|

از رنجی که مرزنشینان می‌برند

سروه رحمانی

در شهرهای مرزی و روستاهای اطراف آن‌ها اگر کسی شغلی نداشته باشد یا درآمد شغلش کفاف زندگی‌اش را ندهد، اولین گزینه‌ برای فرار از بی‌پولی کولبری است. محمد یکی از همین افراد است. او سال‌های آخر دهه‌ی سوم زندگی‌اش را می‌گذراند. صدایش پخته‌تر از سنش است و با لهجه‌ی غلیظ کردی سورانی صحبت می‌کند. می‌گوید فقط یک‌بار کولبری کرده است و اندازه‌ی سی سال عمرش اذیت شده. «اگر از گرسنگی هم بمیرم دیگر حاضر نیستم کولبری کنم.» این جمله را چندین بار تکرار می‌کند و هر بار می‌گوید که اندازه‌ی تمام عمرش اتفاق دیده است.» ازدواج‌کرده‌ام و دو بچه‌دارم. از میوه‌فروشی پول زیادی گیرم نمی‌آید. پارسال بود که مجبور شدم سمت کولبری بروم. همان بار اول با خودم عهد کردم که دیگر کولبری نکنم. این کار، کار یک انسان نیست. من جانم را دوست دارم.» همه‌ی کسانی که کولبری می‌کنند، کولبری شغل دوم آن‌ها نیست و برای بسیاری از آن‌ها کولبری تنها راه امرارمعاش است. محمد، اسماعیل را معرفی می‌کند؛ پیرمردی 70 ساله که در همان یک‌بار کولبری با او آشنا شده است. اسماعیل مستأجر است و 5 فرزند دارد که هیچ‌کدام ازدواج‌نکرده‌اند. می‌گوید به خاطر بچه‌هایش مجبور است که کار کند و صبح که از خواب بیدار می‌شود، باید پولی داشته باشد که حداقل بتواند چند تا نان بخرد. «مسیری که جوان‌ترها در بیست دقیقه طی می‌کردند برای من یک ساعت طول می‌کشید. آن‌قدر خسته می‌شدم که نانی که با خودم می‌بردم که درراه بخورم، بوی عرق می‌گرفت و آن را دور می‌انداختم.» اسماعیل از وقتی‌که دیگر کولبری نمی‌کند، کارگر روزمزد شده است. کارگرهای روزمزد در شهرشان در یک میدان مشخص جمع می‌شوند تا صاحب‌کارها بیایند و آن‌ها را در قبال کار و پول با خود ببرند؛ اما کسی اسماعیل را به دلیل کهولت سن به‌عنوان کارگر نمی‌پذیرد. «آن‌ها به من می‌گویند که توانایی کار کردن ندارم و اگر صدمه ببینم، مسئولیتش را قبول نمی‌کنند. برایم پیش‌آمده که یک هفته‌ی تمام از صبح زود تا شب در آنجا منتظر مانده‌ام اما یک قران هم گیرم نیامده است. بعضی وقت‌ها دلشان به حالم می‌سوزد. آشنایی اگر باشد من را با خودش می‌برد تا وردست کارگرهایش باشم.» اسماعیل می‌گوید هر شب‌ که به خانه برمی‌گردد بچه‌هایش از او می‌پرسند که آن روز توانسته‌ است کار کند یا نه. «من حاضرم برای اینکه شرمنده‌ی بچه‌هایم نشوم هر کاری بکنم؛ اما کاری گیرم نمی‌آید؛ حتی کارگری.»
اوضاع مالی ساکنین مرزهای کشور
کولبری نام شغلی است که با حمل کالای قاچاق سروکار دارد. در مورد تاریخ شروع پدیده‌ی کولبری اطلاعاتی وجود ندارد؛ اما کولبری به شکل امروزی آن در مناطق مرزی ایران از دهه‌ی هفتاد شمسی شروع شد. اقتصاددانان و جامعه‌شناسان بر این اعتقادند که یکی از دلایل اصلی افزایش فعالیت‌های اقتصادی غیرقانونی در کشورها، به مسئله‌ بیکاری و توسعه‌نیافتگی مناطق مرزی مربوط می‌شود. خالد توکلی؛ جامعه‌شناس درباره‌ی علل به وجود آمدن پدیده‌ی کولبری در مناطق مرزی کشور می‌گوید: «عوامل مختلفی در پدید آمدن کولبری نقش داشته‌اند. اولین عامل وضعیتی اقتصادی است که سرمایه‌گذاری در آن صورت نگرفته و درنتیجه بیکاری جوانان را به همراه داشته است. در کنار این مسئله مهم، باندهای مهم قاچاق و نوکیسه‌هایی که از رانت‌های مختلف بهره می‌برند نیز در این زمینه نقش دارند. بالا رفتن سطح انتظارات و رشد جمعیت در روستاها هم در گسترش این پدیده مؤثرند؛ اما علت اصلی آن را باید در توسعه‌نیافتگی این مناطق جست‌و‌جو کرد.»بر اساس آمار رسمی مرکز آمار ایران؛ نرخ بیکاری کشور در بهار سال 96، 12.6 درصد اعلام‌شده‌ است. به‌طور متوسط نرخ بیکاری در استان‌های مرزی کشور نسبت به استان‌های مرکزی بیشتر است. نرخ بیکاری در آذربایجان غربی، کرمانشاه و کردستان که بیشترین آمار کولبری را دارند به ترتیب 11%، 20.2% و 13.7% است. با این حساب کرمانشاه دومین استان کشور ازنظر نرخ بالای بیکاری محسوب می‌شود. نرخ بیکاری در دیگر استان‌های مرزی نیز از متوسط کل کشور بیشتر است. خوزستان با 15.3%، خراسان رضوی 14.3% و گلستان 13.6% دیگر استان‌های مرزی‌ای هستند که متوسط نرخ بیکاری‌ آن‌ها دورقمی است. این در حالی است که نرخ بیکاری در سال گذشته در استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی به ترتیب 15.2%، 22% و 11% بوده است. با توجه به تغییرات فصلی و مخصوصاً شروع به کار دوباره‎ی صاحبان مشاغل ساختمانی؛ نرخ بیکاری بهار امسال نسبت به زمستان سال گذشته در این سه استان به‌طور متوسط 5.5% کاهش داشته است. از طرف دیگر؛ اعداد و ارقام مربوط به هزینه و درآمد روستاییان کشور بیان می‌کنند که تنها روستاییان 4 استان در سال 95 با کمبود بودجه مواجه بوده‌اند که 3 استان از این تعداد، از استان‌های مرزی کشور هستند. بر اساس همین آمار، روستاییان کرمانشاهی در سال گذشته 2 میلیون و 120 هزار تومان کسری درآمد داشته‌اند و این کسری درآمد برای روستاییان کردستان 200 هزار تومان بوده‌ است.
جان‌برکفان نان
توکلی در مصاحبه با «شرق» كردستان درباره‌ی پیامدهای اجتماعی و اقتصادی پدیده‌ی کولبری در جامعه می‌گوید: «به لحاظ اقتصادی تأثیر مثبتی بر اقتصاد کشور و منطقه ندارد و نوعی اشتغال کاذب را ایجاد کرده است که در برخی از موارد بر تولیدات دامی و کشاورزی روستاهای مرزی نیز تأثیر منفی دارد. به لحاظ اجتماعی مسائل مختلفی را موجب می‌شود. دوری مردان از خانواده و کاهش روابط صمیمانه و چهره به چهره پدر با دیگر اعضای خانواده می‌تواند منشأ برخی از مسائل اجتماعی باشد. با توجه به اینکه ممکن است تعدادی از کولبران کشته شوند یا تحت تأثیر علل مختلف با مجروحیت، معلولیت یا بیماری‌های مختلف روبه‌رو شوند این نیز مشکلاتی را متوجه خانواده خواهد کرد.» حسین سی‌وپنج‌ساله است و از بیست‌سالگی کولبری می‌کند. 15 سال کولبری کردن باعث شده است راه و چاه کوهستان‌های صعب‌العبور مرزی را بداند. او دو سالی هست که به‌عنوان راهنما کولبران را به محل بار‌ها می‌رساند. «صاحب بار به من زنگ می‌زند و می‌گوید چه تعداد کولبر می‌خواهد. من هم به کولبرها خبر می‌دهم و باهم به مرز می‌رویم.» اکثر کولبرها با پای پیاده بار را حمل می‌کنند؛ اما عده‌ای نیز اسب و قاطر دارند. کسانی که با خود حیوان به همراه دارند، پول بیشتری به دست می‌آورند؛ اما اگر حیوانشان کشته شود؛ تمام دارایی‌شان نابود می‌شود. کولبرهای پیاده از میانبرها حرکت می‌کنند، اما کسانی که با خود حیوان دارند باید مسیر طولانی‌تر را انتخاب کنند. در مسیر طولانی‌تر همیشه خطر وجود دارد. آن‌ها می‌گویند اگر قرار باشد کسی صدمه ببیند، ترجیح می‌دهند خودشان باشند تا حیوان‌هایشان.
راهنما مناطقی که مأموران کمین می‎‎کنند را می‌شناسد. کولبرها گاهی مجبور می‌شوند چندین بار مسیرشان را عوض می‌کنند تا دستگیر نشوند. اگر کمینی در کار نباشد، بعد از شش ساعت پیاده‌روی به محل بارها می‌رسند. کولبرهایی که حسین با خود به مرز می‌برد 12 تا 60 ساله هستند و بار هیچ‌کدامشان کمتر از 30 کیلو نیست. لزوماً هر کولبر که به مرز می‌رود با بار برنمی‌گردد. آن‌ها گاهی خطر مسیر را به جان می‌خرند اما باری گیرشان نمی‌آید. بعضی از آنان می‌گویند که در هر رفت‌وبرگشت کمتر از 100 هزار تومان برایشان باقی می‌ماند. اکثرشان دستمزدشان را فوراً دریافت نمی‌کنند و گاهی هفته‌ها طول می‌کشد تا صاحبان بارها دستمزد آن‌ها را پرداخت کنند. برای کولبرها، هر بار رفت‌وبرگشت همیشه همراه با خطر توقیف بار است. بارهای توقیف‌شده عموماً جزو اموال بلا صاحب تلقی می‌شوند؛ اما کولبر به دادگاه خوانده می‌شود. جریمه‌ی عبور غیرقانونی از مرز 150 هزارتویمان است. علاوه بر آن، جریمه حمل کالای قاچاق نیز هست که بسته به نوع و میزان کالا متفاوت است.
روز دوشنبه، 13 ی شهریور، مأموران هنگ مرزی شهرستان بانه به سمت گروهی کولبر در نزدیکی مرز این شهرستان با کشور عراق تیراندازی کردند که در این حادثه دو کولبر 41 و 21 ساله به نام‌های قادر بهرامی و حیدر فرجی جانشان را از دست دادند. این اولین بار نیست که جان کولبران از این طریق به خطر می‌افتد.
فقر و ناآگاهی کولبران از حقوق خود و عدم‌حمایت نهادهای مدنی و جامعه به‌طور عام از ایشان موجب شده است صدایشان شنیده و دردهایشان دیده نشود.» اما تیراندازی تنها خطری نیست که کولبران را تهدید می‌کند. سقوط از کوه، لیز خوردن پا و یا مین‌های به‌جامانده از جنگ هشت‌ساله نیز خطرهای همیشگی کوهستان‌های مرزهای غربی کشور هستند. تا پیش از جنگ هشت‌ساله‌ی میان ایران و حکومت بعث؛ اثری از مین‌ها و مهمات جنگی پنهان در زمین‌های ایران نبود؛ اما آمارهای سازمان ملل متحد نشان می‌دهند که در طول جنگ هشت‌ساله، حداقل 16 میلیون مین در 4.2 میلیون هکتار زمین‌های غرب و جنوب غربی ایران خاک شده‌اند. همین مسئله باعث شده است که کشاورزی و دام‌پروری برای ساکنین غرب کشور مشکل شود و یا دام‌های دام‌پروران در اثر انفجار تلف شوند؛ اما این دسته مشکلات تنها عوارض باقی‌مانده از جنگ نیستند. طبق گفته‌های رئیس مرکز مین‌زدایی کشور، ماهانه دو هزار نفر در جهان در اثر انفجار مین‌ کشته میشوند ولی آمار دقیقی از تعداد انفجارات در کشور وجود ندارد. حتی این ارقام شامل افرادی که قطع عضو می‌شوند هم نیست. فاضل یکی از همین افراد است. او تا پیش از اینکه در اثر انفجار مین‌ یکی از پاهایش را از دست بدهد در مرز ایران و عراق کار می‌کرد. شغل او حمل بار‌هایی بود که به‌صورت قاچاق وارد ایران می‌شد. حالا فاضل 14 سال است که خانه‌نشین شده است و با پیگیری‌های بسیار خانواده‌اش، حقوق جانبازی دریافت می‌کند. وضعیت تمام کسانی که در اثر انفجار مین در مناطق مرزی غرب کشور کشته یا زخمی شده‌اند، همچون فاضل باثبات نیست. میلاد 18 ساله یکی از افرادی است که پایش را در انفجار مین و درراه کولبری ازدست‌داده است. حالا او در روستایشان خانه‌نشین شده و هیچ کمکی به او نمی‌شود. اکثر افرادی که در معرض خطر انفجار مین قرار دارند، کولبَرانی هستند که شبانه و از راه کوهستان‌های زاگرس، مخفیانه، با پای پیاده و یا سوار بر اسب و قاطر، کالاهای قاچاق را وارد یا خارج می‌کنند. قربانیان مین در ایران، عموماً مردانی هستند که بارهای قاچاق را بر دوش می‌کشند و یا کودکانی که پا در مناطق آلوده می‌گذارند. اکثر قربانیان نیز نان‌آوران خانواده‌شان هستند و در صورت کشته شدن خانواده‌ای بدون منبع درآمد می‌مانند و در صورت جراحت نیز با هزینه‌های بالای درمانی مواجه می‌شوند. مرگ نان‌آور خانواده اتفاقی است که برای عده‌ای از کولبران روستای «دره ناخی» شهر مریوان افتاد. غروب 18 مرداد سال 95؛ 12 نفر از مردان روستا سوار بر مزدای دو کابین سفیدرنگی به سمت مرز حرکت کردند. دو ساعت قبل از نیمه‌شب؛ جاده‌ی تاریک و راه باریک کوهستان‌های «تته» باعث شد که راننده‌ی مزدا، تویوتایی که به سمتشان می‌آمد را نبیند. 4 نفر از سرنشینان مزدا کشته شدند. سیزده ماه بعدازآن حادثه؛ یکی از اهالی روستا به «شرق» می‌گوید: «هر چهار نفر متأهل بودند و بچه داشتند. حالا زن‌هایشان کشاورزی می‌کنند وزندگی‌شان با کمک خیرین و کولبری در بازارچه‌های مرزی می‌چرخد.» اهالی روستا باوجود کشاورزی و کار در کوره‌های آجرپزی که 7 کیلومتر با محل زندگی‌شان فاصله دارد، هنوز فاصله‌ی زیادی بین هزینه‌ها و درآمدهایشان وجود دارد که آن‌ها را مجبور به کولبری می‌کند.
بازار‌چه‌های موقت مرزی و کولبَران قانونی
تحریم‌ها، روزگار تلخی برای اقتصاد ایران رقم‌زده بود؛ اما آن دوران، روزهای سختی برای همه نبود. تحریم‌ها بهانه‌ای شدند که بازار‌های مرزی رونق بگیرند و محلی برای فروش کالاهای قاچاق شوند. خریدوفروش با پول نقد نیز افزایش چشمگیری یافت. درحالی‌که مبادلات بانکی در ایران به دلیل تحریم‌ها مشکل شده بود، تاجران و قاچاقچیان از طریق مرز‌ها و خریدوفروش نقدی و با استفاده از کولبران غیرقانونی کالاهای موردنیاز خود را وارد ایران می‌کردند.محمدامین دریکی از روستاهای اطراف مریوان زندگی می‌کند و یکی از مرزنشینانی است که پیش‌تر سوار بر اسبش مشغول حمل کالا بین ایران و عراق بوده‌ است؛ اما این روز‌ها که میانه‌ی سال‌های پنجاه‌‌ زندگی‌اش را می‌گذراند؛ در کنار کار کشاورزی؛ از سهمیه‌ی کار در بازارچه‌ی موقتی مرزی استفاده می‌کند. دست‌های زبر و چروکیده‌اش، آفتاب‌سوخته شده‌اند و بسیار پیر‌تر از دست‌های مردی است که سال‌های میان‌سالی‌اش را میگذراند. می‌گوید: «در هفته، دو بار به مرز می‌رویم؛ گاهی به سه بار نیز می‌رسد. آنجا پاسگاهی نظامی وجود دارد که مسئولیت بازارچه‌ی مرزی را به عهده دارد. گاری‌هایی برای حمل کالاها هم هستند. با گاری‌ها کالاها را از مرز عراق تا مرز ایران حمل می‌کنیم و برای هر بار حمل کالا 100 هزارتویمان نصیبمان می‌شود.» رضایت را می‌شود از موقعیتی که نصیب او و خانواده‌ی چهارنفره‌اش شده است در چهره و صدایش دید. ادامه می‌دهد: «کالاها را به رانندگان کامیون‌هایی که لب مرز منتظر ما هستند، تحویل می‌دهیم. آن‌ها کالاها را به صاحبان اصلی‌شان در مریوان تحویل می‌دهند. این کالاها اگر برای فروش از شهر مریوان خارج شوند، قاچاق محسوب شده و توقیف می‌شوند.»
چند ماه بعد از حادثه‌ای که برای چند نفر از اهالی «دره ناخی» پیش آمد؛ دره‌ناخی‌ای ها نیز کارت کولبری قانونی دریافت کردند. هرچند که آن‌ها می‌گویند بازارچه‌ی مرزی آن‌ها نظم ندارد. یکی از اهالی می‌گوید: «زمستان که هوا سرد بود و راه خراب، بازارچه بسته بود. حالا هم بعضی وقت‌ها ماهی یک‌بار بازارچه هست و گاهی هم هفته‌ای چند بار.» همین بی‌نظمی باعث شده است که آن‌ها کاملاً دست از کولبری برندارند؛ اما مسیر پیچ‌درپیچ و جاده‌های تاریک باعث افزایش آمار تصادف درآن‌جا شده است. اهالی می‌گویند هر هفته چند نفر در آن مسیر زخمی یا کشته می‌شوند.
برده‌داری مدرن
«برف شدیدی می‌بارید. شیب کوه تند بود و سنگینی بارها حرکت را برایمان مشکل کرده بود. صاحبان بار قول دادند که اگر بار را سالم به انبار برسانیم، به هرکداممان 10 هزار تومان بیشتر ازآنچه مقررشده بود، پرداخت می‌کنند. بارها را با سختی زیاد به انبار رساندیم و وقتی 10 هزار تومانمان را خواستیم، آن‌ها از پرداختش طفره رفتند.» سوءاستفاده‌ی مالی و جانی از کولبران، در دسترس‌ترین و آسان‌ترین شیوه‌ی دور زدن موانع قانونی ترانزیت کالا است. برخی دلیل افزایش واردات غیررسمی و قاچاق کالا و کاهش واردات رسمی و از راه گمرک در کشور را قوانین ایران در زمینه‌ی تعرفه‌های گمرکی می‌دانند. به‌طور میانگین در سال گذشته؛ 19 درصد تعرفه‌ی واردات وجود داشت که تاجران برای واردکردن کالا به کشور علاوه بر این میزان تعرفه، باید ارزش‌افزوده و مالیات واردات را نیز پرداخت کنند. مسئله‌ای که باعث کمرنگ شدن میل افراد به صادرات کالا از کشور شده است و میل به واردات کالا از راه‌های غیرقانونی چون قاچاق را افزایش داده است.کولبران به «شرق» می‌گویند که برای هر کیلو بار به آن‌ها دو هزار تومان پول می‌دهند. کسی نمی‌تواند اعتراض کند و اگر فردی به این مقدار راضی نباشد؛ همیشه کولبران دیگری هستند که جای آن‌ها را بگیرند. صاحبان بار فقط می‌خواهند بارشان به‌سلامت به مقصد برسد؛ برای کولبرها ارزشی قائل نیستند و گاهی نیز دروغ می‌گویند. «به یکی از کولبرها گردو داده بودند، اما درباره‌ی اسلحه‌ی داخل بار به او چیزی نگفته بودند. کولبر را گرفتند و به زندان انداختند. هیچ کولبری حاضر نیست ریسک جابه‌جا کردن اسلحه و بارهایی ازاین‌دست را قبول کند.» بار اکثر کولبران گردو، سیگار و پوشاک است. می‌گویند بارها به همه‌جا فرستاده می‌شوند اما مقصد اصلی تهران است. شعیب 20 سال است که کولبری می‌کند و در این راه هر دودست و هر دوپایش شکسته است. می‌گوید زمستان‌ها زیاد کولبری نمی‌کند چون سرما استخوان‌های ترمیم‌شده‌اش را به درد می‌آورد. در طول صحبت‌هایش چند بار می‌گوید که شرم می‌کند که حرف بزند و هر بار می‌گوید که کولبری را اجبار زندگی بر آن‌ها تحمیل کرده است. زمستان‌های زاگرس سرد و طولانی است. تا نیمه‌های بهار هم کوه‌های تته که مسیر اصلی کولبران برای رسیدن به مرز است، پوشیده از برف. شعیب موبایل سامسونگ کوچکی را از جیبش بیرون می‌آورد و عکسی از خودش نشان می‌دهد. او باکت نازک و کفش اسپرت ساده‌ای در وسط راه باریکی که از میان برف شکافته‌اند؛ ایستاده است؛ بدون دستکش و کلاه. برف شانه‌هایش را نیز رد کرده است. کولبران در زمستان دسته‌جمعی خانه کرایه می‌کنند تا زمانی که صاحبان بارها با آن‌ها تماس بگیرند تا در ساعت مقرر در محل حاضر شوند. «ما آنجا انگار که انسان نیستیم. همه‌ی ما در یک‌خانه با یک هال و اتاق زندگی‌ می‌کنیم و برای گرم شدن فقط یک چراغ‌نفتی داریم که آن را هم بین اتاق و هال خانه تقسیم می‌کنیم. تا صبح از سرما می‌لرزیم و خوابمان نمی‌برد.»یکی از کولبران می‌گویند که آن‌ها بار را روی دوششان می‌کشند و صاحبان بار جلوتر از آن‌ها و سوار بر ماشین حرکت می‌کنند. صاحبان بار به آن‌ها می‌گویند که اگر می‌خواستند بارها را با ماشین حمل کنند، به آن‌ها پولی نمی‌دادند. صاحبان بار به‌وضوح از آن‌ها بهره‌کشی می‌کنند و این حق یک انسان نیست.

در شهرهای مرزی و روستاهای اطراف آن‌ها اگر کسی شغلی نداشته باشد یا درآمد شغلش کفاف زندگی‌اش را ندهد، اولین گزینه‌ برای فرار از بی‌پولی کولبری است. محمد یکی از همین افراد است. او سال‌های آخر دهه‌ی سوم زندگی‌اش را می‌گذراند. صدایش پخته‌تر از سنش است و با لهجه‌ی غلیظ کردی سورانی صحبت می‌کند. می‌گوید فقط یک‌بار کولبری کرده است و اندازه‌ی سی سال عمرش اذیت شده. «اگر از گرسنگی هم بمیرم دیگر حاضر نیستم کولبری کنم.» این جمله را چندین بار تکرار می‌کند و هر بار می‌گوید که اندازه‌ی تمام عمرش اتفاق دیده است.» ازدواج‌کرده‌ام و دو بچه‌دارم. از میوه‌فروشی پول زیادی گیرم نمی‌آید. پارسال بود که مجبور شدم سمت کولبری بروم. همان بار اول با خودم عهد کردم که دیگر کولبری نکنم. این کار، کار یک انسان نیست. من جانم را دوست دارم.» همه‌ی کسانی که کولبری می‌کنند، کولبری شغل دوم آن‌ها نیست و برای بسیاری از آن‌ها کولبری تنها راه امرارمعاش است. محمد، اسماعیل را معرفی می‌کند؛ پیرمردی 70 ساله که در همان یک‌بار کولبری با او آشنا شده است. اسماعیل مستأجر است و 5 فرزند دارد که هیچ‌کدام ازدواج‌نکرده‌اند. می‌گوید به خاطر بچه‌هایش مجبور است که کار کند و صبح که از خواب بیدار می‌شود، باید پولی داشته باشد که حداقل بتواند چند تا نان بخرد. «مسیری که جوان‌ترها در بیست دقیقه طی می‌کردند برای من یک ساعت طول می‌کشید. آن‌قدر خسته می‌شدم که نانی که با خودم می‌بردم که درراه بخورم، بوی عرق می‌گرفت و آن را دور می‌انداختم.» اسماعیل از وقتی‌که دیگر کولبری نمی‌کند، کارگر روزمزد شده است. کارگرهای روزمزد در شهرشان در یک میدان مشخص جمع می‌شوند تا صاحب‌کارها بیایند و آن‌ها را در قبال کار و پول با خود ببرند؛ اما کسی اسماعیل را به دلیل کهولت سن به‌عنوان کارگر نمی‌پذیرد. «آن‌ها به من می‌گویند که توانایی کار کردن ندارم و اگر صدمه ببینم، مسئولیتش را قبول نمی‌کنند. برایم پیش‌آمده که یک هفته‌ی تمام از صبح زود تا شب در آنجا منتظر مانده‌ام اما یک قران هم گیرم نیامده است. بعضی وقت‌ها دلشان به حالم می‌سوزد. آشنایی اگر باشد من را با خودش می‌برد تا وردست کارگرهایش باشم.» اسماعیل می‌گوید هر شب‌ که به خانه برمی‌گردد بچه‌هایش از او می‌پرسند که آن روز توانسته‌ است کار کند یا نه. «من حاضرم برای اینکه شرمنده‌ی بچه‌هایم نشوم هر کاری بکنم؛ اما کاری گیرم نمی‌آید؛ حتی کارگری.»
اوضاع مالی ساکنین مرزهای کشور
کولبری نام شغلی است که با حمل کالای قاچاق سروکار دارد. در مورد تاریخ شروع پدیده‌ی کولبری اطلاعاتی وجود ندارد؛ اما کولبری به شکل امروزی آن در مناطق مرزی ایران از دهه‌ی هفتاد شمسی شروع شد. اقتصاددانان و جامعه‌شناسان بر این اعتقادند که یکی از دلایل اصلی افزایش فعالیت‌های اقتصادی غیرقانونی در کشورها، به مسئله‌ بیکاری و توسعه‌نیافتگی مناطق مرزی مربوط می‌شود. خالد توکلی؛ جامعه‌شناس درباره‌ی علل به وجود آمدن پدیده‌ی کولبری در مناطق مرزی کشور می‌گوید: «عوامل مختلفی در پدید آمدن کولبری نقش داشته‌اند. اولین عامل وضعیتی اقتصادی است که سرمایه‌گذاری در آن صورت نگرفته و درنتیجه بیکاری جوانان را به همراه داشته است. در کنار این مسئله مهم، باندهای مهم قاچاق و نوکیسه‌هایی که از رانت‌های مختلف بهره می‌برند نیز در این زمینه نقش دارند. بالا رفتن سطح انتظارات و رشد جمعیت در روستاها هم در گسترش این پدیده مؤثرند؛ اما علت اصلی آن را باید در توسعه‌نیافتگی این مناطق جست‌و‌جو کرد.»بر اساس آمار رسمی مرکز آمار ایران؛ نرخ بیکاری کشور در بهار سال 96، 12.6 درصد اعلام‌شده‌ است. به‌طور متوسط نرخ بیکاری در استان‌های مرزی کشور نسبت به استان‌های مرکزی بیشتر است. نرخ بیکاری در آذربایجان غربی، کرمانشاه و کردستان که بیشترین آمار کولبری را دارند به ترتیب 11%، 20.2% و 13.7% است. با این حساب کرمانشاه دومین استان کشور ازنظر نرخ بالای بیکاری محسوب می‌شود. نرخ بیکاری در دیگر استان‌های مرزی نیز از متوسط کل کشور بیشتر است. خوزستان با 15.3%، خراسان رضوی 14.3% و گلستان 13.6% دیگر استان‌های مرزی‌ای هستند که متوسط نرخ بیکاری‌ آن‌ها دورقمی است. این در حالی است که نرخ بیکاری در سال گذشته در استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی به ترتیب 15.2%، 22% و 11% بوده است. با توجه به تغییرات فصلی و مخصوصاً شروع به کار دوباره‎ی صاحبان مشاغل ساختمانی؛ نرخ بیکاری بهار امسال نسبت به زمستان سال گذشته در این سه استان به‌طور متوسط 5.5% کاهش داشته است. از طرف دیگر؛ اعداد و ارقام مربوط به هزینه و درآمد روستاییان کشور بیان می‌کنند که تنها روستاییان 4 استان در سال 95 با کمبود بودجه مواجه بوده‌اند که 3 استان از این تعداد، از استان‌های مرزی کشور هستند. بر اساس همین آمار، روستاییان کرمانشاهی در سال گذشته 2 میلیون و 120 هزار تومان کسری درآمد داشته‌اند و این کسری درآمد برای روستاییان کردستان 200 هزار تومان بوده‌ است.
جان‌برکفان نان
توکلی در مصاحبه با «شرق» كردستان درباره‌ی پیامدهای اجتماعی و اقتصادی پدیده‌ی کولبری در جامعه می‌گوید: «به لحاظ اقتصادی تأثیر مثبتی بر اقتصاد کشور و منطقه ندارد و نوعی اشتغال کاذب را ایجاد کرده است که در برخی از موارد بر تولیدات دامی و کشاورزی روستاهای مرزی نیز تأثیر منفی دارد. به لحاظ اجتماعی مسائل مختلفی را موجب می‌شود. دوری مردان از خانواده و کاهش روابط صمیمانه و چهره به چهره پدر با دیگر اعضای خانواده می‌تواند منشأ برخی از مسائل اجتماعی باشد. با توجه به اینکه ممکن است تعدادی از کولبران کشته شوند یا تحت تأثیر علل مختلف با مجروحیت، معلولیت یا بیماری‌های مختلف روبه‌رو شوند این نیز مشکلاتی را متوجه خانواده خواهد کرد.» حسین سی‌وپنج‌ساله است و از بیست‌سالگی کولبری می‌کند. 15 سال کولبری کردن باعث شده است راه و چاه کوهستان‌های صعب‌العبور مرزی را بداند. او دو سالی هست که به‌عنوان راهنما کولبران را به محل بار‌ها می‌رساند. «صاحب بار به من زنگ می‌زند و می‌گوید چه تعداد کولبر می‌خواهد. من هم به کولبرها خبر می‌دهم و باهم به مرز می‌رویم.» اکثر کولبرها با پای پیاده بار را حمل می‌کنند؛ اما عده‌ای نیز اسب و قاطر دارند. کسانی که با خود حیوان به همراه دارند، پول بیشتری به دست می‌آورند؛ اما اگر حیوانشان کشته شود؛ تمام دارایی‌شان نابود می‌شود. کولبرهای پیاده از میانبرها حرکت می‌کنند، اما کسانی که با خود حیوان دارند باید مسیر طولانی‌تر را انتخاب کنند. در مسیر طولانی‌تر همیشه خطر وجود دارد. آن‌ها می‌گویند اگر قرار باشد کسی صدمه ببیند، ترجیح می‌دهند خودشان باشند تا حیوان‌هایشان.
راهنما مناطقی که مأموران کمین می‎‎کنند را می‌شناسد. کولبرها گاهی مجبور می‌شوند چندین بار مسیرشان را عوض می‌کنند تا دستگیر نشوند. اگر کمینی در کار نباشد، بعد از شش ساعت پیاده‌روی به محل بارها می‌رسند. کولبرهایی که حسین با خود به مرز می‌برد 12 تا 60 ساله هستند و بار هیچ‌کدامشان کمتر از 30 کیلو نیست. لزوماً هر کولبر که به مرز می‌رود با بار برنمی‌گردد. آن‌ها گاهی خطر مسیر را به جان می‌خرند اما باری گیرشان نمی‌آید. بعضی از آنان می‌گویند که در هر رفت‌وبرگشت کمتر از 100 هزار تومان برایشان باقی می‌ماند. اکثرشان دستمزدشان را فوراً دریافت نمی‌کنند و گاهی هفته‌ها طول می‌کشد تا صاحبان بارها دستمزد آن‌ها را پرداخت کنند. برای کولبرها، هر بار رفت‌وبرگشت همیشه همراه با خطر توقیف بار است. بارهای توقیف‌شده عموماً جزو اموال بلا صاحب تلقی می‌شوند؛ اما کولبر به دادگاه خوانده می‌شود. جریمه‌ی عبور غیرقانونی از مرز 150 هزارتویمان است. علاوه بر آن، جریمه حمل کالای قاچاق نیز هست که بسته به نوع و میزان کالا متفاوت است.
روز دوشنبه، 13 ی شهریور، مأموران هنگ مرزی شهرستان بانه به سمت گروهی کولبر در نزدیکی مرز این شهرستان با کشور عراق تیراندازی کردند که در این حادثه دو کولبر 41 و 21 ساله به نام‌های قادر بهرامی و حیدر فرجی جانشان را از دست دادند. این اولین بار نیست که جان کولبران از این طریق به خطر می‌افتد.
فقر و ناآگاهی کولبران از حقوق خود و عدم‌حمایت نهادهای مدنی و جامعه به‌طور عام از ایشان موجب شده است صدایشان شنیده و دردهایشان دیده نشود.» اما تیراندازی تنها خطری نیست که کولبران را تهدید می‌کند. سقوط از کوه، لیز خوردن پا و یا مین‌های به‌جامانده از جنگ هشت‌ساله نیز خطرهای همیشگی کوهستان‌های مرزهای غربی کشور هستند. تا پیش از جنگ هشت‌ساله‌ی میان ایران و حکومت بعث؛ اثری از مین‌ها و مهمات جنگی پنهان در زمین‌های ایران نبود؛ اما آمارهای سازمان ملل متحد نشان می‌دهند که در طول جنگ هشت‌ساله، حداقل 16 میلیون مین در 4.2 میلیون هکتار زمین‌های غرب و جنوب غربی ایران خاک شده‌اند. همین مسئله باعث شده است که کشاورزی و دام‌پروری برای ساکنین غرب کشور مشکل شود و یا دام‌های دام‌پروران در اثر انفجار تلف شوند؛ اما این دسته مشکلات تنها عوارض باقی‌مانده از جنگ نیستند. طبق گفته‌های رئیس مرکز مین‌زدایی کشور، ماهانه دو هزار نفر در جهان در اثر انفجار مین‌ کشته میشوند ولی آمار دقیقی از تعداد انفجارات در کشور وجود ندارد. حتی این ارقام شامل افرادی که قطع عضو می‌شوند هم نیست. فاضل یکی از همین افراد است. او تا پیش از اینکه در اثر انفجار مین‌ یکی از پاهایش را از دست بدهد در مرز ایران و عراق کار می‌کرد. شغل او حمل بار‌هایی بود که به‌صورت قاچاق وارد ایران می‌شد. حالا فاضل 14 سال است که خانه‌نشین شده است و با پیگیری‌های بسیار خانواده‌اش، حقوق جانبازی دریافت می‌کند. وضعیت تمام کسانی که در اثر انفجار مین در مناطق مرزی غرب کشور کشته یا زخمی شده‌اند، همچون فاضل باثبات نیست. میلاد 18 ساله یکی از افرادی است که پایش را در انفجار مین و درراه کولبری ازدست‌داده است. حالا او در روستایشان خانه‌نشین شده و هیچ کمکی به او نمی‌شود. اکثر افرادی که در معرض خطر انفجار مین قرار دارند، کولبَرانی هستند که شبانه و از راه کوهستان‌های زاگرس، مخفیانه، با پای پیاده و یا سوار بر اسب و قاطر، کالاهای قاچاق را وارد یا خارج می‌کنند. قربانیان مین در ایران، عموماً مردانی هستند که بارهای قاچاق را بر دوش می‌کشند و یا کودکانی که پا در مناطق آلوده می‌گذارند. اکثر قربانیان نیز نان‌آوران خانواده‌شان هستند و در صورت کشته شدن خانواده‌ای بدون منبع درآمد می‌مانند و در صورت جراحت نیز با هزینه‌های بالای درمانی مواجه می‌شوند. مرگ نان‌آور خانواده اتفاقی است که برای عده‌ای از کولبران روستای «دره ناخی» شهر مریوان افتاد. غروب 18 مرداد سال 95؛ 12 نفر از مردان روستا سوار بر مزدای دو کابین سفیدرنگی به سمت مرز حرکت کردند. دو ساعت قبل از نیمه‌شب؛ جاده‌ی تاریک و راه باریک کوهستان‌های «تته» باعث شد که راننده‌ی مزدا، تویوتایی که به سمتشان می‌آمد را نبیند. 4 نفر از سرنشینان مزدا کشته شدند. سیزده ماه بعدازآن حادثه؛ یکی از اهالی روستا به «شرق» می‌گوید: «هر چهار نفر متأهل بودند و بچه داشتند. حالا زن‌هایشان کشاورزی می‌کنند وزندگی‌شان با کمک خیرین و کولبری در بازارچه‌های مرزی می‌چرخد.» اهالی روستا باوجود کشاورزی و کار در کوره‌های آجرپزی که 7 کیلومتر با محل زندگی‌شان فاصله دارد، هنوز فاصله‌ی زیادی بین هزینه‌ها و درآمدهایشان وجود دارد که آن‌ها را مجبور به کولبری می‌کند.
بازار‌چه‌های موقت مرزی و کولبَران قانونی
تحریم‌ها، روزگار تلخی برای اقتصاد ایران رقم‌زده بود؛ اما آن دوران، روزهای سختی برای همه نبود. تحریم‌ها بهانه‌ای شدند که بازار‌های مرزی رونق بگیرند و محلی برای فروش کالاهای قاچاق شوند. خریدوفروش با پول نقد نیز افزایش چشمگیری یافت. درحالی‌که مبادلات بانکی در ایران به دلیل تحریم‌ها مشکل شده بود، تاجران و قاچاقچیان از طریق مرز‌ها و خریدوفروش نقدی و با استفاده از کولبران غیرقانونی کالاهای موردنیاز خود را وارد ایران می‌کردند.محمدامین دریکی از روستاهای اطراف مریوان زندگی می‌کند و یکی از مرزنشینانی است که پیش‌تر سوار بر اسبش مشغول حمل کالا بین ایران و عراق بوده‌ است؛ اما این روز‌ها که میانه‌ی سال‌های پنجاه‌‌ زندگی‌اش را می‌گذراند؛ در کنار کار کشاورزی؛ از سهمیه‌ی کار در بازارچه‌ی موقتی مرزی استفاده می‌کند. دست‌های زبر و چروکیده‌اش، آفتاب‌سوخته شده‌اند و بسیار پیر‌تر از دست‌های مردی است که سال‌های میان‌سالی‌اش را میگذراند. می‌گوید: «در هفته، دو بار به مرز می‌رویم؛ گاهی به سه بار نیز می‌رسد. آنجا پاسگاهی نظامی وجود دارد که مسئولیت بازارچه‌ی مرزی را به عهده دارد. گاری‌هایی برای حمل کالاها هم هستند. با گاری‌ها کالاها را از مرز عراق تا مرز ایران حمل می‌کنیم و برای هر بار حمل کالا 100 هزارتویمان نصیبمان می‌شود.» رضایت را می‌شود از موقعیتی که نصیب او و خانواده‌ی چهارنفره‌اش شده است در چهره و صدایش دید. ادامه می‌دهد: «کالاها را به رانندگان کامیون‌هایی که لب مرز منتظر ما هستند، تحویل می‌دهیم. آن‌ها کالاها را به صاحبان اصلی‌شان در مریوان تحویل می‌دهند. این کالاها اگر برای فروش از شهر مریوان خارج شوند، قاچاق محسوب شده و توقیف می‌شوند.»
چند ماه بعد از حادثه‌ای که برای چند نفر از اهالی «دره ناخی» پیش آمد؛ دره‌ناخی‌ای ها نیز کارت کولبری قانونی دریافت کردند. هرچند که آن‌ها می‌گویند بازارچه‌ی مرزی آن‌ها نظم ندارد. یکی از اهالی می‌گوید: «زمستان که هوا سرد بود و راه خراب، بازارچه بسته بود. حالا هم بعضی وقت‌ها ماهی یک‌بار بازارچه هست و گاهی هم هفته‌ای چند بار.» همین بی‌نظمی باعث شده است که آن‌ها کاملاً دست از کولبری برندارند؛ اما مسیر پیچ‌درپیچ و جاده‌های تاریک باعث افزایش آمار تصادف درآن‌جا شده است. اهالی می‌گویند هر هفته چند نفر در آن مسیر زخمی یا کشته می‌شوند.
برده‌داری مدرن
«برف شدیدی می‌بارید. شیب کوه تند بود و سنگینی بارها حرکت را برایمان مشکل کرده بود. صاحبان بار قول دادند که اگر بار را سالم به انبار برسانیم، به هرکداممان 10 هزار تومان بیشتر ازآنچه مقررشده بود، پرداخت می‌کنند. بارها را با سختی زیاد به انبار رساندیم و وقتی 10 هزار تومانمان را خواستیم، آن‌ها از پرداختش طفره رفتند.» سوءاستفاده‌ی مالی و جانی از کولبران، در دسترس‌ترین و آسان‌ترین شیوه‌ی دور زدن موانع قانونی ترانزیت کالا است. برخی دلیل افزایش واردات غیررسمی و قاچاق کالا و کاهش واردات رسمی و از راه گمرک در کشور را قوانین ایران در زمینه‌ی تعرفه‌های گمرکی می‌دانند. به‌طور میانگین در سال گذشته؛ 19 درصد تعرفه‌ی واردات وجود داشت که تاجران برای واردکردن کالا به کشور علاوه بر این میزان تعرفه، باید ارزش‌افزوده و مالیات واردات را نیز پرداخت کنند. مسئله‌ای که باعث کمرنگ شدن میل افراد به صادرات کالا از کشور شده است و میل به واردات کالا از راه‌های غیرقانونی چون قاچاق را افزایش داده است.کولبران به «شرق» می‌گویند که برای هر کیلو بار به آن‌ها دو هزار تومان پول می‌دهند. کسی نمی‌تواند اعتراض کند و اگر فردی به این مقدار راضی نباشد؛ همیشه کولبران دیگری هستند که جای آن‌ها را بگیرند. صاحبان بار فقط می‌خواهند بارشان به‌سلامت به مقصد برسد؛ برای کولبرها ارزشی قائل نیستند و گاهی نیز دروغ می‌گویند. «به یکی از کولبرها گردو داده بودند، اما درباره‌ی اسلحه‌ی داخل بار به او چیزی نگفته بودند. کولبر را گرفتند و به زندان انداختند. هیچ کولبری حاضر نیست ریسک جابه‌جا کردن اسلحه و بارهایی ازاین‌دست را قبول کند.» بار اکثر کولبران گردو، سیگار و پوشاک است. می‌گویند بارها به همه‌جا فرستاده می‌شوند اما مقصد اصلی تهران است. شعیب 20 سال است که کولبری می‌کند و در این راه هر دودست و هر دوپایش شکسته است. می‌گوید زمستان‌ها زیاد کولبری نمی‌کند چون سرما استخوان‌های ترمیم‌شده‌اش را به درد می‌آورد. در طول صحبت‌هایش چند بار می‌گوید که شرم می‌کند که حرف بزند و هر بار می‌گوید که کولبری را اجبار زندگی بر آن‌ها تحمیل کرده است. زمستان‌های زاگرس سرد و طولانی است. تا نیمه‌های بهار هم کوه‌های تته که مسیر اصلی کولبران برای رسیدن به مرز است، پوشیده از برف. شعیب موبایل سامسونگ کوچکی را از جیبش بیرون می‌آورد و عکسی از خودش نشان می‌دهد. او باکت نازک و کفش اسپرت ساده‌ای در وسط راه باریکی که از میان برف شکافته‌اند؛ ایستاده است؛ بدون دستکش و کلاه. برف شانه‌هایش را نیز رد کرده است. کولبران در زمستان دسته‌جمعی خانه کرایه می‌کنند تا زمانی که صاحبان بارها با آن‌ها تماس بگیرند تا در ساعت مقرر در محل حاضر شوند. «ما آنجا انگار که انسان نیستیم. همه‌ی ما در یک‌خانه با یک هال و اتاق زندگی‌ می‌کنیم و برای گرم شدن فقط یک چراغ‌نفتی داریم که آن را هم بین اتاق و هال خانه تقسیم می‌کنیم. تا صبح از سرما می‌لرزیم و خوابمان نمی‌برد.»یکی از کولبران می‌گویند که آن‌ها بار را روی دوششان می‌کشند و صاحبان بار جلوتر از آن‌ها و سوار بر ماشین حرکت می‌کنند. صاحبان بار به آن‌ها می‌گویند که اگر می‌خواستند بارها را با ماشین حمل کنند، به آن‌ها پولی نمی‌دادند. صاحبان بار به‌وضوح از آن‌ها بهره‌کشی می‌کنند و این حق یک انسان نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.