|

محمود رحمانی مستند ساز خوستانی:

سینمای تجربی ایران همواره در اقلیت است

پس از مدت ها فیلم هایش مجوز می گیرند؛ در گروه هنر و تجربه به نمایش در می آیند و جزو پرفروش ترین فیلم های این گروه می شوند؛ فیلم هایی که پیش از این بارها و بارها در محافل و جشنواره های معتبر خارجی به نمایش درآمدند ولی هیچ گاه فرصت اکران عمومی در ایران را پیدا نکرده بودند. تا آن زمان بیش تر از طریق مطبوعات نظرات منتقدان و فیلم سازان غربی را درباره وی خوانده بودم و تنها یکی و دوتا از فیلم هایش را دیده بودم و واقعیت تلخ هم همین است که «محمود» را غربی ها به ما معرفی کرده اند. «زلاتینا رسووا» مستند ساز و مدیر جشنواره ملینیوم پس از پایان جشنواره در جمع خبرنگاران با اشتیاق از حضور این فیلم ساز ایرانی می گوید: فیلمی به جشنواره آمد که در هیچ دسته ای نمی گنجید و به دلیل شیفتگی تیم فستیوال به نمایش وارد بخش مسابقه اش کردیم و به پیشنهاد هیئت داوران که از دیدن فیلم محمود شگفت زده شده بودند، جایزه ویژه ای به خاطر اورجینال بودن به فیلم اهدا شد و از آن سال به بعد، این جایزه به جشنواره اضافه و بین تیم فستیوال به شوخی جایزه «ملف گند» نامیده شد.
در ادامه مصاحبه مفصل شرق خوزستان را با محمود رحمانی فیلمساز ایرانی می خوانید:

با نگاهی به کارنامه هنری شما می توان این نکته را فهمید که از آن دسته فیلم سازهایی هستید که کارهای تولیدی کمی دارید. چرا؟ و آیا این تولید کم الزاما به معنای کم کاری است؟
در این پانزده سال فیلم سازی روزی نبوده که به سینما نیاندیشیده باشم. تعارف که ندارم؛ من یک فیلم ساز مستقل ام، نه به معنای اصلی اش -یعنی فیلم های غیر استدیویی و گیشه- که به معنای دیگر. من هیچ گاه فیلمی نساخته ام که از سوی دولت تولید اش کرده باشم. این را هم خودم انتخاب کردم و شاید هم دلیل آزادی ام در ساخت فیلم های غیر متعارف همین مسئله باشد. من پنج فیلم ساختم، دو فیلم نامه بلند و یک کتاب سینمایی نوشتم و سال ها در گوشه و کنار ایران ورک شاپ های متعددی درباره سینمای تجربی برگزار کردم. به نظرم خیلی هم کم نیست ولی بس نیست. سینما برای من امر خیلی مهمی است به ویژه که می خواهم D.N.A خودم را داشته باشد. وسواسم زیاد است و «پیش از فیلم برداری» مهم ترین دوره کاری من است چون زیست در جهان سوژه تعیین کننده ساختار خواهد بود واین بیش ترین زمانی است که برای تولید فیلم صرف می شود؛ پروسه ای که در کشور ما بی معناست. درست هنگامی که من در حال طی یکی از این مراحل هستم، برخی همکاران من مراحل تولید فیلم را شتابزده تمام کرده و آماده نمایش می شوند که دلیل اش را معمولا فشار تهیه کننده، سفارش دهنده یا مراکز دولتی تهیه فیلم عنوان می کنند!
جدای از ابزار سانسور که بالای سر فیلم ساز است، او در نهایت به خاطر دردسر های پسین فیلم سازی یاد می گیرد که پیش دستی کند و به خطرناک ترین کار، یعنی خود سانسوری دست بزند؛ اقدامی که به اجبار به ناخوداگاه فیلم ساز جوانی که در پی دریافت قسط آخر و راحت شدن از بدهی ها است رسوخ می کند. من فیلم ساز دولتی نیستم و موظف به تحویل فیلم در زمان مشخصی نیستم و اولویت من و گروهم پول نیست به همین دلیل است که همیشه از کارم بیشترین لذت را برده ام و آن را دوست دارم؛ یعنی بدون پول! و صرفا با خلاقیت یک گروه کوچک و جسارت و بدون ترس از بازگشت سرمایه و بی توجه به مخاطب(در این باره توضیح خواهم داد) فیلم هایی را می سازم که بیش از هرچیزی به خود زندگی نزدیکند و پژواک دقیقی هستند از جامعه ای که در آن زندگی می کنیم، نه تصویری که از رسانه های رسمی، اپوزیسیون و یا حتا جناح های مختلف می بینیم؛ تصویری از یک فیلم ساز مستقل از جامعه ای پر از ابهام با بیم ها و امید ها.من یاد گرفته ام با اندک بودجه چگونه می توان از عنصر خلاقیت بهره برد تا ضد عادت شد! تا کلیشه نبود و به ابتذال تن نداد. این ها را از کیارستمی بزرگ آموختم.
تولیدات شما از هارمونی خاصی برخوردار نیستند و از نفت سفید به مدار صفر درجه و ملف گند می روید واز آن جا به مادرم بلوط و سپس مسافران. این تغییرات اتفاقی هستند؟
حتا ساختارهای تجربی یک صاحب سبک هم با تکرار، کلیشه می شوند! به نظر من تکرار فرد را در دام عادت می اندازد و تجربه، گونه ای جدید از شکل است که به سمت جریان ضد عادت در حرکت است. البته امروزه هنر عادی و یا عادت، جریان اصلی سینماست که می تواند خوب هم باشد ولی من دوستش ندارم.
شاخص ها نشان می دهند که سینمای تجربی برخلاف جریان اصلی، جایگاه خوبی در ایران ندارد و همواره در اقلیت است و علت آن را هم می توان عدم درک و ارتباط مدیران با این نوع از فیلم ها و عدم شناخت آن ها از سینمای تجربی یا آلترناتیو یا آرت دانست. فیلم سازان تجربی بر خلاف تعداد انگشت شمارشان، چنان قدرتی دارند که فکر می کنم از تاثیرگذار ترین افراد در سینما ی هنری ایران حتا در جشنواره های هنری هستند؛ فیلمسازانی که دنباله رو جریان مستقل و تجربی نسل نخست این سینما از جمله کیمیاوی، شهید ثالث، نادری و کیارستمی بی همتا هستند و تلاش داشته اند که اتفاقا شبیه به هیچ کدام و حتا خودشان نباشند و باورشان این است که تجربه اگر ساختار گریز نباشد دیگر فعل مکرر است. این علاقه به آرت و روایت خلاقه ی نو سختی های زیادی هم دارد و این جاست که هر کسی به فیلمش ربط دارد و این ربط و وجه مشترک بین آثار متفاوت تجربی یک فیلم ساز، صرفا نگاه اوست و به گمانم هر کسی این ربط را پیدا کند می تواند فیلم تجربی بسازد؛ مشروط بر این که همواره در پی کشف باشد. آن جایی که گفتم درباره مخاطب توضیح می دهم همین جاست. در سینمای تجربی که همواره کشف جزو لاینفکش است، مخاطب باید به عنوان عنصر پویا در فیلم مشارکت داشته باشد و او باشد که کات می دهد، فیلم برداری می کند و از پس آن زندگی و زیست در جهان سابژه را تجربه می کند. در این نوع سینما فیلم هایی اگر چه ساده می سازی ولی واقعیت این است که آن را برای مخاطب کمی فرهیخته تر تولید می کنی چرا که تن به عادی بودن و معمولی بودن (بخوانید ابتذال) نمی دهی! با این همه سینمای ایران در همین بخش محدود و آرتیستیکش آینده خیره کننده ای خواهد داشت؛ مثل گذشته ی پر افتخارش.
اگرچه فیلم های من به دلیل تنوع پهناور جنوب مسایل مختلفی را شامل می شوند ولی هیچ کدام شان حتا اگر یک موضوع مشترک داشته باشند، شباهت فرمیک با هم ندارند. برای مثال مدارصفر درجه و ملف گند دو فیلم با یک موضوع اما دو ساختار متفاوت هستند، یکی مبتنی بر عنصر مونتاژ و دراماتورژ و دیگری حذف مونتاژ، یعنی یک سکانس پلان ٥٣ دقیقه ای درباره جنگ که بلندترین سکانس پلان تاریخ سینمای مستند است.
به نظر می رسد فیلم های شما متاثر از جغرافیای زیست تان هستند. یعنی برای رساندن پیام تان از منطقه و ابزار و واژه های منطقه ای استفاده کردید. نفت، بلوط، ملف گند. این ها همگی مختص خوزستان هستند. سوژه هایتان را چگونه انتخاب می کنید؟
انتخاب سوژه هایم مختص یک جغرافیای محدود نیست و هیچ گاه این موضوع برایم یک استراتژی نبوده است ولی جنوب دارای ویژگی ها و تنوع اقلیمی و قومی ویژه ای است، برآمدن جریانات هنری و ادبی مهم متاثر از جنبش های اجتماعی آن خطه، اتفاقاتی مثل پیدایش نفت در مسجد سلیمان و شکل گرفتن شهرهای مدرن و صنعتی مثل هفتکل، آبادان، نفت سفید و . . . و ورود مدرنیته به ایران و به راه افتادن موج های نو، شعر و ادبیات و سینما، مسئله جنگ هشت ساله و نابودی همه ی آن چه بود و اخیرا مسئله نفس گیر محیط زیست و ریزگردها و نداشتن آب آشامیدنی شهرهای کنار رودهای کارون، مارون، دز، جراحی، زهره، کرخه، اروند و. . . همه و همه مسایلی هستند که دامان من را رها نمی کنند.اگرچه تعهد یک مسئله ی نسبی و یا سابجکتیو است اما همیشه در فیلم هایم تلاش کرده ام درگیر شوونیسم نژادی نشوم و جغرافیا ی انسانی آدم ها را در متن کارهایم قرار دهم. برای جهانی شدن نخست باید بومی بود و چه بومی بودنی بهتر از خوزستان، سرزمین مادری ام. من آدم هایی را به جهان نشان داده ام که هیچ گاه در این ترافیک جهان فرصت دیده شدند نداشتند، آدم هایی که نمونه های دیگر ندارند، مثل اسد در مادرم بلوط، ابوصالح در مدار صفر درجه، محمد در ملف گند، صفر سنگ کن در نفت سفید و مسافران؛ و با وجود این که تلاش کرده ام انسان رنج دیده و خسته از جنگ و روزگار امروز جنوب را نشان دهم اما هیچ کدام از کارهای مرا نمی توان در زمره فیلم های مردم شناسی قرار داد.
یکی از آسیب ها در بین فیلم سازان امروز ایران، نبود رابطه ی بین موضوع و فیلم ساز و در نتیجه شبیه شدن هفتاد درصد آثار با داستان های مشترک و کلیشه درآپارتمان های تهران است! شما خواسته و با یک اندیشه حاکم بر فضای ذهنی تان فیلم می سازید یا بر اساس نیاز مخاطب؟
من همیشه فیلم هایم را با فضای ذهنی خودم و فضای درونی جهان موضوع می سازم. فیلم های من دو دسته اند، آن هایی که من سراغ شان رفتم و آن هایی که خودشان به سراغ من آمدند. یعنی آن هایی که مثل شعر ابژه را تبدیل به سابژه می کند، که خودشان سر راه من قرار گرفتند و فیلم های که من ابژه را به ابژه تبدیل می کنم و کاملا ذهن من بود و در گذر سالیان با من رشد کرد و بیرون زد. البته راه سومی هم هست که اتفاقا راه حرفه ای و جریان اصلی سینماست و بر اساس سفارش و برای مصرف کننده تولید می شود که من آن ر را بستم و با خودم توافق کردم برای این وازکتومی!
من برای مخاطبی فیلم می سازم که در شخصی ترین نوع فیلم ها مخاطب تاویل پذیری را درک کند و او را در موقعیت قرار می دهم نه مصرف کنندگی، چون این مخاطب است که به یک کنش گر تبدیل خواهد شد. مخاطبی که در سادگی راحت تَر به عمق می رسد تا این که اسیر صاحب صحنه(کارگردان) بشود آن هم با عناصر دستمالی شده تعلیق، غافل گیری و تنش؛ و اجازه می دهد هر بار از زوایای متفاوتی مسئله نگریسته شود. سادگی یعنی حذف همه چیزهایی که ضروری نیستند. تنها در این بستر است که مخاطب-هرچند اندک- اجازه کشف و خوانش خودش از اثری را دارد که تو او را ملعبه درام خودت نکرده ای!
شعور مجموعه ای است از زیبایی، سادگی، حس و آزادی که اگر در اثری لحاظ شود آن را ناب می کند و به هیچ جایزه و یا فروش و یا وسعت عرضه ارتباطی ندارد. ما سه نوع مخاطب در سینما داریم. مخاطب حرفه ای، که فیلم های جریان اصلی را می بیند و خرید فیلم ، حتا سریال های ایرانی مثل شهرزاد در سبد هفتگی و ماهانه اش هست؛ مخاطب عام ، که منظور عموم است و در گذر و یا اتفاق و یا فیلمی که اسکار گرفته را باید ببیند؛ و مخاطب خاص، که هر فیلمی را نمی بیند و اگر هم اتفاقی فیلمی را دید که در آن وی و شعورش را دست کم بگیرد، درباره آن به کنش وا داشته می شود. تعداد این مخاطب که سراغ فیلم هایی را می گیرد که در دو دسته ی دیگر چندان محبوبیتی ندارند و متاسفانه تعدادش بسیار کمتر از دو بخش دیگر است، رو به افزایش است. و من به طور مشخص برای همین مخاطب کمی فرهیخته تر و کنش گر فیلم می سازم.
وضعیت سینمای ایران را چگونه ارزیابی می کنید؟
سئوال سختی است.. بارها در ذهن ام درباره این وضعیت با خودم کلنجار رفته ام، بعضی وقت ها به خودم می گویم وضعیت سینمای ایران متاثر از مدیران و سیاست های آن هاست و گاهی می گویم این وضعیت پیچیده بخشی از قواعد بازی ای است که من بلدش نیستم و طبیعتا از آن دوری می کنم. گاهی که در تنگنا قرار می گیرم به خودم نهیب می زنم و می گویم بالاخره که چی! ؟باید تن داد..ولی خب واقعیت این است که در سال های جوانی آرمان ها قوی تر از رانت است!
بگذار درباره وضعیت کلی سینما از منظر تاریخی حرف بزنیم، البته اگر بشود صد سال را تاریخ قلمداد کرد! فیلم های زیادی در کشور ما تولید شده و به نظرم اگر با نگاه امروز بررسی کنیم، اکثر این فیلم ها -که اتفاقا بیشتر شان در جریان اصلی سینما بودند- ارتجاعی به نظر می رسند! یعنی به جز سینمای مستقل و آوانگارد ما، یا ساده تر بگویم سینمای نخبه گرا که تعداد شان بسیار کم است، همگی در کمتر از پنجاه سال مردند و احتمالا اهمیت تاریخی یا کلکسیونی دارند. بی محابا تر بگویم، فیلم هایی هست که برخی منتقدان واژه «موج نو» را بر آن ها می گذارند، در حالی که به نظرم این حرکت ها انفرادی بوده و هیچ شباهتی به حرکت های دسته جمعی در فرانسه که به موج نو معروف شدند یا در آلمان و حتا نئورئالیسم ایتالیا ندارد. حرکت های انفرادی که ویژگی مشترک شان پیشرو بودن شان بود ولی هرکدام ساز خودشان را می زدند؛ فرخ غفاری، رهنما، ابراهیم گلستان، کیمیاوی، شهید ثالث، محمدرضا اصلانی، مهرجویی، عباس کیارستمی، بهرام بیضایی، مهرجویی و ناصر تقوایی خلاصه سینمای ایران هستند که امروز هم آثارشان را می توان دید و منشا تاثیر بسیاری بر وضعیت سینما هستند، هیچ گاه حرکتشان جمعی یا گروهی نبوده است. یکی تاریخ را دیگری اسطوره، و آن یکی جامعه و مضامین بومی را در آوانگاردیسمی جهانی و فلسفه و عرفان با نگاه به تجدد تولید کردند و تا به امروز هم آثار محدودشان فاصله بین سینمای آوانگارد، هنری و یا نخبه گرا را با سینمای جریان اصلی حفظ کرده است! و به گمانم با توجه به این که سینمای جریان در کل جهان، همراه با سیاست بدنه در حال بلعیدن سرمایه و پول در پیدا کردن مصرف کننده برای درآمد بیشتر است، این وضعیت را هم چنان شاهد باشیم. در این میان دو نام دیگر را باید بگویم: یکی امیر نادری و دیگری کیانوش عیاری که تخم درخت بلوط کاشتند ولی عمر ما قد نمی دهد تا جنگل شان را در آینده ببینیم و بی شک جزو همان محدودی هستند که در این بخش جدا کننده سینمای هنری اند و خواهند ماند. به جایزه هم ربطی ندارد واقعا، خیلی ها جوایز بزرگ دنیا را گرفته اند؛ خیلی هم محترم و عالی ولی فیلم هایشان در همان جریان اصلی است و پیش از خودشان می میرند. تو به عنوان یکی از اهالی سینما باید خودت راهت را انتخاب کنی، البته دشوار است ولی سینمای نخبه گرا و تجربی یا آوانگارد در سینمای کنونی ایران جایی ندارد و انزوای بزرگی را باید تحمل کنی. شهید ثالث را بیاد بیاور. نبوغ تقوایی و شش فیلم! ؟امیر نادری چه شد؟! حالا فلان فیلم ساز را هم ببین که داعیه روشنفکری دارد و با پول و اسم تهیه کننده، با پول کلانی که می توان یک شهر را ساخت، برای سفارش، سفارش یک فرمایش گام بر می دارد و هر سال یک فیلم می سازد.
شما در هر یک از فیلم های تان تجربه ی متفاوتی را ارائه کردید؛ در «نفت سفید» که از یک جسارت در روایت برخوردار بود، تجربه حذف کلیشه ها در بیان هویت از دست رفته ایل بختیاری را به واسطه پیدایش نفت داشتید، و گویی تمام صداهای مردم و یا حتا «صفرِ سنگ کن» از دل ویرانه ها و دیوارهای فرا ریخته شنیده می شد، گویی اشیا دهن وا کرده بودند و حرف می زدند. در «مدار صفر درجه» که از نظر روایتی، شکل تازه ای در سینمای مستند جنگ به حساب می آید، یک بازسازی هوشمندانه از یک اتفاق تراژیک داشتی و مخاطب را تا حد تصمیم گیرنده وارد فیلم کردی و در «ملف گند» با حذف فرمیک مونتاژ، شکل عجیب و منحصر به فردی از روایت را برای جهان سینمای مستند به نمایش گذاشتی؛ فیلمی که هم نخبه پسند است و هم می تواند مخاطب عام را داشته باشد. در «مادرم بلوط» شخصیت اصلی داستان را در دقیقه ده فیلم وارد داستان می کنی و چند موضوع متفاوت را آن چنان در کنار هم می گذاری که اگر یکی از پازل ها اشتباه گذاشته می شد، فیلم می توانست تجربه ی بسیار تلخی در کارنامه تو باشد که خوشبختانه به فیلمی مهم در سینمای مستند ایران تبدیل شد. پرسش من درباره «مسافران» است، چگونه در این فیلم، فیلم بردار را از چرخه خارج کردی. این را چگونه انجام داده بودی و به چه منظور بوده است؟
پرسش مهمی است و شبیه به حذف دوربین است که بارها شنیده ایم. حذف فیلم بردار دیگر چه صیغه ای است! و چه معنایی دارد. دوست دارم به فیلم «ملف گند» اشاره کنم. فیلمی که مونتاژ را در آن حذف کردم و فیلم کلا یک سکانس پلان 53دقیقه ای است. حذف مونتاژ موقعیت جدیدی را در شکل بیانی فیلم ایجاد کرده و لزوم اش آن قدر اهمیت داشته که مخاطب غیر سینمایی هم به واسطه حذف برش یا ریتم بیرونی توانسته بی واسطه شخصیت و داستان ها را دریابد و با فضاسازی که «محمد» در ملف گند می کند تصویر را در ذهن اش بسازد و به درون داستان کات نمی کند. یعنی حذف مونتاژ به معنای ظاهری آن در درون فیلم اتفاق افتاده و این قیچی در دست مخاطب است. در فیلم مسافران مهم ترین نکته این است که آن دوربین جستجوگر با حرکت های گاه شیطنت آمیزش، نگاه و POV (زاویه دید) مخاطب می شود که در آن فضای محدود مدام در حال نگاه کردن به شخصیت های مختلف و انتخاب های گوناگون است. یعنی هیچ شخصیت حقیقی وجود ندارد که زاویه و کادری برای دوربین انتخاب کند و این خود دوربین است که با لغزیدن بر سطح داشبورد یک ماشین مشخص با حرکت ماشین و چرخش ها و گرانیگاهش به صورت رندوم قاب های خود را انتخاب می کند. تنها یک امر تصاویر را به هم پیوند می دهد و آن هم مسئله صدا است. حس عجیبی که من هنگام ساخت به آن توجه نکرده بودم این بود که این دوربین گاهی جای سابژه را با یک آبژه عوض می کند و این اعتبار هیچ وقت یک کار از پیش تعین شده نبود چرا که دوربین تبدیل به موجود زنده ای شد که D.N.A خاص خودش را داشت و پلان هایی می گرفت که به طرز حیرت آوری گاه معنای بخشی تازه ای در موقعیت ایجاد می کرد و حتا گاهی هیستریک به نظر می رسید. عجیب این بود که حذف فیلمبردار، همه عوامل را بلعید و یکباره قی شان کرد بیرون. خودش بود و حضوری که دیده نمی شد اما بر جان مسافران می نشست. من منظورم این بود که آدم ها با این وضعیت ساختاری دوربین بی واسطه و مستقیم دیده شوند ولی این دوربین دیوار چهارم را هم برداشت و تو به عنوان مخاطب(همانند تاتر) انتخاب می کنی کدام قسمت و یا چه کسی را بیش تر ببینی. مسئله مهم تر این دوربین، ساخت لنزی بود که برای خود من هم هنوز جزو عجایب است. نزدیک شش تا عدسی و لنز را بر روی هم چسباندیم تا بدون اوجاج تمام صحنه اکسپوز شود و با دیدی شبیه به لنز 35 میلی متری همه ی مسافران جلویی و یا پشتی دیده شوند. این دوربین خاص نه تنها این کار را کرد، بلکه بک گراندها و خیابان ها و شهر را تا اندازه ی زیادی به تصویر کشید و هنوز هم برایم هیجان انگیز است.

پس از مدت ها فیلم هایش مجوز می گیرند؛ در گروه هنر و تجربه به نمایش در می آیند و جزو پرفروش ترین فیلم های این گروه می شوند؛ فیلم هایی که پیش از این بارها و بارها در محافل و جشنواره های معتبر خارجی به نمایش درآمدند ولی هیچ گاه فرصت اکران عمومی در ایران را پیدا نکرده بودند. تا آن زمان بیش تر از طریق مطبوعات نظرات منتقدان و فیلم سازان غربی را درباره وی خوانده بودم و تنها یکی و دوتا از فیلم هایش را دیده بودم و واقعیت تلخ هم همین است که «محمود» را غربی ها به ما معرفی کرده اند. «زلاتینا رسووا» مستند ساز و مدیر جشنواره ملینیوم پس از پایان جشنواره در جمع خبرنگاران با اشتیاق از حضور این فیلم ساز ایرانی می گوید: فیلمی به جشنواره آمد که در هیچ دسته ای نمی گنجید و به دلیل شیفتگی تیم فستیوال به نمایش وارد بخش مسابقه اش کردیم و به پیشنهاد هیئت داوران که از دیدن فیلم محمود شگفت زده شده بودند، جایزه ویژه ای به خاطر اورجینال بودن به فیلم اهدا شد و از آن سال به بعد، این جایزه به جشنواره اضافه و بین تیم فستیوال به شوخی جایزه «ملف گند» نامیده شد.
در ادامه مصاحبه مفصل شرق خوزستان را با محمود رحمانی فیلمساز ایرانی می خوانید:

با نگاهی به کارنامه هنری شما می توان این نکته را فهمید که از آن دسته فیلم سازهایی هستید که کارهای تولیدی کمی دارید. چرا؟ و آیا این تولید کم الزاما به معنای کم کاری است؟
در این پانزده سال فیلم سازی روزی نبوده که به سینما نیاندیشیده باشم. تعارف که ندارم؛ من یک فیلم ساز مستقل ام، نه به معنای اصلی اش -یعنی فیلم های غیر استدیویی و گیشه- که به معنای دیگر. من هیچ گاه فیلمی نساخته ام که از سوی دولت تولید اش کرده باشم. این را هم خودم انتخاب کردم و شاید هم دلیل آزادی ام در ساخت فیلم های غیر متعارف همین مسئله باشد. من پنج فیلم ساختم، دو فیلم نامه بلند و یک کتاب سینمایی نوشتم و سال ها در گوشه و کنار ایران ورک شاپ های متعددی درباره سینمای تجربی برگزار کردم. به نظرم خیلی هم کم نیست ولی بس نیست. سینما برای من امر خیلی مهمی است به ویژه که می خواهم D.N.A خودم را داشته باشد. وسواسم زیاد است و «پیش از فیلم برداری» مهم ترین دوره کاری من است چون زیست در جهان سوژه تعیین کننده ساختار خواهد بود واین بیش ترین زمانی است که برای تولید فیلم صرف می شود؛ پروسه ای که در کشور ما بی معناست. درست هنگامی که من در حال طی یکی از این مراحل هستم، برخی همکاران من مراحل تولید فیلم را شتابزده تمام کرده و آماده نمایش می شوند که دلیل اش را معمولا فشار تهیه کننده، سفارش دهنده یا مراکز دولتی تهیه فیلم عنوان می کنند!
جدای از ابزار سانسور که بالای سر فیلم ساز است، او در نهایت به خاطر دردسر های پسین فیلم سازی یاد می گیرد که پیش دستی کند و به خطرناک ترین کار، یعنی خود سانسوری دست بزند؛ اقدامی که به اجبار به ناخوداگاه فیلم ساز جوانی که در پی دریافت قسط آخر و راحت شدن از بدهی ها است رسوخ می کند. من فیلم ساز دولتی نیستم و موظف به تحویل فیلم در زمان مشخصی نیستم و اولویت من و گروهم پول نیست به همین دلیل است که همیشه از کارم بیشترین لذت را برده ام و آن را دوست دارم؛ یعنی بدون پول! و صرفا با خلاقیت یک گروه کوچک و جسارت و بدون ترس از بازگشت سرمایه و بی توجه به مخاطب(در این باره توضیح خواهم داد) فیلم هایی را می سازم که بیش از هرچیزی به خود زندگی نزدیکند و پژواک دقیقی هستند از جامعه ای که در آن زندگی می کنیم، نه تصویری که از رسانه های رسمی، اپوزیسیون و یا حتا جناح های مختلف می بینیم؛ تصویری از یک فیلم ساز مستقل از جامعه ای پر از ابهام با بیم ها و امید ها.من یاد گرفته ام با اندک بودجه چگونه می توان از عنصر خلاقیت بهره برد تا ضد عادت شد! تا کلیشه نبود و به ابتذال تن نداد. این ها را از کیارستمی بزرگ آموختم.
تولیدات شما از هارمونی خاصی برخوردار نیستند و از نفت سفید به مدار صفر درجه و ملف گند می روید واز آن جا به مادرم بلوط و سپس مسافران. این تغییرات اتفاقی هستند؟
حتا ساختارهای تجربی یک صاحب سبک هم با تکرار، کلیشه می شوند! به نظر من تکرار فرد را در دام عادت می اندازد و تجربه، گونه ای جدید از شکل است که به سمت جریان ضد عادت در حرکت است. البته امروزه هنر عادی و یا عادت، جریان اصلی سینماست که می تواند خوب هم باشد ولی من دوستش ندارم.
شاخص ها نشان می دهند که سینمای تجربی برخلاف جریان اصلی، جایگاه خوبی در ایران ندارد و همواره در اقلیت است و علت آن را هم می توان عدم درک و ارتباط مدیران با این نوع از فیلم ها و عدم شناخت آن ها از سینمای تجربی یا آلترناتیو یا آرت دانست. فیلم سازان تجربی بر خلاف تعداد انگشت شمارشان، چنان قدرتی دارند که فکر می کنم از تاثیرگذار ترین افراد در سینما ی هنری ایران حتا در جشنواره های هنری هستند؛ فیلمسازانی که دنباله رو جریان مستقل و تجربی نسل نخست این سینما از جمله کیمیاوی، شهید ثالث، نادری و کیارستمی بی همتا هستند و تلاش داشته اند که اتفاقا شبیه به هیچ کدام و حتا خودشان نباشند و باورشان این است که تجربه اگر ساختار گریز نباشد دیگر فعل مکرر است. این علاقه به آرت و روایت خلاقه ی نو سختی های زیادی هم دارد و این جاست که هر کسی به فیلمش ربط دارد و این ربط و وجه مشترک بین آثار متفاوت تجربی یک فیلم ساز، صرفا نگاه اوست و به گمانم هر کسی این ربط را پیدا کند می تواند فیلم تجربی بسازد؛ مشروط بر این که همواره در پی کشف باشد. آن جایی که گفتم درباره مخاطب توضیح می دهم همین جاست. در سینمای تجربی که همواره کشف جزو لاینفکش است، مخاطب باید به عنوان عنصر پویا در فیلم مشارکت داشته باشد و او باشد که کات می دهد، فیلم برداری می کند و از پس آن زندگی و زیست در جهان سابژه را تجربه می کند. در این نوع سینما فیلم هایی اگر چه ساده می سازی ولی واقعیت این است که آن را برای مخاطب کمی فرهیخته تر تولید می کنی چرا که تن به عادی بودن و معمولی بودن (بخوانید ابتذال) نمی دهی! با این همه سینمای ایران در همین بخش محدود و آرتیستیکش آینده خیره کننده ای خواهد داشت؛ مثل گذشته ی پر افتخارش.
اگرچه فیلم های من به دلیل تنوع پهناور جنوب مسایل مختلفی را شامل می شوند ولی هیچ کدام شان حتا اگر یک موضوع مشترک داشته باشند، شباهت فرمیک با هم ندارند. برای مثال مدارصفر درجه و ملف گند دو فیلم با یک موضوع اما دو ساختار متفاوت هستند، یکی مبتنی بر عنصر مونتاژ و دراماتورژ و دیگری حذف مونتاژ، یعنی یک سکانس پلان ٥٣ دقیقه ای درباره جنگ که بلندترین سکانس پلان تاریخ سینمای مستند است.
به نظر می رسد فیلم های شما متاثر از جغرافیای زیست تان هستند. یعنی برای رساندن پیام تان از منطقه و ابزار و واژه های منطقه ای استفاده کردید. نفت، بلوط، ملف گند. این ها همگی مختص خوزستان هستند. سوژه هایتان را چگونه انتخاب می کنید؟
انتخاب سوژه هایم مختص یک جغرافیای محدود نیست و هیچ گاه این موضوع برایم یک استراتژی نبوده است ولی جنوب دارای ویژگی ها و تنوع اقلیمی و قومی ویژه ای است، برآمدن جریانات هنری و ادبی مهم متاثر از جنبش های اجتماعی آن خطه، اتفاقاتی مثل پیدایش نفت در مسجد سلیمان و شکل گرفتن شهرهای مدرن و صنعتی مثل هفتکل، آبادان، نفت سفید و . . . و ورود مدرنیته به ایران و به راه افتادن موج های نو، شعر و ادبیات و سینما، مسئله جنگ هشت ساله و نابودی همه ی آن چه بود و اخیرا مسئله نفس گیر محیط زیست و ریزگردها و نداشتن آب آشامیدنی شهرهای کنار رودهای کارون، مارون، دز، جراحی، زهره، کرخه، اروند و. . . همه و همه مسایلی هستند که دامان من را رها نمی کنند.اگرچه تعهد یک مسئله ی نسبی و یا سابجکتیو است اما همیشه در فیلم هایم تلاش کرده ام درگیر شوونیسم نژادی نشوم و جغرافیا ی انسانی آدم ها را در متن کارهایم قرار دهم. برای جهانی شدن نخست باید بومی بود و چه بومی بودنی بهتر از خوزستان، سرزمین مادری ام. من آدم هایی را به جهان نشان داده ام که هیچ گاه در این ترافیک جهان فرصت دیده شدند نداشتند، آدم هایی که نمونه های دیگر ندارند، مثل اسد در مادرم بلوط، ابوصالح در مدار صفر درجه، محمد در ملف گند، صفر سنگ کن در نفت سفید و مسافران؛ و با وجود این که تلاش کرده ام انسان رنج دیده و خسته از جنگ و روزگار امروز جنوب را نشان دهم اما هیچ کدام از کارهای مرا نمی توان در زمره فیلم های مردم شناسی قرار داد.
یکی از آسیب ها در بین فیلم سازان امروز ایران، نبود رابطه ی بین موضوع و فیلم ساز و در نتیجه شبیه شدن هفتاد درصد آثار با داستان های مشترک و کلیشه درآپارتمان های تهران است! شما خواسته و با یک اندیشه حاکم بر فضای ذهنی تان فیلم می سازید یا بر اساس نیاز مخاطب؟
من همیشه فیلم هایم را با فضای ذهنی خودم و فضای درونی جهان موضوع می سازم. فیلم های من دو دسته اند، آن هایی که من سراغ شان رفتم و آن هایی که خودشان به سراغ من آمدند. یعنی آن هایی که مثل شعر ابژه را تبدیل به سابژه می کند، که خودشان سر راه من قرار گرفتند و فیلم های که من ابژه را به ابژه تبدیل می کنم و کاملا ذهن من بود و در گذر سالیان با من رشد کرد و بیرون زد. البته راه سومی هم هست که اتفاقا راه حرفه ای و جریان اصلی سینماست و بر اساس سفارش و برای مصرف کننده تولید می شود که من آن ر را بستم و با خودم توافق کردم برای این وازکتومی!
من برای مخاطبی فیلم می سازم که در شخصی ترین نوع فیلم ها مخاطب تاویل پذیری را درک کند و او را در موقعیت قرار می دهم نه مصرف کنندگی، چون این مخاطب است که به یک کنش گر تبدیل خواهد شد. مخاطبی که در سادگی راحت تَر به عمق می رسد تا این که اسیر صاحب صحنه(کارگردان) بشود آن هم با عناصر دستمالی شده تعلیق، غافل گیری و تنش؛ و اجازه می دهد هر بار از زوایای متفاوتی مسئله نگریسته شود. سادگی یعنی حذف همه چیزهایی که ضروری نیستند. تنها در این بستر است که مخاطب-هرچند اندک- اجازه کشف و خوانش خودش از اثری را دارد که تو او را ملعبه درام خودت نکرده ای!
شعور مجموعه ای است از زیبایی، سادگی، حس و آزادی که اگر در اثری لحاظ شود آن را ناب می کند و به هیچ جایزه و یا فروش و یا وسعت عرضه ارتباطی ندارد. ما سه نوع مخاطب در سینما داریم. مخاطب حرفه ای، که فیلم های جریان اصلی را می بیند و خرید فیلم ، حتا سریال های ایرانی مثل شهرزاد در سبد هفتگی و ماهانه اش هست؛ مخاطب عام ، که منظور عموم است و در گذر و یا اتفاق و یا فیلمی که اسکار گرفته را باید ببیند؛ و مخاطب خاص، که هر فیلمی را نمی بیند و اگر هم اتفاقی فیلمی را دید که در آن وی و شعورش را دست کم بگیرد، درباره آن به کنش وا داشته می شود. تعداد این مخاطب که سراغ فیلم هایی را می گیرد که در دو دسته ی دیگر چندان محبوبیتی ندارند و متاسفانه تعدادش بسیار کمتر از دو بخش دیگر است، رو به افزایش است. و من به طور مشخص برای همین مخاطب کمی فرهیخته تر و کنش گر فیلم می سازم.
وضعیت سینمای ایران را چگونه ارزیابی می کنید؟
سئوال سختی است.. بارها در ذهن ام درباره این وضعیت با خودم کلنجار رفته ام، بعضی وقت ها به خودم می گویم وضعیت سینمای ایران متاثر از مدیران و سیاست های آن هاست و گاهی می گویم این وضعیت پیچیده بخشی از قواعد بازی ای است که من بلدش نیستم و طبیعتا از آن دوری می کنم. گاهی که در تنگنا قرار می گیرم به خودم نهیب می زنم و می گویم بالاخره که چی! ؟باید تن داد..ولی خب واقعیت این است که در سال های جوانی آرمان ها قوی تر از رانت است!
بگذار درباره وضعیت کلی سینما از منظر تاریخی حرف بزنیم، البته اگر بشود صد سال را تاریخ قلمداد کرد! فیلم های زیادی در کشور ما تولید شده و به نظرم اگر با نگاه امروز بررسی کنیم، اکثر این فیلم ها -که اتفاقا بیشتر شان در جریان اصلی سینما بودند- ارتجاعی به نظر می رسند! یعنی به جز سینمای مستقل و آوانگارد ما، یا ساده تر بگویم سینمای نخبه گرا که تعداد شان بسیار کم است، همگی در کمتر از پنجاه سال مردند و احتمالا اهمیت تاریخی یا کلکسیونی دارند. بی محابا تر بگویم، فیلم هایی هست که برخی منتقدان واژه «موج نو» را بر آن ها می گذارند، در حالی که به نظرم این حرکت ها انفرادی بوده و هیچ شباهتی به حرکت های دسته جمعی در فرانسه که به موج نو معروف شدند یا در آلمان و حتا نئورئالیسم ایتالیا ندارد. حرکت های انفرادی که ویژگی مشترک شان پیشرو بودن شان بود ولی هرکدام ساز خودشان را می زدند؛ فرخ غفاری، رهنما، ابراهیم گلستان، کیمیاوی، شهید ثالث، محمدرضا اصلانی، مهرجویی، عباس کیارستمی، بهرام بیضایی، مهرجویی و ناصر تقوایی خلاصه سینمای ایران هستند که امروز هم آثارشان را می توان دید و منشا تاثیر بسیاری بر وضعیت سینما هستند، هیچ گاه حرکتشان جمعی یا گروهی نبوده است. یکی تاریخ را دیگری اسطوره، و آن یکی جامعه و مضامین بومی را در آوانگاردیسمی جهانی و فلسفه و عرفان با نگاه به تجدد تولید کردند و تا به امروز هم آثار محدودشان فاصله بین سینمای آوانگارد، هنری و یا نخبه گرا را با سینمای جریان اصلی حفظ کرده است! و به گمانم با توجه به این که سینمای جریان در کل جهان، همراه با سیاست بدنه در حال بلعیدن سرمایه و پول در پیدا کردن مصرف کننده برای درآمد بیشتر است، این وضعیت را هم چنان شاهد باشیم. در این میان دو نام دیگر را باید بگویم: یکی امیر نادری و دیگری کیانوش عیاری که تخم درخت بلوط کاشتند ولی عمر ما قد نمی دهد تا جنگل شان را در آینده ببینیم و بی شک جزو همان محدودی هستند که در این بخش جدا کننده سینمای هنری اند و خواهند ماند. به جایزه هم ربطی ندارد واقعا، خیلی ها جوایز بزرگ دنیا را گرفته اند؛ خیلی هم محترم و عالی ولی فیلم هایشان در همان جریان اصلی است و پیش از خودشان می میرند. تو به عنوان یکی از اهالی سینما باید خودت راهت را انتخاب کنی، البته دشوار است ولی سینمای نخبه گرا و تجربی یا آوانگارد در سینمای کنونی ایران جایی ندارد و انزوای بزرگی را باید تحمل کنی. شهید ثالث را بیاد بیاور. نبوغ تقوایی و شش فیلم! ؟امیر نادری چه شد؟! حالا فلان فیلم ساز را هم ببین که داعیه روشنفکری دارد و با پول و اسم تهیه کننده، با پول کلانی که می توان یک شهر را ساخت، برای سفارش، سفارش یک فرمایش گام بر می دارد و هر سال یک فیلم می سازد.
شما در هر یک از فیلم های تان تجربه ی متفاوتی را ارائه کردید؛ در «نفت سفید» که از یک جسارت در روایت برخوردار بود، تجربه حذف کلیشه ها در بیان هویت از دست رفته ایل بختیاری را به واسطه پیدایش نفت داشتید، و گویی تمام صداهای مردم و یا حتا «صفرِ سنگ کن» از دل ویرانه ها و دیوارهای فرا ریخته شنیده می شد، گویی اشیا دهن وا کرده بودند و حرف می زدند. در «مدار صفر درجه» که از نظر روایتی، شکل تازه ای در سینمای مستند جنگ به حساب می آید، یک بازسازی هوشمندانه از یک اتفاق تراژیک داشتی و مخاطب را تا حد تصمیم گیرنده وارد فیلم کردی و در «ملف گند» با حذف فرمیک مونتاژ، شکل عجیب و منحصر به فردی از روایت را برای جهان سینمای مستند به نمایش گذاشتی؛ فیلمی که هم نخبه پسند است و هم می تواند مخاطب عام را داشته باشد. در «مادرم بلوط» شخصیت اصلی داستان را در دقیقه ده فیلم وارد داستان می کنی و چند موضوع متفاوت را آن چنان در کنار هم می گذاری که اگر یکی از پازل ها اشتباه گذاشته می شد، فیلم می توانست تجربه ی بسیار تلخی در کارنامه تو باشد که خوشبختانه به فیلمی مهم در سینمای مستند ایران تبدیل شد. پرسش من درباره «مسافران» است، چگونه در این فیلم، فیلم بردار را از چرخه خارج کردی. این را چگونه انجام داده بودی و به چه منظور بوده است؟
پرسش مهمی است و شبیه به حذف دوربین است که بارها شنیده ایم. حذف فیلم بردار دیگر چه صیغه ای است! و چه معنایی دارد. دوست دارم به فیلم «ملف گند» اشاره کنم. فیلمی که مونتاژ را در آن حذف کردم و فیلم کلا یک سکانس پلان 53دقیقه ای است. حذف مونتاژ موقعیت جدیدی را در شکل بیانی فیلم ایجاد کرده و لزوم اش آن قدر اهمیت داشته که مخاطب غیر سینمایی هم به واسطه حذف برش یا ریتم بیرونی توانسته بی واسطه شخصیت و داستان ها را دریابد و با فضاسازی که «محمد» در ملف گند می کند تصویر را در ذهن اش بسازد و به درون داستان کات نمی کند. یعنی حذف مونتاژ به معنای ظاهری آن در درون فیلم اتفاق افتاده و این قیچی در دست مخاطب است. در فیلم مسافران مهم ترین نکته این است که آن دوربین جستجوگر با حرکت های گاه شیطنت آمیزش، نگاه و POV (زاویه دید) مخاطب می شود که در آن فضای محدود مدام در حال نگاه کردن به شخصیت های مختلف و انتخاب های گوناگون است. یعنی هیچ شخصیت حقیقی وجود ندارد که زاویه و کادری برای دوربین انتخاب کند و این خود دوربین است که با لغزیدن بر سطح داشبورد یک ماشین مشخص با حرکت ماشین و چرخش ها و گرانیگاهش به صورت رندوم قاب های خود را انتخاب می کند. تنها یک امر تصاویر را به هم پیوند می دهد و آن هم مسئله صدا است. حس عجیبی که من هنگام ساخت به آن توجه نکرده بودم این بود که این دوربین گاهی جای سابژه را با یک آبژه عوض می کند و این اعتبار هیچ وقت یک کار از پیش تعین شده نبود چرا که دوربین تبدیل به موجود زنده ای شد که D.N.A خاص خودش را داشت و پلان هایی می گرفت که به طرز حیرت آوری گاه معنای بخشی تازه ای در موقعیت ایجاد می کرد و حتا گاهی هیستریک به نظر می رسید. عجیب این بود که حذف فیلمبردار، همه عوامل را بلعید و یکباره قی شان کرد بیرون. خودش بود و حضوری که دیده نمی شد اما بر جان مسافران می نشست. من منظورم این بود که آدم ها با این وضعیت ساختاری دوربین بی واسطه و مستقیم دیده شوند ولی این دوربین دیوار چهارم را هم برداشت و تو به عنوان مخاطب(همانند تاتر) انتخاب می کنی کدام قسمت و یا چه کسی را بیش تر ببینی. مسئله مهم تر این دوربین، ساخت لنزی بود که برای خود من هم هنوز جزو عجایب است. نزدیک شش تا عدسی و لنز را بر روی هم چسباندیم تا بدون اوجاج تمام صحنه اکسپوز شود و با دیدی شبیه به لنز 35 میلی متری همه ی مسافران جلویی و یا پشتی دیده شوند. این دوربین خاص نه تنها این کار را کرد، بلکه بک گراندها و خیابان ها و شهر را تا اندازه ی زیادی به تصویر کشید و هنوز هم برایم هیجان انگیز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.