با تحول در صنایع دستی صنعتگران شهیون در دزفول
بزم نقش دست های صنعتگر
ازدوران کهن تا به امروز، هرگاه گردشگران از آن سوی دنیا برای دیدار با ملل گوناگون به چهار گوشه جهان سفر می کردند، برای دادن سوغات و یا حتی تأمین نیازهای سفرشان، صنایع دستی خود را می خریدند و همراه می بردند امروزه ویژگی های گردشگری باعث شده است تا جوامع محلی، تولیدات خود را به گردشگران عرضه کنند. به همین دلیل، فروش صنایع دستی فرصتی است تا دست اندرکاران گردشگری، بخشی از ویژگی های فرهنگی دیار خود را در قالب عرضه صنایع دستی به نمایش بگذارند. گردشگری این امکان را فراهم کرده است تا گردشگران از طریق صنایع دستی به گوناگونی سلیقه، مهارت و حتی سطح معیشت جوامع پی ببرند. به همین دلیل صنایع دستی همواره دارای نقش کاربردی است و به مرور به ارزشهای فرهنگی آن افزوده میشود.
شهیون؛ هنرستان شمال خوزستان
در این نوشتار ابتدا به معرفی شهیون از مناطق تاریخی طبیعی شمال استان خوزستان در شهرستان دزفول که در تولید کپو ازشاخصترین مناطق خوزستان است، خواهیم پرداخت و سپس به نقش اقتصادی صنایع دستی در جامعه روستایی این منطقه می پردازیم.
اهالی بخش شهیون، بختیاری و از طایفه شـِهی و باب هفت لنگ دورکی هستند. بختیاری ها که در تقسیم بندی میان گروههای قوم لر به لر بزرگ شناخته میشوند، در طول تاریخ در گستره سرزمینی که امروزه شامل بخش هایی از استانهای لرستان، خوزستان ، اصفهان ، مرکزی و چهارمحال و بختیاری است زندگی کردهاند.
در بخش شهیون و بین دو روستای گردشگری پامنار و اسلام آباد، در منطقهای با قدمت تاریخی و حفاظت شده، بنای قلعه ای به نام «شاداب» وجود دارد که محیط زیست و زیستگاه برخی از گونه های جانوری و گیاهی است. قلعه شاداب با 10 کیلومتر طول و 4 کیلومتر عرض، از بزرگ ترین قلعه های طبیعی ایران محسوب می شود و دیواره های طبیعی آن تا 700 متر ارتفاع دارند.
نقوش بردهای بالاسر
یکی دیگر از نقاط دیدنی قلعه شاداب، قبرستان قدیمی معروف به«پا قلعه» است؛ با سنگهای ایستاده و نقوش متفاوت که هر کدام گویای مشخصاتی از شخص متوفی هستند. در آن منطقه، به سنگ هایی که نقش دارند، «برد بالاسر» می گویند.
سنگ گورهای گورستان قلعه شاداب، عمدتاً به دو دسته اصلیِ سنگ گورهای ایستاده و سنگ گورهای خوابیده تقسیم میشوند. سنگ گورهای ایستاده، اغلب مستطیل شکل با فرم منحنی در قسمت بالای سنگ و یا به شکل پنج ضلعی غیرمنتظمی است که یک زاویه آن در بالا قرار گرفته و پایه این پنج ضلعی، موازی با سطح زمین و دو ضلع دیگر آن عمود بر گور است. سنگ گورهای افقی یا خوابیده معمولاً شامل اطلاعاتی از شخص متوفی است. روی سنگ گورهای مردان، نقش اسب سوار، اسلحه گرم و سرد و ردیفی از انسان در پایین و روی سنگ گورهای زنان نیز برگرفته از نوع زندگی زنان کوچ نشین ایلاتی، نقوش دار قالی، قیچی و شانه دیده می شود. روی بَرد بالاسری برخی از سنگ گورها، مردی سوار بر اسب و شمشیر در دست و یا شمشیر به کمر، به نشانه محل آرمیدن مردی سلحشور در میدان رزم حکاکی شده است. سنگ گور دیگری نشان میدهد که فرد فوت شده خانمی با مهارت اسبسواری و شکار بوده که میتوانسته از درخت نخل هم بالا رفته و خرما بچیند. دیگری هنرمند خوبی بوده و در ساخت کوزه و رنگآمیزی آن ماهر بوده است. خوشههای گندم گویای آن هستند که فرد در گذشته ، کشاورز خوبی بوده و زمین زراعی بسیاری داشته است. یکی
آهنگر توانایی بوده و یکی دیگر میزبان جنگجویان و رهگذران بوده ، زیرا بر سر سنگ قبرش قلیان جوزی وجود دارد؛ قلیانی که برخلاف قلیانهای معمولی که مخزن آب آنها از شیشه و استیل و نقره است، مخزن آب آن به شکل کوزه و از جنس چوب گردو است که روی آن حکاکی شده است.
کپوبافی
روستاهای پامنار و اسلام آباد که نزدیک به هم قرار دارند، خاستگاه هنر کپوبافی در دزفول محسوب می شوند. کپوبافی برای مردم این منطقه نه تنها هنر و ذوق به شمار میرود، بلکه خودِ زندگی و شیوه مناسبی برای امرار معاش زنان زحمت کشی است که در کنار کار طاقت فرسای روزانه ، به آن میپردازند و همواره به عنوان میراثی گران بها ، آن را حفظ کردهاند.
کپوبافی از بافتههای حصیری و مواد اولیه آن کَرتک و برگ نخلهای خرما است که از سالیان متمادی رواج داشته است؛ کَرتک نوعی گیاه خودرو است که در حاشیه نهرها، رودخانهها و دشتهای منطقه شهیون به وفور یافت میشود.
حجاری ها در خدمت کپوبافی
با توجه به اینکه هنر زنان و برخی از مردان شهیون کپوبافی است و برای دستبافته های آنها، از پوشش گیاهی خاص این ناحیه و فراوانی درخت نخل که از دیرباز تاکنون در این منطقه وجود داشته استفاده می شود، تصمیم گرفتیم یکی از پروژه های تحقیقاتی خود که بی ارتباط با قبرستان قلعه شاداب، نقوش تدفینی، کپوبافی و اقتصاد مردم محلی نیست را در شهیون به اجرا در بیاوریم.
کپوبافی همانند بیشتر هنرهای دستی، سینه به سینه و نسلبهنسل انتقال پیدا کرده است. نقوشی که در حال حاضر روی کپوها استفاده میشوند، شامل طرح های ساده هندسی هستند که با دست های پرتوان صنعتگران این ناحیه روی کپوها نقش میبندند. با توجه به رکود کپوبافی در میان مردمان این ناحیه، این هنر بومی نیازمند به ارتقای نقوش و طرح است و میتوان با جان بخشیدن به نقش و نگارها، به احیا و گسترش هر چه بیشتر این هنر بومی کمک کرد.
توانمندسازی جامعه روستایی
سال 1390 خورشیدی پس از سفر به منطقه شهیون در استان خوزستان، برای انجام تحقیقات لازم به منظور انتشار کتاب گردشگری خوزستان با آرامستانی در کنار قلعه شاداب آشنا شدم که ویژگی های خاصی داشت. اگرچه تمام کارهای لازم برای معرفی روستاهای گردشگری شهیون به طرق مختلف انجام شد، اما از آن زمان تا به امروز بازدیدهای مکرری از آن آرامستان داشتیم تا در صورت مشاهده تخریبها و تعرضهایی که به آرامستان شده است، موضوع را با متولی حفظ آثار تاریخی درمیان بگذاریم.
سال 1395 خورشیدی، با تشکیل گروهی متشکل از آرش نورآقایی، بهار سرگزی، نوشین کاظمی و پوران زنگنه تصمیم گرفتیم تا نقوش تدفینی آرامستان قلعه شاداب را بررسی کنیم.
از ابتدای تشکیل این گروه، یک مرحله به صورت کامل و تک به تک از تمام قبرها عکسبرداری و فیلمبرداری شد. سپس تعداد مزارهایی که نقش و نگار داشتند، مشخص و در نهایت طراحِ گروه، اقدام به طراحی تمام نقوش سنگ های بالاسر کرد. در ادامه، ایشان با تفکیک تمام نقشها، باعث شدند تا با تنوع نقوش انسانی، حیوانی و جانوری، گیاهی و ابزار مواجه شویم. با آماده سازی طرح ها، به صورت آزمایشی تعدادی کپو توسط محلی ها با الهام از نقوش محلی که در اختیار آنان قرار گرفت، بافته شد تا خوش نشینی نقوش روی کپوها و ترکیب بندی رنگ های پیشنهادی به دست بیاید. در ادامه این پروژه، تعدادی از نقوش با تنوع گوناگون روی لیوان چاپ شد تا نمونه های آزمایشی مورد بررسی بیشتر قرار بگیرند. سپس نقوش موردنظر در اختیار سه تن از استادکاران صنایع دستی قرار گرفت تا انتشار نقوش تدفینی روی دیگر صنایع دستی نیز آزمایش شود.
دورنما
در برخی از شهرها و روستاها، توجه به صنایع دستی به عنوان فرصتی برای برون رفت از مشکلاتی در حوزه فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی، باعث شده تا در جوامع توسعه یافته داخل کشورمان برای این هنر صنعت، برنامه ریزی لازم صورت بگیرد.
اکنون، ما به عنوان گروه دوستدار توسعه پایدار و فعال در حوزه گردشگری و میراث فرهنگی، اعتقاد داریم که با استفاده ی درست از صنایع دستی، توجه به نقوشی که می توانند باعث تأثیر در ابعاد گوناگون جوامع در حال توسعه شوند، مشارکت فعالانه اهالی روستاهای پامنار و اسلام آباد و بخش شهیون و حضور در بازارهای گوناگون، میتوانیم ذائقه گردشگران داخلی و خارجی را که سلیقه های گوناگونی دارند، تأمین کنیم.
ازدوران کهن تا به امروز، هرگاه گردشگران از آن سوی دنیا برای دیدار با ملل گوناگون به چهار گوشه جهان سفر می کردند، برای دادن سوغات و یا حتی تأمین نیازهای سفرشان، صنایع دستی خود را می خریدند و همراه می بردند امروزه ویژگی های گردشگری باعث شده است تا جوامع محلی، تولیدات خود را به گردشگران عرضه کنند. به همین دلیل، فروش صنایع دستی فرصتی است تا دست اندرکاران گردشگری، بخشی از ویژگی های فرهنگی دیار خود را در قالب عرضه صنایع دستی به نمایش بگذارند. گردشگری این امکان را فراهم کرده است تا گردشگران از طریق صنایع دستی به گوناگونی سلیقه، مهارت و حتی سطح معیشت جوامع پی ببرند. به همین دلیل صنایع دستی همواره دارای نقش کاربردی است و به مرور به ارزشهای فرهنگی آن افزوده میشود.
شهیون؛ هنرستان شمال خوزستان
در این نوشتار ابتدا به معرفی شهیون از مناطق تاریخی طبیعی شمال استان خوزستان در شهرستان دزفول که در تولید کپو ازشاخصترین مناطق خوزستان است، خواهیم پرداخت و سپس به نقش اقتصادی صنایع دستی در جامعه روستایی این منطقه می پردازیم.
اهالی بخش شهیون، بختیاری و از طایفه شـِهی و باب هفت لنگ دورکی هستند. بختیاری ها که در تقسیم بندی میان گروههای قوم لر به لر بزرگ شناخته میشوند، در طول تاریخ در گستره سرزمینی که امروزه شامل بخش هایی از استانهای لرستان، خوزستان ، اصفهان ، مرکزی و چهارمحال و بختیاری است زندگی کردهاند.
در بخش شهیون و بین دو روستای گردشگری پامنار و اسلام آباد، در منطقهای با قدمت تاریخی و حفاظت شده، بنای قلعه ای به نام «شاداب» وجود دارد که محیط زیست و زیستگاه برخی از گونه های جانوری و گیاهی است. قلعه شاداب با 10 کیلومتر طول و 4 کیلومتر عرض، از بزرگ ترین قلعه های طبیعی ایران محسوب می شود و دیواره های طبیعی آن تا 700 متر ارتفاع دارند.
نقوش بردهای بالاسر
یکی دیگر از نقاط دیدنی قلعه شاداب، قبرستان قدیمی معروف به«پا قلعه» است؛ با سنگهای ایستاده و نقوش متفاوت که هر کدام گویای مشخصاتی از شخص متوفی هستند. در آن منطقه، به سنگ هایی که نقش دارند، «برد بالاسر» می گویند.
سنگ گورهای گورستان قلعه شاداب، عمدتاً به دو دسته اصلیِ سنگ گورهای ایستاده و سنگ گورهای خوابیده تقسیم میشوند. سنگ گورهای ایستاده، اغلب مستطیل شکل با فرم منحنی در قسمت بالای سنگ و یا به شکل پنج ضلعی غیرمنتظمی است که یک زاویه آن در بالا قرار گرفته و پایه این پنج ضلعی، موازی با سطح زمین و دو ضلع دیگر آن عمود بر گور است. سنگ گورهای افقی یا خوابیده معمولاً شامل اطلاعاتی از شخص متوفی است. روی سنگ گورهای مردان، نقش اسب سوار، اسلحه گرم و سرد و ردیفی از انسان در پایین و روی سنگ گورهای زنان نیز برگرفته از نوع زندگی زنان کوچ نشین ایلاتی، نقوش دار قالی، قیچی و شانه دیده می شود. روی بَرد بالاسری برخی از سنگ گورها، مردی سوار بر اسب و شمشیر در دست و یا شمشیر به کمر، به نشانه محل آرمیدن مردی سلحشور در میدان رزم حکاکی شده است. سنگ گور دیگری نشان میدهد که فرد فوت شده خانمی با مهارت اسبسواری و شکار بوده که میتوانسته از درخت نخل هم بالا رفته و خرما بچیند. دیگری هنرمند خوبی بوده و در ساخت کوزه و رنگآمیزی آن ماهر بوده است. خوشههای گندم گویای آن هستند که فرد در گذشته ، کشاورز خوبی بوده و زمین زراعی بسیاری داشته است. یکی
آهنگر توانایی بوده و یکی دیگر میزبان جنگجویان و رهگذران بوده ، زیرا بر سر سنگ قبرش قلیان جوزی وجود دارد؛ قلیانی که برخلاف قلیانهای معمولی که مخزن آب آنها از شیشه و استیل و نقره است، مخزن آب آن به شکل کوزه و از جنس چوب گردو است که روی آن حکاکی شده است.
کپوبافی
روستاهای پامنار و اسلام آباد که نزدیک به هم قرار دارند، خاستگاه هنر کپوبافی در دزفول محسوب می شوند. کپوبافی برای مردم این منطقه نه تنها هنر و ذوق به شمار میرود، بلکه خودِ زندگی و شیوه مناسبی برای امرار معاش زنان زحمت کشی است که در کنار کار طاقت فرسای روزانه ، به آن میپردازند و همواره به عنوان میراثی گران بها ، آن را حفظ کردهاند.
کپوبافی از بافتههای حصیری و مواد اولیه آن کَرتک و برگ نخلهای خرما است که از سالیان متمادی رواج داشته است؛ کَرتک نوعی گیاه خودرو است که در حاشیه نهرها، رودخانهها و دشتهای منطقه شهیون به وفور یافت میشود.
حجاری ها در خدمت کپوبافی
با توجه به اینکه هنر زنان و برخی از مردان شهیون کپوبافی است و برای دستبافته های آنها، از پوشش گیاهی خاص این ناحیه و فراوانی درخت نخل که از دیرباز تاکنون در این منطقه وجود داشته استفاده می شود، تصمیم گرفتیم یکی از پروژه های تحقیقاتی خود که بی ارتباط با قبرستان قلعه شاداب، نقوش تدفینی، کپوبافی و اقتصاد مردم محلی نیست را در شهیون به اجرا در بیاوریم.
کپوبافی همانند بیشتر هنرهای دستی، سینه به سینه و نسلبهنسل انتقال پیدا کرده است. نقوشی که در حال حاضر روی کپوها استفاده میشوند، شامل طرح های ساده هندسی هستند که با دست های پرتوان صنعتگران این ناحیه روی کپوها نقش میبندند. با توجه به رکود کپوبافی در میان مردمان این ناحیه، این هنر بومی نیازمند به ارتقای نقوش و طرح است و میتوان با جان بخشیدن به نقش و نگارها، به احیا و گسترش هر چه بیشتر این هنر بومی کمک کرد.
توانمندسازی جامعه روستایی
سال 1390 خورشیدی پس از سفر به منطقه شهیون در استان خوزستان، برای انجام تحقیقات لازم به منظور انتشار کتاب گردشگری خوزستان با آرامستانی در کنار قلعه شاداب آشنا شدم که ویژگی های خاصی داشت. اگرچه تمام کارهای لازم برای معرفی روستاهای گردشگری شهیون به طرق مختلف انجام شد، اما از آن زمان تا به امروز بازدیدهای مکرری از آن آرامستان داشتیم تا در صورت مشاهده تخریبها و تعرضهایی که به آرامستان شده است، موضوع را با متولی حفظ آثار تاریخی درمیان بگذاریم.
سال 1395 خورشیدی، با تشکیل گروهی متشکل از آرش نورآقایی، بهار سرگزی، نوشین کاظمی و پوران زنگنه تصمیم گرفتیم تا نقوش تدفینی آرامستان قلعه شاداب را بررسی کنیم.
از ابتدای تشکیل این گروه، یک مرحله به صورت کامل و تک به تک از تمام قبرها عکسبرداری و فیلمبرداری شد. سپس تعداد مزارهایی که نقش و نگار داشتند، مشخص و در نهایت طراحِ گروه، اقدام به طراحی تمام نقوش سنگ های بالاسر کرد. در ادامه، ایشان با تفکیک تمام نقشها، باعث شدند تا با تنوع نقوش انسانی، حیوانی و جانوری، گیاهی و ابزار مواجه شویم. با آماده سازی طرح ها، به صورت آزمایشی تعدادی کپو توسط محلی ها با الهام از نقوش محلی که در اختیار آنان قرار گرفت، بافته شد تا خوش نشینی نقوش روی کپوها و ترکیب بندی رنگ های پیشنهادی به دست بیاید. در ادامه این پروژه، تعدادی از نقوش با تنوع گوناگون روی لیوان چاپ شد تا نمونه های آزمایشی مورد بررسی بیشتر قرار بگیرند. سپس نقوش موردنظر در اختیار سه تن از استادکاران صنایع دستی قرار گرفت تا انتشار نقوش تدفینی روی دیگر صنایع دستی نیز آزمایش شود.
دورنما
در برخی از شهرها و روستاها، توجه به صنایع دستی به عنوان فرصتی برای برون رفت از مشکلاتی در حوزه فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی، باعث شده تا در جوامع توسعه یافته داخل کشورمان برای این هنر صنعت، برنامه ریزی لازم صورت بگیرد.
اکنون، ما به عنوان گروه دوستدار توسعه پایدار و فعال در حوزه گردشگری و میراث فرهنگی، اعتقاد داریم که با استفاده ی درست از صنایع دستی، توجه به نقوشی که می توانند باعث تأثیر در ابعاد گوناگون جوامع در حال توسعه شوند، مشارکت فعالانه اهالی روستاهای پامنار و اسلام آباد و بخش شهیون و حضور در بازارهای گوناگون، میتوانیم ذائقه گردشگران داخلی و خارجی را که سلیقه های گوناگونی دارند، تأمین کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.