بررسی کارکرد عوامل مؤثر در گسترش کانونهای داخلی تولید غبار
کانونهای داخلی تولید غبار در استان خوزستان در دشت خوزستان با اقلیم خیلی خشک وخشک واقعشدهاند. در اقلیمهای خیلی خشک وخشک زیست بومها بسیارشکننده وآسیبپذیر هستند.
این آسیبپذیری در جلگه خوزستان به دلیل شیب بسیار کم، بافت سنگین خاک وشوری وعمق کمآبهای زیرزمینی بسیار بیشتر است. از سوی دیگر در دشت خوزستان به دلیل بارندگی کم (کمتر از ۲۰۰ میلیمتر) تالابها، آبگیرها و مراتع ، رطوبت و پوشش گیاهی خود را مدیون آورد آبی رودخانهها از بالادست حوضه هستند. مهار غیراصولی آبهای سطحی و دستکاریهای صورت گرفته در بالادست حوضه در دهههای گذشته، همراه با خشکسالیهای اخیر،سبب کاهش آورد آبی رودخانهها از بالادست حوضه شده است.
کاهش آورد آبی رودخانهها سبب کاهش رطوبت، از بین رفتن پوشش گیاهی و خشک شدن عرصههای طبیعی در جنوب و باختر استان و شکلگیری کانونهای تولید غبار شده است.
علاوه بر این مهار غیراصولی آبهای سطحی،کاهش تغذیه آبخوانهای دشت و شورشدن تدریجی آبهای زیرزمینی را به دنبال داشته است. آبهای زیرزمینی در دشت خوزستان عمق کمی ( حدود ۱.۵ تا ۲ متر) دارند و به دلیل بافت سنگین خاک و خاصیت موئینگی بالای آن به سهولت به سطح رسیده با نرخ بیش از ۲۰۰۰ میلیمتر در سال تبخیر میشوند. این فرایند سبب شور شدن تدریجی اراضی شده است. بهگونهای که هماکنون بخشهای زیادی از این اراضی به شوره زار تبدیلشدهاند. این زمینهای شوره زار در زبان عربی به سبخا و در زبان فارسی کویر نامیده میشوند. بنابراین نتیجه نهایی آنچه در سالهای اخیر در این مناطق رویداده است گسترش اراضی کویری است که کانونهای اصلی تولید ریز گرد در استان هستند.
اراضی کویری به دلیل شوری بالا فاقد پوشش گیاهی هستند و امکان کشت گیاه نیز در آنها وجود ندارد. از سوی دیگر تبلور بلورهای نمک در فضاهای خالی بین ذرات خاک سبب ازهمگسیختگی بافت خاک شده است بهگونهای که حتی با بادهای با سرعت کم (۷ متر بر ثانیه) نیز گردوغبار تولید مینماید درحالیکه در بیشتر مناطق بیابانی توفانهای غبار در بادهای با سرعت ۱۰ متر بر ثانیه شکل میگیرند.
بنابراین مشکل اصلی ، شور شدن اراضی و کویرهای وسیعی است که تشکیل توفانهای ریز گرد تنها یکی از پی آمدهای آن است که به دلیل حرکت از منشأ و تأثیرات گسترده آن در شهرها و ... بیشتر موردتوجه واقعشده است. جنبههای مهم و مغفول مانده این تغییرات، از بین رفتن مراتع، زمینهای کشاورزی، تالابها و آبگیرهایی است که معیشت و اقتصاد جوامع محلی متکی به آنها است. هماکنون بسیاری از روستاهای واقع در کانونهای تولید غبار با از دست دادن زمینهای کشاورزی و مراتع خود ناچار به مهاجرت و اغلب حاشیهنشینی در شهرهای بزرگتر هستند.
در اراضی کویری شیوههای معمول بیابان زدایی نظیر کشت نهال یا مالچهای مورداستفاده ، مؤثر نیست زیرا شوری زیاد این اراضی مانع از رشد گیاهان میشود بهگونهای که حتی گیاهان شور پسند مانند سالسولا نیز در این اراضی دوام نمیآورد. از سوی دیگر فرآیند تبلور نمک و پفی شدن زمین نیز سبب از بین رفتن پوشش مالچ میشود. بنابراین مؤثرترین و اجراییترین شیوه برای مقابله با این پدیده، شناسایی و اصلاح طرحهای عمرانی مشکلساز است که به شیوهای مؤثر میتواند به طبیعت در جهت بازسازی و احیاء خود کمک نماید.
کانونهای داخلی تولید غبار در استان خوزستان در دشت خوزستان با اقلیم خیلی خشک وخشک واقعشدهاند. در اقلیمهای خیلی خشک وخشک زیست بومها بسیارشکننده وآسیبپذیر هستند.
این آسیبپذیری در جلگه خوزستان به دلیل شیب بسیار کم، بافت سنگین خاک وشوری وعمق کمآبهای زیرزمینی بسیار بیشتر است. از سوی دیگر در دشت خوزستان به دلیل بارندگی کم (کمتر از ۲۰۰ میلیمتر) تالابها، آبگیرها و مراتع ، رطوبت و پوشش گیاهی خود را مدیون آورد آبی رودخانهها از بالادست حوضه هستند. مهار غیراصولی آبهای سطحی و دستکاریهای صورت گرفته در بالادست حوضه در دهههای گذشته، همراه با خشکسالیهای اخیر،سبب کاهش آورد آبی رودخانهها از بالادست حوضه شده است.
کاهش آورد آبی رودخانهها سبب کاهش رطوبت، از بین رفتن پوشش گیاهی و خشک شدن عرصههای طبیعی در جنوب و باختر استان و شکلگیری کانونهای تولید غبار شده است.
علاوه بر این مهار غیراصولی آبهای سطحی،کاهش تغذیه آبخوانهای دشت و شورشدن تدریجی آبهای زیرزمینی را به دنبال داشته است. آبهای زیرزمینی در دشت خوزستان عمق کمی ( حدود ۱.۵ تا ۲ متر) دارند و به دلیل بافت سنگین خاک و خاصیت موئینگی بالای آن به سهولت به سطح رسیده با نرخ بیش از ۲۰۰۰ میلیمتر در سال تبخیر میشوند. این فرایند سبب شور شدن تدریجی اراضی شده است. بهگونهای که هماکنون بخشهای زیادی از این اراضی به شوره زار تبدیلشدهاند. این زمینهای شوره زار در زبان عربی به سبخا و در زبان فارسی کویر نامیده میشوند. بنابراین نتیجه نهایی آنچه در سالهای اخیر در این مناطق رویداده است گسترش اراضی کویری است که کانونهای اصلی تولید ریز گرد در استان هستند.
اراضی کویری به دلیل شوری بالا فاقد پوشش گیاهی هستند و امکان کشت گیاه نیز در آنها وجود ندارد. از سوی دیگر تبلور بلورهای نمک در فضاهای خالی بین ذرات خاک سبب ازهمگسیختگی بافت خاک شده است بهگونهای که حتی با بادهای با سرعت کم (۷ متر بر ثانیه) نیز گردوغبار تولید مینماید درحالیکه در بیشتر مناطق بیابانی توفانهای غبار در بادهای با سرعت ۱۰ متر بر ثانیه شکل میگیرند.
بنابراین مشکل اصلی ، شور شدن اراضی و کویرهای وسیعی است که تشکیل توفانهای ریز گرد تنها یکی از پی آمدهای آن است که به دلیل حرکت از منشأ و تأثیرات گسترده آن در شهرها و ... بیشتر موردتوجه واقعشده است. جنبههای مهم و مغفول مانده این تغییرات، از بین رفتن مراتع، زمینهای کشاورزی، تالابها و آبگیرهایی است که معیشت و اقتصاد جوامع محلی متکی به آنها است. هماکنون بسیاری از روستاهای واقع در کانونهای تولید غبار با از دست دادن زمینهای کشاورزی و مراتع خود ناچار به مهاجرت و اغلب حاشیهنشینی در شهرهای بزرگتر هستند.
در اراضی کویری شیوههای معمول بیابان زدایی نظیر کشت نهال یا مالچهای مورداستفاده ، مؤثر نیست زیرا شوری زیاد این اراضی مانع از رشد گیاهان میشود بهگونهای که حتی گیاهان شور پسند مانند سالسولا نیز در این اراضی دوام نمیآورد. از سوی دیگر فرآیند تبلور نمک و پفی شدن زمین نیز سبب از بین رفتن پوشش مالچ میشود. بنابراین مؤثرترین و اجراییترین شیوه برای مقابله با این پدیده، شناسایی و اصلاح طرحهای عمرانی مشکلساز است که به شیوهای مؤثر میتواند به طبیعت در جهت بازسازی و احیاء خود کمک نماید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.