نگاهی به منشأ ریزگردهای استان خوزستان
روح الله عابدینی مهر
ریز گرد تنها یکی از پدیدههای ناشی از کویری شدن اراضی جنوب و باختر استان است و جنبههای مخربتر آن نظیر از بین رفتن اراضی کشاورزی، تخریب مراتع و مهاجرت روستائیان و گسترش حاشیهنشینی همچنان مغفول مانده است.
در مقابله با ریز گردها، نگاه اصلی باید به علت باشد و پرداختن به معلول رسیدن به هدف را دشوار میسازد. بنابراین برنامه تثبیت کانونها تنها بخش کوچکی از فرآیند مقابله با ریز گردها است و علاج بخش اصلی را باید درباز گرداندن حق آب مراتع، آبگیرها و تالابها و اصلاح موانع حاصل از پروژههای عمرانی بر سر راه جریان آبهای سطحی و سیلابها جستجو کرد.
اگرچه سهم کانونهای داخلی در تولید ریز گرد کمتر از کانونهای خارجی است اما با توجه سهولت دسترسی از یکسو و تخریب شدید سرزمین و بهویژه زمینهای کشاورزی و توسعه بیابان و کویر از سوی دیگر، برنامه مهار کانونهای داخلی بهطور ویژه بایستی دنبال شود.
بررسی آمارهای بلندمدت نشان میدهد که فراوانی رخداد توفانهای ریز گرد همواره با نوسان همراه بوده و روند افزایشی ثابتی ندارد. ازاینرو تشدید بحران ریز گردها در دهه اخیر، بیشتر حاصل افزایش در غلظت، مدتزمان ماندگاری و فاصله انتقال این توفانها است.
مساحت کل کانونهای داخلی شناساییشده در استان حدود ۳۵۰۰۰۰ هکتار است که به ترتیب مساحت، در کاربریهای مرتعی، زراعت دیم، اراضی بدون پوشش، تالاب خشکشده و زراعت آبی توسعه پیداکردهاند.
در توفانهای ریز گرد به دلیل ریز بودن ذرات نسبت به توفانهای ماسهای، جریانهای رو به بالا میتواند این ذرات را بهصورت معلق در هوا نگهداشته و تا مسافتهای بسیار دور حمل نماید. ازاینرو در سالهای اخیر که بیابانهای حاصل از خشک شدن تالابها به کانون تولید توفانهای ریز گرد تبدیلشدهاند نهشتهای دانهریز رسی در بستر این کانونها قابلیت انتقال تا مسافتهای بسیار دور را دارند و علیرغم وجود موانع طبیعی نظیر رشتهکوههای مرتفع زاگرس، بهطور مکرر بخشهای مرکزی و گاه شرقی کشور را تحت تأثیر قرار دادهاند بهگونهای که از مجموع ۳۱ استان کشور ۲۳ استان درگیر توفانهای ریز گرد شدهاند.
منشأ ریز گردهای وارده به کشور و استان خوزستان را میتوان به دودسته داخلی و خارجی تقسیم کرد. بهطورکلی سهم کانونهای خارجی تولید غبار بیشتر است اما در سالهای اخیر سهم کانونهای داخلی رو به افزایش نهاده و بر اساس آخرین اظهارنظرها به حدود ۳۵ درصد رسیده است.
کانونهای خارجی تولید ریز گرد
بیشتر ریز گردهایی که استان خوزستان را تحت تأثیر قرار میدهد منشأ خارجی دارند. در سالهای اخیر مطالعات زیادی در خصوص شناسایی کانونهای خارجی تولید ریز گرد انجامشده است که بیشتر بر پایه دادههای ماهوارهای و تکنیکهای سنجشازدور انجامشده است. کانونهای خارجی را با توجه به تعداد وقوع توفانهای ریز گرد و مناطق تحت تأثیر در قالب ۴ ناحیه مشخص کرده است که به ترتیب اولویت عبارتند از:
۱-شمال غرب عراق و شرق سوریه، دو طرف رود فرات،
۲-تالابها و زمینهای خشک شده جنوب عراق (بینالنهرین)،
۳- نواحی غرب عراق (استان الانبار) و شرق سوریه (استان حمس)،
۴- مناطق مرزی شمال عربستان و شرق اردن
از بیش از یک دهه پیش، به دلیل تشدید تغییرات آب و هوایی و خشکسالیها از یکسو و احداث سدهای بزرگ و برداشت بیرویه از منابع آب از سوی دیگر، بسیاری از تالابها و نواحی مرطوب موجود در بینالنهرین رو به خشکی نهاد و بیابانهای کوچکی را ایجاد نموده که منشأ بسیاری از توفانهای ریز گرد در سالهای اخیر بوده است. جنس رسوبات این مناطق از نهشتههای رسی و دانهریز است که تا ارتفاع زیادی در جو بالا رفته و علاوه بر ماندگاری و غلظت زیاد، مسافتهای بسیار زیادی نیز انتقال مییابند.
کانونهای داخلی تولید ریز گرد در استان خوزستان
مطالعات شناسایی کانونهای داخلی تولید غبار در استان خوزستان در سال ۱۳۹۴ در اداره کل زمینشناسی و اکتشافات معدنی منطقه جنوب باختری انجامشده است. در این مطالعه نقشه پراکنش کانونهای داخلی در استان با استفاده از ۸ لایه اطلاعاتی (تغییرات دما، رطوبت ، پوشش گیاهی ، کاربری اراضی، خاکشناسی، اقلیم، شیب و زمینشناسی) تهیه گردیده است. کانونهای داخلی تولید ریز گرد در استان خوزستان در بخشهای باختری، جنوبی و جنوب خاوری استان که دارای اقلیم فراخشک و خشک است، جای دارد. این مناطق دشتهای سیلابی رودخانههای کرخه، کارون، کوپال، جراحی و زهره هستند که در سالهای اخیر به دلیل کاهش آورد آبی رودخانهها درنتیجه خشکسالی و فعالیتهایی نظیر احداث سدها، طرحهای انتقال آب از سرشاخهها و برداشت بیرویه آب، به عرصههای خشک و کانونهای تولید غبار تبدیلشدهاند. این کانونها با مساحتی حدود ۳۵۰۰۰۰ هکتار، در قالب ۷ محدوده از غرب به شرق به شرح زیر معرفیشدهاند:
ناحیه جنوب غرب
هویزه این محدوده بخشهای خشکشده تالاب هورالعظیم و نواحی پیرامون آن را شامل میشود که درمجموع حدود ۵۳۱۰۳ هکتار مساحت دارد.
- ناحیه شمال و شرق خرمشهر
این مناطق دشتهای آبرفتی مسطح و دانهریز هستند که فاقد پوشش گیاهی بوده و شوری زمین در آنها بالا است. مساحت این مناطقی درمجموع حدود ۲۸۰۳۰ هکتار است.
ناحیه شرق اهواز
این ناحیه دربرگیرنده پلایای خشکشده مالح و آبگیرهای انتهای رودخانه کوپال است که در طی خشکسالیهای اخیر و کاهش آب ورودی خشکشدهاند و به کانون تولید ریز گرد تبدیلشدهاند. آبگیر مالح توسط سیلابهای کارون و رودخانه کوپال تغذیه میشده است. مساحت این مناطقی درمجموع حدود ۱۵۶۶۰ هکتار است.
- ناحیه جنوب و جنوب شرق اهواز
این محدوده، بخشهایی از غرب نهر مالح را در جنوب اهواز تا نواحی غرب جراحی و رامشیر را در برمیگیرد. این پهنه شامل مجموعهای از آبگیرهای خشکشده است که در غرب مالح، انتهای رودخانه کوپال و دشت سیلابی رودخانه جراحی قرار دارند. بخشهای وسیعی از این محدوده را نیز بهویژه در غرب رودخانه جراحی، زمینهای کشاورزی دیم تشکیل میدهد که به دلیل خشکسالیهای اخیر رها شده و بهصورت کانونهایی جهت تولید ریز گرد تبدیلشدهاند. مساحت این مناطق درمجموع حدود ۱۱۲۶۳۶ هکتار است.
محدوده بندر امام - امیدیه
این محدوده برگیرنده کفههای رسی مرطوب و آبگیرهای خشکشده بسیار وسیع است که بهطور عمده تحت تأثیر سیلابهای رودخانه جراحی قرار داشته است. مساحت این محدوده حدود ۸۸۱۷۳ هکتار است.
محدوده ماهشهر - هندیجان
این محدوده نیز دربرگیرنده پهنههای مرطوب و آبگیرهای خشکشده وسیع در دشت سیلابی رودخانه زهره است که درمجموع حدود ۳۳۴۵۴ هکتار است.
محدوده شرق هندیجان
این محدوده شامل پهنههای رسی است که در شرق رودخانه زهره شکلگرفتهاند. این پهنهها توسط آبراهههای فصلی و سیلابهای رودخانه زهره تغذیه میشود. خشکسالیهای متمادی در سالهای گذشته و کاهش رطوبت سطحی سبب تبدیل این عرصهها به کانونهای ریز گرد شده است. مساحت این مناطق درمجموع حدود ۱۸۱۹۵ هکتار است.
بررسی نقشه پراکنش کانونها نشان میدهد که کانون جنوب خاور اهواز با مساحت بیش از ۱۱۲۰۰۰ هکتار ۳۳% از کل کانونها را تشکیل میدهد و با توجه به فاصله کم از شهر اهواز، نقش مهمی در وقوع توفانهای با منشأ داخلی دارد. در وقوع توفان گردوغبار در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۹۵ و بحرانهای ناشی از آن نیز، این کانون نقش اصلی را داشته است.
بررسی نوع کاربری اراضی کانونهای داخلی تولید توفانهای ریز گرد نشان میدهد که این کانونها به ترتیب مساحت در کاربریهای مرتعی، زراعت دیم، اراضی بدون پوششی، تالاب خشکشده و زراعت آبی توسعه پیداکردهاند. بر این اساس بیشترین تخریبها در مراتع (۲۰۵۲۸۸ هکتار) و در رتبه بعد در زمینهای کشاورزی دیم (۵۶۲۵۳ هکتار) استان صورت گرفته است که حاوی پیام هشداری به مسئولین در امر برنامهریزی محیطزیست ، منابع طبیعی و کشاورزی میباشد
ریز گرد تنها یکی از پدیدههای ناشی از کویری شدن اراضی جنوب و باختر استان است و جنبههای مخربتر آن نظیر از بین رفتن اراضی کشاورزی، تخریب مراتع و مهاجرت روستائیان و گسترش حاشیهنشینی همچنان مغفول مانده است.
در مقابله با ریز گردها، نگاه اصلی باید به علت باشد و پرداختن به معلول رسیدن به هدف را دشوار میسازد. بنابراین برنامه تثبیت کانونها تنها بخش کوچکی از فرآیند مقابله با ریز گردها است و علاج بخش اصلی را باید درباز گرداندن حق آب مراتع، آبگیرها و تالابها و اصلاح موانع حاصل از پروژههای عمرانی بر سر راه جریان آبهای سطحی و سیلابها جستجو کرد.
اگرچه سهم کانونهای داخلی در تولید ریز گرد کمتر از کانونهای خارجی است اما با توجه سهولت دسترسی از یکسو و تخریب شدید سرزمین و بهویژه زمینهای کشاورزی و توسعه بیابان و کویر از سوی دیگر، برنامه مهار کانونهای داخلی بهطور ویژه بایستی دنبال شود.
بررسی آمارهای بلندمدت نشان میدهد که فراوانی رخداد توفانهای ریز گرد همواره با نوسان همراه بوده و روند افزایشی ثابتی ندارد. ازاینرو تشدید بحران ریز گردها در دهه اخیر، بیشتر حاصل افزایش در غلظت، مدتزمان ماندگاری و فاصله انتقال این توفانها است.
مساحت کل کانونهای داخلی شناساییشده در استان حدود ۳۵۰۰۰۰ هکتار است که به ترتیب مساحت، در کاربریهای مرتعی، زراعت دیم، اراضی بدون پوشش، تالاب خشکشده و زراعت آبی توسعه پیداکردهاند.
در توفانهای ریز گرد به دلیل ریز بودن ذرات نسبت به توفانهای ماسهای، جریانهای رو به بالا میتواند این ذرات را بهصورت معلق در هوا نگهداشته و تا مسافتهای بسیار دور حمل نماید. ازاینرو در سالهای اخیر که بیابانهای حاصل از خشک شدن تالابها به کانون تولید توفانهای ریز گرد تبدیلشدهاند نهشتهای دانهریز رسی در بستر این کانونها قابلیت انتقال تا مسافتهای بسیار دور را دارند و علیرغم وجود موانع طبیعی نظیر رشتهکوههای مرتفع زاگرس، بهطور مکرر بخشهای مرکزی و گاه شرقی کشور را تحت تأثیر قرار دادهاند بهگونهای که از مجموع ۳۱ استان کشور ۲۳ استان درگیر توفانهای ریز گرد شدهاند.
منشأ ریز گردهای وارده به کشور و استان خوزستان را میتوان به دودسته داخلی و خارجی تقسیم کرد. بهطورکلی سهم کانونهای خارجی تولید غبار بیشتر است اما در سالهای اخیر سهم کانونهای داخلی رو به افزایش نهاده و بر اساس آخرین اظهارنظرها به حدود ۳۵ درصد رسیده است.
کانونهای خارجی تولید ریز گرد
بیشتر ریز گردهایی که استان خوزستان را تحت تأثیر قرار میدهد منشأ خارجی دارند. در سالهای اخیر مطالعات زیادی در خصوص شناسایی کانونهای خارجی تولید ریز گرد انجامشده است که بیشتر بر پایه دادههای ماهوارهای و تکنیکهای سنجشازدور انجامشده است. کانونهای خارجی را با توجه به تعداد وقوع توفانهای ریز گرد و مناطق تحت تأثیر در قالب ۴ ناحیه مشخص کرده است که به ترتیب اولویت عبارتند از:
۱-شمال غرب عراق و شرق سوریه، دو طرف رود فرات،
۲-تالابها و زمینهای خشک شده جنوب عراق (بینالنهرین)،
۳- نواحی غرب عراق (استان الانبار) و شرق سوریه (استان حمس)،
۴- مناطق مرزی شمال عربستان و شرق اردن
از بیش از یک دهه پیش، به دلیل تشدید تغییرات آب و هوایی و خشکسالیها از یکسو و احداث سدهای بزرگ و برداشت بیرویه از منابع آب از سوی دیگر، بسیاری از تالابها و نواحی مرطوب موجود در بینالنهرین رو به خشکی نهاد و بیابانهای کوچکی را ایجاد نموده که منشأ بسیاری از توفانهای ریز گرد در سالهای اخیر بوده است. جنس رسوبات این مناطق از نهشتههای رسی و دانهریز است که تا ارتفاع زیادی در جو بالا رفته و علاوه بر ماندگاری و غلظت زیاد، مسافتهای بسیار زیادی نیز انتقال مییابند.
کانونهای داخلی تولید ریز گرد در استان خوزستان
مطالعات شناسایی کانونهای داخلی تولید غبار در استان خوزستان در سال ۱۳۹۴ در اداره کل زمینشناسی و اکتشافات معدنی منطقه جنوب باختری انجامشده است. در این مطالعه نقشه پراکنش کانونهای داخلی در استان با استفاده از ۸ لایه اطلاعاتی (تغییرات دما، رطوبت ، پوشش گیاهی ، کاربری اراضی، خاکشناسی، اقلیم، شیب و زمینشناسی) تهیه گردیده است. کانونهای داخلی تولید ریز گرد در استان خوزستان در بخشهای باختری، جنوبی و جنوب خاوری استان که دارای اقلیم فراخشک و خشک است، جای دارد. این مناطق دشتهای سیلابی رودخانههای کرخه، کارون، کوپال، جراحی و زهره هستند که در سالهای اخیر به دلیل کاهش آورد آبی رودخانهها درنتیجه خشکسالی و فعالیتهایی نظیر احداث سدها، طرحهای انتقال آب از سرشاخهها و برداشت بیرویه آب، به عرصههای خشک و کانونهای تولید غبار تبدیلشدهاند. این کانونها با مساحتی حدود ۳۵۰۰۰۰ هکتار، در قالب ۷ محدوده از غرب به شرق به شرح زیر معرفیشدهاند:
ناحیه جنوب غرب
هویزه این محدوده بخشهای خشکشده تالاب هورالعظیم و نواحی پیرامون آن را شامل میشود که درمجموع حدود ۵۳۱۰۳ هکتار مساحت دارد.
- ناحیه شمال و شرق خرمشهر
این مناطق دشتهای آبرفتی مسطح و دانهریز هستند که فاقد پوشش گیاهی بوده و شوری زمین در آنها بالا است. مساحت این مناطقی درمجموع حدود ۲۸۰۳۰ هکتار است.
ناحیه شرق اهواز
این ناحیه دربرگیرنده پلایای خشکشده مالح و آبگیرهای انتهای رودخانه کوپال است که در طی خشکسالیهای اخیر و کاهش آب ورودی خشکشدهاند و به کانون تولید ریز گرد تبدیلشدهاند. آبگیر مالح توسط سیلابهای کارون و رودخانه کوپال تغذیه میشده است. مساحت این مناطقی درمجموع حدود ۱۵۶۶۰ هکتار است.
- ناحیه جنوب و جنوب شرق اهواز
این محدوده، بخشهایی از غرب نهر مالح را در جنوب اهواز تا نواحی غرب جراحی و رامشیر را در برمیگیرد. این پهنه شامل مجموعهای از آبگیرهای خشکشده است که در غرب مالح، انتهای رودخانه کوپال و دشت سیلابی رودخانه جراحی قرار دارند. بخشهای وسیعی از این محدوده را نیز بهویژه در غرب رودخانه جراحی، زمینهای کشاورزی دیم تشکیل میدهد که به دلیل خشکسالیهای اخیر رها شده و بهصورت کانونهایی جهت تولید ریز گرد تبدیلشدهاند. مساحت این مناطق درمجموع حدود ۱۱۲۶۳۶ هکتار است.
محدوده بندر امام - امیدیه
این محدوده برگیرنده کفههای رسی مرطوب و آبگیرهای خشکشده بسیار وسیع است که بهطور عمده تحت تأثیر سیلابهای رودخانه جراحی قرار داشته است. مساحت این محدوده حدود ۸۸۱۷۳ هکتار است.
محدوده ماهشهر - هندیجان
این محدوده نیز دربرگیرنده پهنههای مرطوب و آبگیرهای خشکشده وسیع در دشت سیلابی رودخانه زهره است که درمجموع حدود ۳۳۴۵۴ هکتار است.
محدوده شرق هندیجان
این محدوده شامل پهنههای رسی است که در شرق رودخانه زهره شکلگرفتهاند. این پهنهها توسط آبراهههای فصلی و سیلابهای رودخانه زهره تغذیه میشود. خشکسالیهای متمادی در سالهای گذشته و کاهش رطوبت سطحی سبب تبدیل این عرصهها به کانونهای ریز گرد شده است. مساحت این مناطق درمجموع حدود ۱۸۱۹۵ هکتار است.
بررسی نقشه پراکنش کانونها نشان میدهد که کانون جنوب خاور اهواز با مساحت بیش از ۱۱۲۰۰۰ هکتار ۳۳% از کل کانونها را تشکیل میدهد و با توجه به فاصله کم از شهر اهواز، نقش مهمی در وقوع توفانهای با منشأ داخلی دارد. در وقوع توفان گردوغبار در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۹۵ و بحرانهای ناشی از آن نیز، این کانون نقش اصلی را داشته است.
بررسی نوع کاربری اراضی کانونهای داخلی تولید توفانهای ریز گرد نشان میدهد که این کانونها به ترتیب مساحت در کاربریهای مرتعی، زراعت دیم، اراضی بدون پوششی، تالاب خشکشده و زراعت آبی توسعه پیداکردهاند. بر این اساس بیشترین تخریبها در مراتع (۲۰۵۲۸۸ هکتار) و در رتبه بعد در زمینهای کشاورزی دیم (۵۶۲۵۳ هکتار) استان صورت گرفته است که حاوی پیام هشداری به مسئولین در امر برنامهریزی محیطزیست ، منابع طبیعی و کشاورزی میباشد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.