صدایی که شنیده نمی شود
هادی باوندپور
جمعیت شهر کرمانشاه چيزی بالغ بر یکمیلیون نفر است که از این ميان جمعیتی سیصدهزارنفری نفر حاشیهنشین هستند. به لحاظ تبارشناسی حاشیهنشینی قدمتی کهن دارد، اما در دوران مدرن و تحولات پساصنعتی ست که جدیت مییابد. جدیت این امر اجتماعی مشوق تأسیس مکتبی جامعهشناسانه به نام «مکتب شیکاگو» میشود که عمده پژوهش خود را بر روی حاشیهنشینی و مفاهیم همبسته با آن مثل بزهکاری، آسیبهای اجتماعی، جرم و... قرار میدهند. مهاجرت را مادر حاشیهنشینی میدانند، مهاجرتی که حاشیهنشینی را میساز، در چارچوب مفهومی نظریه «والرشتاین» از جوامع یا مناطق پيرامون به مرکز است. این پيرامون میتواند بسته به مورد کشورهای ضعیفتر، شهرهای کوچکتر و یا روستاها باشد؛ یعنی مثلاً از کشورهای ضعیفتر یا با بنيه اقتصادی ضعیفتر مهاجرتهایی به کشورهای توسعهیافته صورت میگیرد. یا اینکه، از شهرها و شهرستانهای کشور، مهاجرت به پایتخت انجام میشود و یا از روستاهای اطراف و غير آن مهاجرتهایی به شهر مرکزی انجام میشود. تمامی این مهاجرتها از الگوی مهاجرت از پيرامون، بهعنوان مناطق کمتر برخوردار، به مرکز، بهمثابه یک منطقه برخوردار از منابع، پيروی میکنند. بااینحال، صرف مهاجرت از پيرامون به مرکز منجر به حاشیهنشینی نمیشود؛ بسياری از افراد از مناطق پيرامونی به مرکز مهاجرت میکنند و در جامعه مقصد جذب میشوند. حاشیهنشینی زمانی صورت میگیرد که افراد مهاجرت کننده، به دلایل عمدتاً اقتصادی و اجتماعی نتوانند در سازمان اجتماعی جامعه مرکز جذب شوند و درنتیجه بهصورت تودههای جدا از این جامعه،در مناطقی عمدتاً پيرامونی جامعه مرکز تجمع میکنند و کلونی تشکيل میدهند.در رابطه با عواملی که موجب مهاجرت این افراد (حاشیهنشینان) به مرکز میشود، بایستی دو دسته عوامل رانشی و کششی را مدنظر قرارداد. عوامل رانشی، نظير تنگنای معيشتی در جامعه مبدأ و یا درمجموع کيفيت پایینتر از تحمل یا انتظار فرد مهاجر است. عوامل کششی، تصویر و چشماندازی است که فرد از زندگی در جامعه مقصد در ذهن دارد. فشار عوامل رانشی گاهی هنجاری است و گاهی عينی. فشارهای هنجاری آنهایی هستند که فرد در پی تصور یک زندگی مطلوبتر ازآنچه در جامعه مبدأ دارد اقدام به مهاجرت میکند؛ اما فشارهای عينی، آنهایی است که اساساً امکان زندگی و بقا در جامعه مبدأ را از فرد سلب میکند. مثلاً دهقانی که درنتیجه خشکسالیهای پیدرپی یا خشک شدن منبع آبی، دیگر امکان بقا در روستای خود را ندارد،مجبور است برای ادامه حيات به شهرها پناه بياورد و با کارگری تداوم زیست خود و خانوادهاش را فراهم کند. در کشور ما، بسياری از مهاجرتهایی که حاشیهنشینهای شهری را میسازد، از این نوع است؛ یعنی امکان زندگی برای فرد در روستا فراهم نبوده است.جمعیتهای حاشیهنشین، از چهار منظر کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارای ویژگیهای خاصی هستند. ازنظر کالبدی، آنها در منطقهای تقریباً جدای از محدوده تعریفشده جامعه مرکز زندگی میکنند. به لحاظ اقتصادی، آنها فقير هستند. این بارزترین ویژگی آنها است که عمدتاً به چشم میآید و بيان میشود. ولی فقر ویژگی تعریفکننده حاشیهنشینان نيست؛ افراد بسياری در جامعه وجود دارند که فقير هستند ولی به آنها حاشیهنشین نمیگویند. به لحاظ اجتماعی، این اجتماعات دچار آنمی یا بیهنجاری هستند و سازمان اجتماعی در این اجتماعات به دليل بیریشه بودن هویتی افراد ساکن در آن بسيار ضعيف و در حد حداقلهای تداوم بقای یک جمعيت است. به لحاظ فرهنگی نيز دچار فقدان هویت اجتماعی و نيز برخوردار از ویژگی نگرشی و رفتاری هستند که «اسکار لوئيس» آن را «فرهنگ فقر» ناميده است. این فرهنگ اگرچه برآمده از شرایط اقتصادی اجتماعی جمعیتهای حاشیهنشین است، ولی وقتی به وجود میآید دارای اصالت میشود و بهطور مداوم زیرساختهای توليدکننده خود را بازتوليد میکند. ازاینرو، فرهنگ جوامع حاشیهنشین دارای عينيتی است که اولاً شرایط به وجود آمده خود را بازتوليد میکند و دوم ایجاد تغيير در آن،حتی با ایجاد مداخلات کوتاهمدت اقتصادی و اجتماعی بهراحتی ممکن نيست. حاشیهنشینان برخلاف تصور؛ کالایی آب آورده و دورریختنی نیستند، آنها «آپاندیس شهری» نیستند که با نگاهی سرد و غیرانسانی بتوان آن را بهمثابه زائدهای بر پیکر واحد شهری دید، و تلاش جهت خلاصی از آن جویید، بلکه وجود آنها نقش مهمی در اقتصاد شهری دارد درواقع آنان با کمک ناچیز مسئولین قادرند مسکن، خوراک، پوشاک خود را فراهم کرده و درعینحال نوعی نیروی کار ذخیره، حاضر و بی درنگ برای فعالیتهای در حال گسترش بخش رسمی درون شهرها را مهیا سازند با ارتقای سطح آموزش و ایجاد مهارت لازم و امکان دسترسی به بازار کار و فعالیتهایی از این قبیل زمینه اشتغال و افزایش درآمد و بهبود سطح زندگی را برای حاشیهنشینان فراهم آورد. حاشیهنشینی را باید جدی گرفت. مسئله و پیامدهایش در میان خود حاشیهنشینان متوقف نمیشود، بهمن وار تمام جامعه را با خود درگیر میکند، میتواند ابعادی هیولاوار یابد، باید واقعیت آن را پذیرفت و با اتکا را به تجربههای موفق جامعه بشری بهمواجهه با آن رفت، پیش از آنکه بیش از این رخنمایی نماید.
جمعیت شهر کرمانشاه چيزی بالغ بر یکمیلیون نفر است که از این ميان جمعیتی سیصدهزارنفری نفر حاشیهنشین هستند. به لحاظ تبارشناسی حاشیهنشینی قدمتی کهن دارد، اما در دوران مدرن و تحولات پساصنعتی ست که جدیت مییابد. جدیت این امر اجتماعی مشوق تأسیس مکتبی جامعهشناسانه به نام «مکتب شیکاگو» میشود که عمده پژوهش خود را بر روی حاشیهنشینی و مفاهیم همبسته با آن مثل بزهکاری، آسیبهای اجتماعی، جرم و... قرار میدهند. مهاجرت را مادر حاشیهنشینی میدانند، مهاجرتی که حاشیهنشینی را میساز، در چارچوب مفهومی نظریه «والرشتاین» از جوامع یا مناطق پيرامون به مرکز است. این پيرامون میتواند بسته به مورد کشورهای ضعیفتر، شهرهای کوچکتر و یا روستاها باشد؛ یعنی مثلاً از کشورهای ضعیفتر یا با بنيه اقتصادی ضعیفتر مهاجرتهایی به کشورهای توسعهیافته صورت میگیرد. یا اینکه، از شهرها و شهرستانهای کشور، مهاجرت به پایتخت انجام میشود و یا از روستاهای اطراف و غير آن مهاجرتهایی به شهر مرکزی انجام میشود. تمامی این مهاجرتها از الگوی مهاجرت از پيرامون، بهعنوان مناطق کمتر برخوردار، به مرکز، بهمثابه یک منطقه برخوردار از منابع، پيروی میکنند. بااینحال، صرف مهاجرت از پيرامون به مرکز منجر به حاشیهنشینی نمیشود؛ بسياری از افراد از مناطق پيرامونی به مرکز مهاجرت میکنند و در جامعه مقصد جذب میشوند. حاشیهنشینی زمانی صورت میگیرد که افراد مهاجرت کننده، به دلایل عمدتاً اقتصادی و اجتماعی نتوانند در سازمان اجتماعی جامعه مرکز جذب شوند و درنتیجه بهصورت تودههای جدا از این جامعه،در مناطقی عمدتاً پيرامونی جامعه مرکز تجمع میکنند و کلونی تشکيل میدهند.در رابطه با عواملی که موجب مهاجرت این افراد (حاشیهنشینان) به مرکز میشود، بایستی دو دسته عوامل رانشی و کششی را مدنظر قرارداد. عوامل رانشی، نظير تنگنای معيشتی در جامعه مبدأ و یا درمجموع کيفيت پایینتر از تحمل یا انتظار فرد مهاجر است. عوامل کششی، تصویر و چشماندازی است که فرد از زندگی در جامعه مقصد در ذهن دارد. فشار عوامل رانشی گاهی هنجاری است و گاهی عينی. فشارهای هنجاری آنهایی هستند که فرد در پی تصور یک زندگی مطلوبتر ازآنچه در جامعه مبدأ دارد اقدام به مهاجرت میکند؛ اما فشارهای عينی، آنهایی است که اساساً امکان زندگی و بقا در جامعه مبدأ را از فرد سلب میکند. مثلاً دهقانی که درنتیجه خشکسالیهای پیدرپی یا خشک شدن منبع آبی، دیگر امکان بقا در روستای خود را ندارد،مجبور است برای ادامه حيات به شهرها پناه بياورد و با کارگری تداوم زیست خود و خانوادهاش را فراهم کند. در کشور ما، بسياری از مهاجرتهایی که حاشیهنشینهای شهری را میسازد، از این نوع است؛ یعنی امکان زندگی برای فرد در روستا فراهم نبوده است.جمعیتهای حاشیهنشین، از چهار منظر کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارای ویژگیهای خاصی هستند. ازنظر کالبدی، آنها در منطقهای تقریباً جدای از محدوده تعریفشده جامعه مرکز زندگی میکنند. به لحاظ اقتصادی، آنها فقير هستند. این بارزترین ویژگی آنها است که عمدتاً به چشم میآید و بيان میشود. ولی فقر ویژگی تعریفکننده حاشیهنشینان نيست؛ افراد بسياری در جامعه وجود دارند که فقير هستند ولی به آنها حاشیهنشین نمیگویند. به لحاظ اجتماعی، این اجتماعات دچار آنمی یا بیهنجاری هستند و سازمان اجتماعی در این اجتماعات به دليل بیریشه بودن هویتی افراد ساکن در آن بسيار ضعيف و در حد حداقلهای تداوم بقای یک جمعيت است. به لحاظ فرهنگی نيز دچار فقدان هویت اجتماعی و نيز برخوردار از ویژگی نگرشی و رفتاری هستند که «اسکار لوئيس» آن را «فرهنگ فقر» ناميده است. این فرهنگ اگرچه برآمده از شرایط اقتصادی اجتماعی جمعیتهای حاشیهنشین است، ولی وقتی به وجود میآید دارای اصالت میشود و بهطور مداوم زیرساختهای توليدکننده خود را بازتوليد میکند. ازاینرو، فرهنگ جوامع حاشیهنشین دارای عينيتی است که اولاً شرایط به وجود آمده خود را بازتوليد میکند و دوم ایجاد تغيير در آن،حتی با ایجاد مداخلات کوتاهمدت اقتصادی و اجتماعی بهراحتی ممکن نيست. حاشیهنشینان برخلاف تصور؛ کالایی آب آورده و دورریختنی نیستند، آنها «آپاندیس شهری» نیستند که با نگاهی سرد و غیرانسانی بتوان آن را بهمثابه زائدهای بر پیکر واحد شهری دید، و تلاش جهت خلاصی از آن جویید، بلکه وجود آنها نقش مهمی در اقتصاد شهری دارد درواقع آنان با کمک ناچیز مسئولین قادرند مسکن، خوراک، پوشاک خود را فراهم کرده و درعینحال نوعی نیروی کار ذخیره، حاضر و بی درنگ برای فعالیتهای در حال گسترش بخش رسمی درون شهرها را مهیا سازند با ارتقای سطح آموزش و ایجاد مهارت لازم و امکان دسترسی به بازار کار و فعالیتهایی از این قبیل زمینه اشتغال و افزایش درآمد و بهبود سطح زندگی را برای حاشیهنشینان فراهم آورد. حاشیهنشینی را باید جدی گرفت. مسئله و پیامدهایش در میان خود حاشیهنشینان متوقف نمیشود، بهمن وار تمام جامعه را با خود درگیر میکند، میتواند ابعادی هیولاوار یابد، باید واقعیت آن را پذیرفت و با اتکا را به تجربههای موفق جامعه بشری بهمواجهه با آن رفت، پیش از آنکه بیش از این رخنمایی نماید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.