتحانی الهی برای آزمایش بندگان تلقی شد و گریزی برای فرار از این امتحان نبود، چراکه هرگونه دخالت انسانی، دخالت در امر الهی بود، امر شری در میان نبود، پیامی بود از سمت خداوند که بندگان تنها حکمتش را نمی‌دانستند،«عبد» راضی بود به رضای پروردگارش. در جهان مدرن و تسلط معرفت علمی اما انقلابی رخ داد. زلزله دیگر نه قهر خدایان بود و نه آزمایش الهی، زلزله به دامن علوم طبیعی برگشت. رخدادی شد این جهانی و قابل‌فهم. آگاهی از این امر، دست انسان را برای مدیریت و رام کردن این رخداد هولناک باز کرد. مهار آن دیگر درافتادن باقدرت خدایان و دخالت در امر الهیاتی نبود، بلکه نشان از بلوغ تاریخی انسان به‌عنوان اشرف مخلوقات بود که می‌توانست از آسیب‌های و ویرانی‌های آن کم کند.غرض از این مقدمه اینکه بشر راه دورودرازی را در این مسیر پیموده است. اما تأسف‌بار اینکه گویی ما سهمی در این تجربه نداریم، یا اگر تجربه‌داریم، درس‌آموزی نداریم. تجربه‌های ما در مواجهه با بلایای طبیعی نه نشانی از ذهنیت مدرن دارد نه به‌کارگیری دانش و مدیریت جدید. در شامگاه یکشنبه‌شب زلزله‌ی مهیب استان کرمانشاه را لرزاند. حادثه‌ای تلخ با گرفتن جان دست‌کم پانصد نفر از همشهریانمان کام تلخ ما را تلخ‌تر نمود. جان باختن صدها انسان به‌صورت مشخص به زلزله برگردانده می‌شود، درواقع برای ما زلزله همان رویداد مهیب عصر اسطوره است وگرنه چگونه است که زلزله‌ای با ابعاد بزرگ‌تر در دیگر نقاط به‌مراتب با مردمانش مهربان‌تر است. حلقه‌ای مفقوده در کار است. زلزله اگر یگانه عامل این قتل و عام بود، تفاوتی میان تلفات آن در ایران و آمریکا و ژاپن و مکزیک نمی‌بایست وجود می‌داشت. حال چگونه است که زلزله با ابعاد بزرگ‌تر در ژاپن 20 نفر تلفات به‌جا می‌گذارد و در ابعاد کوچک‌ترش برای ما هزاران نفر؟

واقع این است که در این رنج و کشتار ردپای عامل انسانی به‌وضوح مشخص است. مدیریت ناکارآمد و غیرعلمی دستش به‌مراتب بیش‌تر از اصل زلزله آلوده است. ایران جز مناطق زلزله‌خیز دنیاست، در نیم‌قرن اخیرش پنج زلزله مهیب را تجربه کرده است و هزاران جان باختن حاصل آن بوده است. تلخ‌تر اما این است که این قسمت تلخ ماجرا نیست، درد این است که تجربه‌هایی که به خون آغشته‌اند نیز در ما اثرگذار نیست. از زلزله بوئین‌زهرا تا زلزله‌ی کرمانشاه انباشت مدیریتی ما صفر است.هیچ‌گونه پیشرفتی در مواجهه‌ی ما با این رخداد به چشم نمی‌آید. آنچه در فردای این دست حوادث رخ می‌نماید امری تکراری است: تشکیل ستاد بحرانی که خود بیشتر از همه گویای بحران ما و وضع ماست و حضور مسئولینی چند در رسانه‌های خبری و اظهاراتی در مورد اقداماتی چند، دادن برخی وعده‌ها، اظهار تأسف و همدردی با رنج دیدگان، اما آنچه در پایان فرود آمدن گردوخاک‌های اولیه رخداد به‌جا می‌ماند، مردمانی مبهوت است با وعده‌هایی تحقق‌نیافته و انگشت‌به‌دهان و متعجب از این میزان شکاف بین گفتار و عمل. در زلزله اخیر مشخصاً در دو مکان و موقعیت تلفات انسانی بالا داشت. اول در بافت‌های کهنه روستایی و دیگری در مسکن‌های تازه‌ساخت مهر. بافت خانه‌های روستایی نشانی به بی‌توجهی سیاست‌های چند دهه‌ی اخیر به روستاهاست، آبادی‌هایی که روزبه‌روز بیشتر خالی از سکنی می‌شوند و وجهه تسمیه «آبادی» هرروز بیشتر برای این سکنی‌ها وضعیت کمیک به خود می‌گیرد. در مورد دوم به نظر می‌رسد هیچ‌کس به‌اندازه «زلزله» اخیر حقیقت این طرح را برای ما عریان نکرد. عکس‌های مخابره شده از مسکن‌های مهر سرپل ذهاب در فردای زلزله برای ما مردمان عادی شوکه کننده بود. زلزله بود که زرق‌وبرق دروغین آن را کنار زد و حقیقتش را عریان پیش چشم ما نهاد و همه را مبهوت کرد. مبهوت عملي که حاصل تلفیق سیاست‌های ناکارآمد دولتی، پیمان‌کارانی سیری‌ناپذیر که از خون و عرق کارگران و محرومان نیز در پی انباشت سرمایه‌های خود هستند و البته مهندسین ناظری که به شرافت علمی بي توجه‌اند. آنچه مشخص شد این بود که در مورد وضعیت ما همه خلاف می‌گفتند، دولت خلاف می‌گفت، پیمانکار خلاف می‌گفت، مهندس خلاف می‌گفت و... تنها این زلزله بود که راست‌گوی راستین بود.

زلزله در بدو امر رخدادی طبیعی است، اما طبیعی نمی‌ماند و در گام بعدی به امری فرهنگی تبدیل می‌شود. درواقع رخدادهای طبیعی در جوامع مختلف با توجه به بافتارهای فرهنگی متفاوت، معناهایی متفاوت می‌یابد و با توجه به دریافت این معنا واکنش‌ها و مواجهات متفاوتی خواهد داشت. زلزله را به‌عنوان رخدادی طبیعی درگذر تاریخ مرور کنیم: در جهان باستان که اسطوره معرفت حاکم بر آن عصر بود، زلزله خشم خدایان تعبیر می‌شد، برای دفع این خشم انسان‌ها آن روز به فراخور آگاهی خود دست به کنش‌هایی ازجمله قربانی کردن هم نوعان و عزیزان خود می‌زدند. اقتضای آن فهم، چنین واکنشی بود. در قدم بعدی و در جهانی که مذهب معنا بخش امور بود، زلزله رخدادی صرفاً این جهانی نبود، حامل باری الهیاتی بود، امتحانی الهی برای آزمایش بندگان تلقی شد و گریزی برای فرار از این امتحان نبود، چراکه هرگونه دخالت انسانی، دخالت در امر الهی بود، امر شری در میان نبود، پیامی بود از سمت خداوند که بندگان تنها حکمتش را نمی‌دانستند،«عبد» راضی بود به رضای پروردگارش. در جهان مدرن و تسلط معرفت علمی اما انقلابی رخ داد. زلزله دیگر نه قهر خدایان بود و نه آزمایش الهی، زلزله به دامن علوم طبیعی برگشت. رخدادی شد این جهانی و قابل‌فهم. آگاهی از این امر، دست انسان را برای مدیریت و رام کردن این رخداد هولناک باز کرد. مهار آن دیگر درافتادن باقدرت خدایان و دخالت در امر الهیاتی نبود، بلکه نشان از بلوغ تاریخی انسان به‌عنوان اشرف مخلوقات بود که می‌توانست از آسیب‌های و ویرانی‌های آن کم کند.غرض از این مقدمه اینکه بشر راه دورودرازی را در این مسیر پیموده است. اما تأسف‌بار اینکه گویی ما سهمی در این تجربه نداریم، یا اگر تجربه‌داریم، درس‌آموزی نداریم. تجربه‌های ما در مواجهه با بلایای طبیعی نه نشانی از ذهنیت مدرن دارد نه به‌کارگیری دانش و مدیریت جدید. در شامگاه یکشنبه‌شب زلزله‌ی مهیب استان کرمانشاه را لرزاند. حادثه‌ای تلخ با گرفتن جان دست‌کم پانصد نفر از همشهریانمان کام تلخ ما را تلخ‌تر نمود. جان باختن صدها انسان به‌صورت مشخص به زلزله برگردانده می‌شود، درواقع برای ما زلزله همان رویداد مهیب عصر اسطوره است وگرنه چگونه است که زلزله‌ای با ابعاد بزرگ‌تر در دیگر نقاط به‌مراتب با مردمانش مهربان‌تر است. حلقه‌ای مفقوده در کار است. زلزله اگر یگانه عامل این قتل و عام بود، تفاوتی میان تلفات آن در ایران و آمریکا و ژاپن و مکزیک نمی‌بایست وجود می‌داشت. حال چگونه است که زلزله با ابعاد بزرگ‌تر در ژاپن 20 نفر تلفات به‌جا می‌گذارد و در ابعاد کوچک‌ترش برای ما هزاران نفر؟

واقع این است که در این رنج و کشتار ردپای عامل انسانی به‌وضوح مشخص است. مدیریت ناکارآمد و غیرعلمی دستش به‌مراتب بیش‌تر از اصل زلزله آلوده است. ایران جز مناطق زلزله‌خیز دنیاست، در نیم‌قرن اخیرش پنج زلزله مهیب را تجربه کرده است و هزاران جان باختن حاصل آن بوده است. تلخ‌تر اما این است که این قسمت تلخ ماجرا نیست، درد این است که تجربه‌هایی که به خون آغشته‌اند نیز در ما اثرگذار نیست. از زلزله بوئین‌زهرا تا زلزله‌ی کرمانشاه انباشت مدیریتی ما صفر است.هیچ‌گونه پیشرفتی در مواجهه‌ی ما با این رخداد به چشم نمی‌آید. آنچه در فردای این دست حوادث رخ می‌نماید امری تکراری است: تشکیل ستاد بحرانی که خود بیشتر از همه گویای بحران ما و وضع ماست و حضور مسئولینی چند در رسانه‌های خبری و اظهاراتی در مورد اقداماتی چند، دادن برخی وعده‌ها، اظهار تأسف و همدردی با رنج دیدگان، اما آنچه در پایان فرود آمدن گردوخاک‌های اولیه رخداد به‌جا می‌ماند، مردمانی مبهوت است با وعده‌هایی تحقق‌نیافته و انگشت‌به‌دهان و متعجب از این میزان شکاف بین گفتار و عمل. در زلزله اخیر مشخصاً در دو مکان و موقعیت تلفات انسانی بالا داشت. اول در بافت‌های کهنه روستایی و دیگری در مسکن‌های تازه‌ساخت مهر. بافت خانه‌های روستایی نشانی به بی‌توجهی سیاست‌های چند دهه‌ی اخیر به روستاهاست، آبادی‌هایی که روزبه‌روز بیشتر خالی از سکنی می‌شوند و وجهه تسمیه «آبادی» هرروز بیشتر برای این سکنی‌ها وضعیت کمیک به خود می‌گیرد. در مورد دوم به نظر می‌رسد هیچ‌کس به‌اندازه «زلزله» اخیر حقیقت این طرح را برای ما عریان نکرد. عکس‌های مخابره شده از مسکن‌های مهر سرپل ذهاب در فردای زلزله برای ما مردمان عادی شوکه کننده بود. زلزله بود که زرق‌وبرق دروغین آن را کنار زد و حقیقتش را عریان پیش چشم ما نهاد و همه را مبهوت کرد. مبهوت عملي که حاصل تلفیق سیاست‌های ناکارآمد دولتی، پیمان‌کارانی سیری‌ناپذیر که از خون و عرق کارگران و محرومان نیز در پی انباشت سرمایه‌های خود هستند و البته مهندسین ناظری که به شرافت علمی بي توجه‌اند. آنچه مشخص شد این بود که در مورد وضعیت ما همه خلاف می‌گفتند، دولت خلاف می‌گفت، پیمانکار خلاف می‌گفت، مهندس خلاف می‌گفت و... تنها این زلزله بود که راست‌گوی راستین بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.