|

میهمان و میهمان نوازی با طعمی از گستره ی فرهنگی جنوب

ایرانیان از گذشته های دور در میهمان داری و میهمان نوازی شهره ی عام و خاص بوده ا ند و امروز نیز در صنعت پررونق گردشگری دنیا ، میهمان نوازی ویژگی منحصر به فرد و شاخصه ای بارز از فرهنگ مردم ایران به شمار می آید. مهم نیست چه چیزی در خانه ی ایرانی است که بتواند به حرمت میهمان تقدیم کند. مهم روی گشاده ی میزبان و دلی بزرگی است که برای میهمان در سبد اخلاص پیش می گذارد. آنچه در فرهنگ ایرانی برای صاحب خانه اهمیت دا رد رضایت مندی میهمان از حضور خود در خانه ی ایشان است و این مُیسر نخواهد شد مگر زمانی که میهمان احساس کند روح و قلب و عمل میزبان در مواجه با حضور ناخوانده و یا حتی خوانده شده اش بدون اغراق به یک رنگ باشد.
رزق ما آید به پای میهمان از خوانِ غیب
میزبان ماست هرکس می شود مهمان ما
گستره ی فرهنگی ایران میزبان همیشگی خوانده و ناخوانده است. تفاوتی در اقلیمش ندارد. در شمال باشد، شرق باشد، غرب باشد و یا جنوب. حال آنکه هوای اقلیم و صفای مردمان هر کدام، خود ایرانی متفاوت است.
از ایران گفتیم و اقلیم سرزمینش، از جنوب بگوییم و از
جلگه ی خوزستان. مظلوم اما مقبول و محبوب، از سختی ها و کاستی های زندگانی اش، از گرما و عرق ریزان، از گرد وخاک اما میزبانی همیشگی اش.
اگر بگوییم خوزستان ایرانی کوچک است بر نقشه ی جغرافیایی ایران بزرگ، پُر بی راه نگفتیم. چراکه در زمینش دشت می یابی و کویر و جنگل و کوهستان، رودخانه ها دارد که به دریای بزرگ می ریزد. از آسمانش باران می بارد و برف و گرمای سوزان و مردمانش از هر قومی به یک رنگند. از لر بزرگ و کوچک گرفته تا قشقایی و عرب، از بندری و بهبهانی گرفته تا دزفولی و شوشتری. از صابئین مندایی به عنوان پیروان حضرت یحیی گرفته تا زرتشتیان و مسیحیان که پیروان پیامبران الهی هستند. هریک به شکلی و زبانی اما به یک کلام واحد، به گرمی و میهمان نوازی چیره دست اند.
از غریب خانه ها که محل پذیرایی از مهمانان بین راهی بوده که بعدها جایش را به مهمانخانه و مسافرخانه می دهد که بگذریم ، وقتی نام مضیف به عنوان سکونت گاهی از طبیعت و گیاه در میان باشد، مردمان عرب، چه ساده تو را به ضیافت موگِدِ گرم دعوت می کنند ، به بالا نشینی ، به چای و قهوه ای تلخ میهمانت می کنند و شیرینی مرام شان را با خرمایی از زنجبیل پیشکش می کنند.
در خانه مردم عرب زبان خوزستان که وارد بشی در مضیف یا دیوانیه خود به محض ورود تو را به بالاترین نقظه مضیف می نشانند. اگر از قبل حضور مهمان خاص خود خبردار باشند که برایت یزله و حوصه می زنند اما اگر بی خبر باشند موقع رفتن چنین می کنند. روبرویت می نشینند خیر مقدم می گویند. نخستین پذیرایی شان از مهمان با قهوه خواهد بود.
به قول حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر حماسه سرای ایرانی:
توی میهمان اندرین خانِ من
فـدای تو بـادا تــنُ و جــان من
به گفته ی بانو منصوره رضوی از کارشناسان مردم شناسی اگر به شمال خوزستان راهی شوی در کوهستان و جنگلهای بلوط، در میان خون گرمی بختیاری های غیرتمند که جمعیت غالب مردم خوزستان را به خود اختصاص داده اند گم می شوی. ناخوانده که باشی انگار بیشتر سر از پا نمی شناسند تا تو را به کلبه ی درویشی خود ببرند. نکته مهم تر اینکه گاهی بر سر میهمان به مهر مشاجره می کنند. در میان عشایر هر خانواده ای دوست دارد تو مهمانش باشی. گویی در نظر آنها این ناخوانده میهمان، حس عجیبی را به حال و هوای خانه شان می دهد. چه تفاوتی دارد جنس و رنگ خانه چه باشد. چقدر بزرگ و یا کوچک باشد. برای آنها همنشین شدن با میهمان عظمت دارد. با چشمانی که می خندد و لب هایی که مدام شادباش می گوید به استقبالت می آیند و پای تو را به سفره ی دلشان می گذارند و تو گویی خدا میهمان آنها شده است.
یه ضرب المثل معرفی است که میگوید: مهمان روزی خودش را با خودش می‌آورد. یا می گویند مهمان روزی خودش را می آورد و بلاهای صاحب خانه را با خودش می برد. یا حتی می گویند: هرکسی مهمان نواز است ، روزیش دراز است. شوشتری ها درخوزستان می گویند: مهمون که می آید. رزقش نهاشه (یعنی مهمان که می آید غذایش را با خودش می آورد و جلویش است). استاد نژادفتحی از پیشکسوتان میراث فرهنگی شوشتر یک بار در پاسخ به سئوال هایم در باب شوخ طبحی همشهریان خود درباره مهمان با اشاره به ضرب المثلی گفت: مهمون، مهمونه نتره بینه. خونه خدا هر دوتاشونه. (یعنی مهمان چشم دیدن مهمان جدید را ندارد. صاحب خونه هم چشم دیدن هر دوتا را ندارد). این ضرب المثل ها گاهی مواقع درباره مهمان هایی گفته می شدند که بیش از حد حضورشان اسباب زحمت بود و با سوء استفاده از محبت میزبان کلی خواسته جدید مطرح می کرد، با اینکه میزبان تا دقایق آخر همچنان پذیرایی می کرد.
پیروان ادیانی که در خوزستان هم ساکن هستند برای مهمانان خود رسوم خاصی دارند.جدا از آب و جاروکردن های معمول، با قرار دادن مجمری از آتش و گذاردن اسپند و کندر و چوب سندل و رازیانه و عود بر روی آتش فضا را معطر ساخته و به انتظار ورود مهمان می نشینند. در برخی از خانواده های زرتشتی پس از ورود مهمان گلاب در کف و دست مهمان می ریزند و پذیرایی می کنن. به قول دوست و همکار نویسنده ام لیدا علی نژاد نویسنده کتاب مهمان داری و مهمان نوازی ایرانی حتی در خانه شان مکانی برای مهمانان دارند که به آن «پسگم مس» یا پنج دری و هفت دری و شاه نشین داشتند که در بعضی مواقع با توجه به موقعیت جغرافیایی منزل و فصل، اتاقی را به مهمان اختصاص می دادند.
بانو روبسن خفاجی از مسئولین انجمن زنان صابئین مندایی که بانوی مهمان نوازی است درباره اینکه صابئین چون به خوراک و غسل (طماشه) و تعمید دادن خوراکی هایشان توجه کافی دارند چه نوع غذایی برای مهمان درست می کنند ،گفتند: ما برای مهمانمان رسم داریم حتما حشو غاز درست کنیم. آنهم حشو مفصل غاز یا اردک یا مرغ که همیشه ترجیح میدهیم غاز باشد تا مهمان متوجه شود بهای خاصی پیش ما دارد. مرغ برای مهمانان معمولی درست می شود اما درست کردن حشو غاز مهم بودن شخص را نشان می دهد. خود مهمان هم بعدها در هرجایی بنشیند حتما ذکر این پذیرایی را خواهد کرد که رفتم خانه ی فلانی و برایمان غاز حشو درست کرد. برای درست کردن، حشو غاز، ابتدا غاز را با آب جوش شسته و سپس از پیاز و کشمش و ادویه خاص حشو به اضافه مغز و میوه خشک هم به آن اضافه می کنند. بعد از پخت به همراه تربچه و برنجی که با روغن غاز درست شده برای مهمان فراهم می شود.
اما مهمان داری همیشه به سفره نیست و سفره ی رنگین همیشه نشانه ی خوبی از میهمان نوازی نخواهد بود، اگرچه صاحب خانه هر چه دارد را پیشکش می کند و رنگین کمانی از داشته هایش را تقدیم می کند اما گاه در میان برخی از این رنگین کمان های زمینی گرمای صداقت عشق ته نشین شده و تنها طعم یخی از خود برجای میگذارد. خوب است در ژرفای زندگی امروز فرزندان ایران را به گونه ای تربیت کنیم و آداب میزبان و میزبانی را به شرحی انتقال دهیم که آوازه ی خوش خوان همیشگی «میهمان نوازی ایرانی» بیش از پیش در عصر جدید شهره شود. چراکه از گوشه و کنار گه گاه شنیده می شود، انگشت شماری از مردم کم لطفی هایی بر میهمانان سرزمین ایران نشان می دهند. گویی ریشه های یک رنگی درونشان رنگ باخته و خودش نیست و این مهم نیاز به اندکی تأمل و تفکر دارد تا عمل را به حجت واقعی خود برساند.

ایرانیان از گذشته های دور در میهمان داری و میهمان نوازی شهره ی عام و خاص بوده ا ند و امروز نیز در صنعت پررونق گردشگری دنیا ، میهمان نوازی ویژگی منحصر به فرد و شاخصه ای بارز از فرهنگ مردم ایران به شمار می آید. مهم نیست چه چیزی در خانه ی ایرانی است که بتواند به حرمت میهمان تقدیم کند. مهم روی گشاده ی میزبان و دلی بزرگی است که برای میهمان در سبد اخلاص پیش می گذارد. آنچه در فرهنگ ایرانی برای صاحب خانه اهمیت دا رد رضایت مندی میهمان از حضور خود در خانه ی ایشان است و این مُیسر نخواهد شد مگر زمانی که میهمان احساس کند روح و قلب و عمل میزبان در مواجه با حضور ناخوانده و یا حتی خوانده شده اش بدون اغراق به یک رنگ باشد.
رزق ما آید به پای میهمان از خوانِ غیب
میزبان ماست هرکس می شود مهمان ما
گستره ی فرهنگی ایران میزبان همیشگی خوانده و ناخوانده است. تفاوتی در اقلیمش ندارد. در شمال باشد، شرق باشد، غرب باشد و یا جنوب. حال آنکه هوای اقلیم و صفای مردمان هر کدام، خود ایرانی متفاوت است.
از ایران گفتیم و اقلیم سرزمینش، از جنوب بگوییم و از
جلگه ی خوزستان. مظلوم اما مقبول و محبوب، از سختی ها و کاستی های زندگانی اش، از گرما و عرق ریزان، از گرد وخاک اما میزبانی همیشگی اش.
اگر بگوییم خوزستان ایرانی کوچک است بر نقشه ی جغرافیایی ایران بزرگ، پُر بی راه نگفتیم. چراکه در زمینش دشت می یابی و کویر و جنگل و کوهستان، رودخانه ها دارد که به دریای بزرگ می ریزد. از آسمانش باران می بارد و برف و گرمای سوزان و مردمانش از هر قومی به یک رنگند. از لر بزرگ و کوچک گرفته تا قشقایی و عرب، از بندری و بهبهانی گرفته تا دزفولی و شوشتری. از صابئین مندایی به عنوان پیروان حضرت یحیی گرفته تا زرتشتیان و مسیحیان که پیروان پیامبران الهی هستند. هریک به شکلی و زبانی اما به یک کلام واحد، به گرمی و میهمان نوازی چیره دست اند.
از غریب خانه ها که محل پذیرایی از مهمانان بین راهی بوده که بعدها جایش را به مهمانخانه و مسافرخانه می دهد که بگذریم ، وقتی نام مضیف به عنوان سکونت گاهی از طبیعت و گیاه در میان باشد، مردمان عرب، چه ساده تو را به ضیافت موگِدِ گرم دعوت می کنند ، به بالا نشینی ، به چای و قهوه ای تلخ میهمانت می کنند و شیرینی مرام شان را با خرمایی از زنجبیل پیشکش می کنند.
در خانه مردم عرب زبان خوزستان که وارد بشی در مضیف یا دیوانیه خود به محض ورود تو را به بالاترین نقظه مضیف می نشانند. اگر از قبل حضور مهمان خاص خود خبردار باشند که برایت یزله و حوصه می زنند اما اگر بی خبر باشند موقع رفتن چنین می کنند. روبرویت می نشینند خیر مقدم می گویند. نخستین پذیرایی شان از مهمان با قهوه خواهد بود.
به قول حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر حماسه سرای ایرانی:
توی میهمان اندرین خانِ من
فـدای تو بـادا تــنُ و جــان من
به گفته ی بانو منصوره رضوی از کارشناسان مردم شناسی اگر به شمال خوزستان راهی شوی در کوهستان و جنگلهای بلوط، در میان خون گرمی بختیاری های غیرتمند که جمعیت غالب مردم خوزستان را به خود اختصاص داده اند گم می شوی. ناخوانده که باشی انگار بیشتر سر از پا نمی شناسند تا تو را به کلبه ی درویشی خود ببرند. نکته مهم تر اینکه گاهی بر سر میهمان به مهر مشاجره می کنند. در میان عشایر هر خانواده ای دوست دارد تو مهمانش باشی. گویی در نظر آنها این ناخوانده میهمان، حس عجیبی را به حال و هوای خانه شان می دهد. چه تفاوتی دارد جنس و رنگ خانه چه باشد. چقدر بزرگ و یا کوچک باشد. برای آنها همنشین شدن با میهمان عظمت دارد. با چشمانی که می خندد و لب هایی که مدام شادباش می گوید به استقبالت می آیند و پای تو را به سفره ی دلشان می گذارند و تو گویی خدا میهمان آنها شده است.
یه ضرب المثل معرفی است که میگوید: مهمان روزی خودش را با خودش می‌آورد. یا می گویند مهمان روزی خودش را می آورد و بلاهای صاحب خانه را با خودش می برد. یا حتی می گویند: هرکسی مهمان نواز است ، روزیش دراز است. شوشتری ها درخوزستان می گویند: مهمون که می آید. رزقش نهاشه (یعنی مهمان که می آید غذایش را با خودش می آورد و جلویش است). استاد نژادفتحی از پیشکسوتان میراث فرهنگی شوشتر یک بار در پاسخ به سئوال هایم در باب شوخ طبحی همشهریان خود درباره مهمان با اشاره به ضرب المثلی گفت: مهمون، مهمونه نتره بینه. خونه خدا هر دوتاشونه. (یعنی مهمان چشم دیدن مهمان جدید را ندارد. صاحب خونه هم چشم دیدن هر دوتا را ندارد). این ضرب المثل ها گاهی مواقع درباره مهمان هایی گفته می شدند که بیش از حد حضورشان اسباب زحمت بود و با سوء استفاده از محبت میزبان کلی خواسته جدید مطرح می کرد، با اینکه میزبان تا دقایق آخر همچنان پذیرایی می کرد.
پیروان ادیانی که در خوزستان هم ساکن هستند برای مهمانان خود رسوم خاصی دارند.جدا از آب و جاروکردن های معمول، با قرار دادن مجمری از آتش و گذاردن اسپند و کندر و چوب سندل و رازیانه و عود بر روی آتش فضا را معطر ساخته و به انتظار ورود مهمان می نشینند. در برخی از خانواده های زرتشتی پس از ورود مهمان گلاب در کف و دست مهمان می ریزند و پذیرایی می کنن. به قول دوست و همکار نویسنده ام لیدا علی نژاد نویسنده کتاب مهمان داری و مهمان نوازی ایرانی حتی در خانه شان مکانی برای مهمانان دارند که به آن «پسگم مس» یا پنج دری و هفت دری و شاه نشین داشتند که در بعضی مواقع با توجه به موقعیت جغرافیایی منزل و فصل، اتاقی را به مهمان اختصاص می دادند.
بانو روبسن خفاجی از مسئولین انجمن زنان صابئین مندایی که بانوی مهمان نوازی است درباره اینکه صابئین چون به خوراک و غسل (طماشه) و تعمید دادن خوراکی هایشان توجه کافی دارند چه نوع غذایی برای مهمان درست می کنند ،گفتند: ما برای مهمانمان رسم داریم حتما حشو غاز درست کنیم. آنهم حشو مفصل غاز یا اردک یا مرغ که همیشه ترجیح میدهیم غاز باشد تا مهمان متوجه شود بهای خاصی پیش ما دارد. مرغ برای مهمانان معمولی درست می شود اما درست کردن حشو غاز مهم بودن شخص را نشان می دهد. خود مهمان هم بعدها در هرجایی بنشیند حتما ذکر این پذیرایی را خواهد کرد که رفتم خانه ی فلانی و برایمان غاز حشو درست کرد. برای درست کردن، حشو غاز، ابتدا غاز را با آب جوش شسته و سپس از پیاز و کشمش و ادویه خاص حشو به اضافه مغز و میوه خشک هم به آن اضافه می کنند. بعد از پخت به همراه تربچه و برنجی که با روغن غاز درست شده برای مهمان فراهم می شود.
اما مهمان داری همیشه به سفره نیست و سفره ی رنگین همیشه نشانه ی خوبی از میهمان نوازی نخواهد بود، اگرچه صاحب خانه هر چه دارد را پیشکش می کند و رنگین کمانی از داشته هایش را تقدیم می کند اما گاه در میان برخی از این رنگین کمان های زمینی گرمای صداقت عشق ته نشین شده و تنها طعم یخی از خود برجای میگذارد. خوب است در ژرفای زندگی امروز فرزندان ایران را به گونه ای تربیت کنیم و آداب میزبان و میزبانی را به شرحی انتقال دهیم که آوازه ی خوش خوان همیشگی «میهمان نوازی ایرانی» بیش از پیش در عصر جدید شهره شود. چراکه از گوشه و کنار گه گاه شنیده می شود، انگشت شماری از مردم کم لطفی هایی بر میهمانان سرزمین ایران نشان می دهند. گویی ریشه های یک رنگی درونشان رنگ باخته و خودش نیست و این مهم نیاز به اندکی تأمل و تفکر دارد تا عمل را به حجت واقعی خود برساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.