گفت و گو با حميدرضا نعيمي
زندگي و زمانه خالق سقراط
شمسي رنجبر
-خرمگس بودن برای من یک رسالته درست مثل شاعر بودن برای تو.
- کی گفته شاعر بودن یک رسالته؟
- مگه نیست؟
- مگه هست؟
- اگر نیست پس چرا شعر میگی؟
-چون دوست دارم...
- چی رو دوست داری؟ شعر گفتن رو؟ خودت رو؟ یا کسانی رو که براشون شعر میگی تا بشنون و لذت ببرن؟
-نمیدونم!
- وقتی سافو نمیدونه پس کی میدونه؟
-کی گفته من همه چیز رو بدونم؟ من که خدا نیستم!
- عجب!
- از چی؟
-خدا نیستی اما شاعری...
- یعنی خدا شاعره؟
- به نظر تو نیست؟
- به نظر تو هست؟
- اگر نیست پس چرا دنیا آنقدر زیباست؟ و از اون زیباتر انسانه، کی تا حالا تونسته شعری به زیبایی انسان بگه؟ -پس شما اعتقاد دارید همه انسانها زیبا هستند جناب انسان!
این جملات گفتوگوی بین سقراط و سافو، از نمایشنامه «سقراط» نوشته «حمیدرضا نعیمی» است. نمایشی که مخاطب در کنار تماشایش، آن را زندگی کرد و به افتخار این نویسنده و کارگردان کرمانشاهی، کلاه از سر برداشت. اکنون منتظر اجرای تئاتر «شوایک، سرباز سادهدل» به نویسندگی و کارگردانی نعیمی، در مهر و آبان هستیم که بیشک بازهم ترجمان قدرت و توانایی او در عرصه تئاتر است. این نمایش قرار است مهر و آبان در تالار وحدت تهران بروی صحنه برود و بهانهای شد برای گفتگو با او. نعیمی گفتوگویش را با کرمانشاه شروع میکند؛ با بیان تئاتری و رسایش از خاطرات خوب کودکیاش میگوید، از پدرش، از جنگ، تئاتر، از دغدغههایش، و چنان هوشمندانه و داستانگونه جلو میرود که ترجیح میدهی سوالهایت را برای مخاطب حذف کنی تا تمام داستانش را، بدون هیچ حرفی، خودش برای مخاطب تعریف کند.
خاطرات کودکی
من در اردیبهشت سال پنجاه و سه، در یکی از شهرهای زیبا و دلانگیز استان کرمانشاه، به نام «سرپل زهاب» متولد شدم. البته به آن «ذهاب» میگویند؛ در حالیکه باید «زهاب» خوانده و نوشته شود. «زهاب» در اصل یعنی جاهایی که برای آب، زهبندی شده است. دشت زیبایی که همه آنجا را خوب میشناسند. با اینکه من تنها چند سال بعد انقلاب و شروع جنگ تحمیلی در این شهر زندگی کردم اما کوچهها، حال و هوای این شهر، تجربه ناب بازیها، ارتباط با مردم، مهمانیها، سوگواریها، عبور از رودخانههای خیلی خاصی که در این شهر وجود داشت، روستاها، زندگی با روستاییان و ... را همیشه به یاد دارم. پدرم مرد متولی بود، چندین مغازه داشت. خانه بزرگی داشتیم با یک درخت توت وسط حیات، که من تمام روزهای تابستان روی این درخت بودم و بازی میکردم. خیلی پر جنبوجوش بودم، عادت به لباس پوشیدن نداشتم؛ فقط یه شلوارک. مثل امیرهای معروف در فیلم «ساز دهنی» اثر « امیر نادری» کارم فقط دویدن در کوچهها بود. با پای برهنه زیر آفتاب داغ گرمسیری سرپل سوختن و اما از تکوتا نیفتادن. ما خانواده سرشناسی در سرپل بودیم. جزء قدیمیترین ساکنان آن شهر. از روزگاری که شاید سرپل بیشتر از
چند خانوار نداشت و یک خیابان و چند مغازه بود؛ خانواده مادری من در این شهر زندگی میکردند. پدرم ساکن این شهر شد، ازدواج کرد و در این جا توانست شرایط مادی و مالی خیلی خوبی داشته باشد.
روزهای انقلاب
خیلی سریعتر از آن چیزی که فکر میکنم تجربه روزهای عجیب و خاص انقلاب را به یاد میآورم. روزهایی که مردم به خیابانها میریختند، ارازل و اوباشها همهجا را محاصره کرده بودند و سعی میکردند با تیراندازی به سمت شهر، مردم را دچار رعب و وحشت کنند، تا مردم شهر را ترک کنند و آنها فرصت این را پیدا کنند که خانهها و مغازههای مردم را غارت کنند. خوب یادم است که آن موقع در کوچهها کسانی که مسلح بودند به کسانی که اسلحه داشتند میگفتند؛ به سمت کوهها شلیک کنید تا این راهزنها دور شوند. مردم میگفتند که ما حاضر به خالی کردن شهر نیستیم و دیگر راهزنها فهمیدهاند بهتر است دست از سر شهر بردارند.
غروبی که هرگز نیامد!
اولین وحشت جدی زندگی من شنیدن صدای توپ و تانک و خمپاره بود که به نزدیکی شهر سرپل اصابت کرد. خبر رسید که عراق به ایران حمله کرده، مردم از مرز خسروی، نفت شهر و قصرشیرین حرکت کرده بودند، از سرپل گذشتند و به سمت «کرند غرب» رفتند. همین مساله باعث شد ما هم مغازه و خانه را رها کنیم؛ با این امید که حتما غروب برمیگردیم و آن غروب هیچگاه اتفاق نیفتاد و به شهر سرپل برنگشتیم.
و آغاز سفر...
همه خانوادهها از سرپل روی یک ماشین تریلی کفی نشسته بودیم و به سمت شهر کرند رفتیم. در کوچهای که مخابرات کرند آنجا بود؛ مدرسه یک طبقهای وجود داشت که آن را در اختیار آوارههای جنگی قرار داده بودند. در هر اتاق از این مدرسه که نیمکتها را بیرون برده بودند؛ سه یا چهار خانوار کنار هم پتویی پهن کرده بودیم و ساکن شده بودیم. مدتی را در آنجا زندگی کردیم و قصرشیرین به دست نیروهای عراقی درآمد. هست و نیست مردم را عراقيها غارت کردند و بردند. از آن روز من زهر تلخ و کشنده جنگ را چشیدم. پدرم که روزگاری مرد سرشناس شهر بود؛ به یک باره همه داراییاش را از دست داد و یکباره یکی از بیچیزترین و معمولیترین آدمهای شهر شد. از شهر کوچک کرند به شهر «اسلامآباد غرب» که قبلا نامش «شاهآباد غرب» بود کوچ کردیم و در محلهای که معروف است به منطقه مسجد «قمربنیهاشم»، مستاجر صاحبخانهای به نام «حاجی جعفر» شدیم.
اولین تصویرهای کشته شدن یک انسان
بازهم روزهای شیرینی بود. اگر چه همهاش همراه با بمبارانهای کشنده عراق بر شهر اسلام آباد بود اما ما بچههای کوچه بودیم. با فرهنگ کوچه بزرگ شدیم و بار آمدیم. بخش عجیب شاید تجربه جنگ در شهر اسلامآباد بود. صحنههای ترسناکی را مشاهده کردیم. یادم میآید همان دوران کسانی که جزء منافقين بودند دستگیر میشدند و در کنار میدان اصلی شهر-امام خمینی- اینها را اعدام میکردند. من اولین تصویرهای کشته شدن یک انسان را میدیدم، تجربه میکردم و شبها کابوس میدیدم. لرزش پای آن اعدامی و جان دادنش آثار بسیار مخربی بر روح و روان من که بسیار حساس بودم گذاشت. این تاثیرات تا روزها و شبها کابوس زندگی من بود و این اتفاقات تمامی نداشت.
در هیاهوی جنگ
حقیقتا جنگ همیشه چیز بدی بوده و هست، کسی در این شک ندارد اما هر جنگی در هر کشوری یک اتفاقی را ایجاد میکند. یک لحظه همه متوجه میشوند که سرنوشت یکسانی دارند و در این سرنوشت یکسان نه تنها به داد خودشان بلکه باید به داد مردم برسند. در دوران جنگ مردم نسبت به هم خیلی مهربان، باسخاوت و با گذشت بودند. معنای واقعی ایرانی بودن و اساسا انسان بودن را میشد در دوران جنگ فهمید. وقتی که جنگ تمام شد و ما ساکن شهر اسلامآباد بودیم؛ میدیدم مردم نسبت به هم غریبه، خسته، نامهربان و بیگذشت شده بودند. این مساله تا امروز به خشنترین شکل ادامه دارد و این یکی از تراژدیهای ما در دوران بعد از جنگ است. میتوانم بگویم در شهر اسلامآباد شخصیت من شکل گرفت.
تئاتر و تغییر زندگی
در این شهر روزی به صورت اتفاقی من در حال رفتن به دبیرستان بودم-سال اول دبیرستان- میخواستم بروم و در یکی از انجمنهای اسلامی دبیرستانمان -«حمزه سیدالشهدا»- ثبتنام کنم. به نقاشی علاقه داشتم و میخواستم در انجمن نقاشی ثبت نام کنم. در مسیر رفتن با یکی از دوستان خوبم به نام «سید مجتبی رضابیگی» برخورد کردم و او گفت که میرود در کلاس تئاتر ثبتنام کند و از من خواست که همراهش بروم. از همان لحظه سرنوشت و زندگی من تغییر کرد. من که در اولین تجربهام در سینما عاشق هنرپیشگی شده بودم فکر نمیکردم روزی به این شکل وارد وادی هنرهای نمایشی شوم. یادم میآید اولین بار کلاس دوم دبستان بودم که با برادر بزرگترم «سلطان» به سینما رفتم. فیلمی بود به کارگردانی ایرج قادری به نام «بت». من در فضای سینما جادو شده بودم. درست مثل همان بچهای که در فیلم «سینما پارادیزو» وجود دارد. از برادرم پرسیدم ایجا کجاست؟ گفت اینجا سینماست. گفتم این چیه؟ گفت فیلم است، نگاه کن از آن دریچه این نور تابیده میشود روی این پرده و ما آن را میبینم. گفتم اینها کی هستند؟ گفت اینها هنرپیشهاند. همان لحظه به او گفتم من میخواهم هنرپیشه شوم و خیلی عجیب این
اتفاق افتاد. دومین تجربه زندگی من دوباره با برادرم بود. یک شب ازآن شبهای بمباران خبردار شدیم یه گروه تعزیه از تهران وارد شهر شدند و در مسجد «جامع اسلامآباد غرب» تعزیه شهادت حضرت ابوالفضل را اجرا میکنند. ما رفتیم و روی یک سکو نشستیم. بازیگر پر قدرتی -آن موقع برای من پر قدرت، الان که فکر میکنم شاید تعزیه ضعیفی بود- آمد و عباسخوانی کرد، چقدر باشکوه و باورپذیر بود. من فراموش کردم این نمایش است. دیدم این بازیگر بیرون رفت و با دستهای قطع شده و خونآلود برگشت و چقدر زیبا آواز میخواند. این دومین تجربه من بود و سومین بار زمانی بود که وارد تئاتر دیگری شدم. نمایشی کمدی بود با نام «قرارداد با شیطان». این نمایش من را بیشتر مفتون این هنر زیبا و عجیب کرد. من تصمیمم را مبنی بر هنرپیشه شدن، همان دوم دبستان در سینما گرفته بودم.
آغاز سرگردانی
سال اول دبیرستان به دعوت مجتبی وارد گروهی شدم که مسئولش شخص بااستعدادی به نام «تورج زنگیشهای» بود. وارد گروه شدم و خیلی زود جزو اعضای اصلی گروه قرار گرفتم. شاید چون قد کشیده و بیان خاصی داشتم. بعد از اینکه استرسهایم ریخت فهمیدم میل به نمایشگری در من خیلی زیاد است. تنها چیزی که میتوانست روح ناآرام من را آرام کند کار تئاتر بود و از آن روز سرگردانی و آوارگی من آغاز شد. فیلم زیاد میدیدم. در همان روزگاری که ویدئو و پخشکنندههای ویاچاس جرم بود و قاچاق محسوب میشد؛ برای دیدن آثار قبل از انقلاب باید با ترس و لرز میرفتیم یک ویدئو اجاره میکردیم و پنج تا شش فیلم را در یک شب پشت سر هم میدیدیم. همه اینها را بگذارید کنار مورد تهدید واقع شدنها در شهر؛ به این دلیل که این کار عملی غیرقانونی بود و این فیلمها، فیلمهای مبتذل به حساب میآمدند. عشق سینما در من بود و من کار تئاتر را شروع کردم. اما جدیترین اتفاق زندگی برای من دوستی با «شهرام کرمی» بود. یکی از معاونین برتر جشنوارههای داخلی و بینالمللی در ایران، مدرس تئاتر، نویسنده، کارگردان و یکی از افتخارات کرمانشاه و اسلام اباد غرب. ما شروع کردیم به کنارهم
رفاقت و زندگی کردن. کارهای خوبی را شروع کردیم. اولین کار ما با نام «گنج» به جشنواره استانی رفت. اتفاق مهم دیگر، آمدن «نصرتالله سپهر» که تئاتر خوانده بود به شهر اسلامآباد غرب بود.
حمایت و دیده شدن
در یکی از این جشنوارهها شهرام در نمایشی به نام «منتیل پا» و من هم در نمایشی به نام «امشب گرگ زوزه میکشد» به کارگردانی نصرتالله سپهر بازی میکردیم. این دو نمایش در جشنواره تئاتر استانی کرمانشاه باعث آشنایی ما با «محمدرضا زندی» از بزرگان و قدیمیهای تئاتر استان شد. او راه افتاد به سمت شهر اسلامآباد، هرچند وقت یک بار به اسلامآباد میآمد و برای ما حرف میزد، نمایشنامه میخواند، با هم فیلم میدیدیم و اینکه ما بالاخره توسط یک قدیمیتر تئاتر دیده شده بودیم اتفاق کمی در استان نبود. بیتعارف در مقابل تفقد و مهربانی که زندی به ما داشت دیگر بزرگان کرمانشاه نه وقتش را داشتند و نه حوصله اینکه با دو بچه شهرستانی بیسواد و کماستعداد وقت بگذرانند یا به هر حال آنها را جدی قلمداد کنند. برای من و شهرام همین حمایت زندی کفایت میکرد تا بسیار جدیتر و پر انرژیتر به هنر تئاتر نگاه کنیم.
برو دنبال خانه بگرد!
من از طریق «جبار» صاحب کتابفروشی «ایران»، با بهترین کتابهای ادبیات آشنا شدم. همین روزها بود که موفق شدم دیپلم متوسطه بگیرم، همان موقع ازدواج کنم و یک سال بعد صاحب پسری شوم. در سن نوزده سالگی در مرحله اول آزمون دانشگاه آزاد در تهران مرکز موفق شدم برای امتحان عملی وارد دانشگاه شوم. در آزمون بسیار سختی در کنار هنرمندان بزرگ، «عزتالله انتظامی» از من پرسید: تو کجایی هستی؟ و من گفتم: اهل کرمانشاه هستم. گفت: اگر قبول شوی میخواهی چکار کنی؟ و من گفتم: اگر قبول شوم مجبورم به تهران بیایم و خانهای اجاره کنم برای ادامه تحصیلم و او گفت: رفتی بیرون به کسی نگو قبول شدی و برو دنبال خانه بگرد. از اینجا زندگی حرفهای من که البته ابتدا زندگی دانشجویی بود آغاز شد.
روزهای تجربه
شهرام سال هفتاد و یک و من سال هفتاد و دو وارد دانشگاه شدیم و با هم همخانه شدیم. سال هفتاد و سه گروهی دانشجویی با نام گروه تئاتر «شایا» را تشکیل دادیم. از همان سال هفتاد و سه احساس کردیم که در تهران خیلی بیکس و تنها هستیم. تهرانی که در آن تئاتری وجود نداشت؛ تئاتر شهر یک بیغوله بود، تالار سنگلج بیکس گوشهای افتاده بود، در تالار مولوی گاهی یک نمایش دانشجویی اجرا میشد، تالار وحدت که اصلا جای برای اجرای تئاتر نبود. فقر، اوضاع نابه سامان مالی، اینکه هیچ معرف یا کسی قرار نبود دست نوازشی بر سر ما بکشد باعث شد از همان روز اول تصمیم بگیریم روی پای خودمان بایستیم و سخت کار کنیم. همین مساله باعث شد شروع کنیم به مطالعه، نوشتن، بازی کردن، کارگردانی و... کار بسیار دشواری بود. برای تمام جشنوارهها نمایشنامه مینوشتیم و کار میکردیم. معمولا آن روزها، نویسنده و کارگردان گروه، شهرام بود و من به عنوان بازیگر تمام مدت کار میکردم. از سال هفتاد و سه کسانی را به گروه دعوت کردیم و با این گروه توانستیم خودمان را در جشنوارهها محک بزنیم و تجربه به دست بیاوریم. سال هفتاد و شش موفق شدم لیسانسم را در گرایش ادبیات نمایشی از
دانشگاه آزاد بگیرم. سال هفتاد و هشت نمایشنامهای نوشتم با نام «وعدهگاه نهنگها» که در دوازدهمین جشنواره تئاتر دانشجویی جایزه اول جشنواره را گرفت. هجده تیر هفتاد و هشت در تالار مولوی روی صحنه رفتیم. نمایشنامه چاپ شد و بعدها توسط «غلامحسین لطفیخرمآبادی» این نمایشنامه با بازی خوب «خسرو شهراز» به یک تئاتر بدل شد. چند سالی ارتباط من با کرمانشاه قطع شده بود تا اینکه با نمایش «وعدهگاه نهنگها» دوستان کرمانشاهی با نام من آشنا شدند و ارتباطها زنده شد.
دومین ناجی
من روزهای سختی را از سر میگذراندم. مجبور بودیم در یک خانه محقر زندگی را بگذرانیم. همین موقع بود که برای فوقلیسانس در رشته بازیگری و کارگردانی وارد دانشگاه شدم. سال هفتاد و نه فوقلیسانسم را گرفتم و همین سال بود که من با بزرگمردی آشنا شدم که مثل محمدرضا زندی در مرحله دیگری زندگی من را متحول کرد. در روزگاری که ما در تهران هیچ امیدی به دیدن و نشستن در کنار بزرگان را نداشتیم؛ یکی از نسل گذشته با تمام وجودش آمده بود که شاید در کمتر از دو دهه باقی مانده از عمرش، خودش را فدا کند. «محمود استادمحمد» مثل یک پدر با ما برخورد میکرد. هر لحظه که زخمی میشدیم او تیماردار ما میشد. این اتفاق اتفاق کمی نبود. هنرمندانی که من میشناختم همه دنبال فرصت بودند برای رسیدن به منافع خودشان. اما «محمود استادمحمد» هیچ منافعی نداشت. منافع اون منافع فرهنگی هنری و ادبی این مملکت بود. فریاد میزد باید به داد فرهنگ و هنر این مملکت رسید و متاسفانه هیچگاه مسئولان ما از آن زمان تا کنون، به داد فرهنگ و هنر نرسیدند. او اتفاقی بود که خدا برای ما رقم زده بود و میخواست در همه این سالهایی که سختی کشیده بودیم مرهمگذار زخمهای ما باشد.
او به ما اجازه داد در کنارش زیست کنیم.
تجربه در کنار بزرگان
من سر کلاسهای «محمود دولتآبادی» هیچگاه تکنیک نمایشنامهنویسی، ساختار نمایشنامه، تفاوت تقابل حسی با تضاد شخصیتی، تفاوت ملودرام با تراژدی را یاد نگرفتم؛ اما در تمام آن ساعاتی که او در آن کلاس نفس میکشید در خلسه فرو میرفتم و با تمام شخصیتهای رمانها و داستانهایش نفس میکشیدم. همین برای من کافی بود تا نسبت به جهان حساس شوم. زندگی را تجربه کردن در کنار بزرگان، حلقه گمشده هنرجویان و دانشجویان بعد انقلاب است. تا قبل از انقلاب هنرمندان هر حوزه، همه به هم وصل میشدند و هیچکس از هم جدا نبود، اما بعد از انقلاب همه این شاخهها از هم جدا شدند. همه نسبت به هم غریبه و مظنون شدند. به هم با دیده شک نگاه میکردند. هر کس برای خودش قلعه و بارویی ساخته بود و فکر میکرد میتواند به تنهایی در آنجا کاری کند. اما دیدیم که بعد انقلاب هیچ اتفاقی در حوزه شعر، ادبیات، سینما و تئاتر اتفاق نیفتاد. تا زمانی که دوباره تلاش کردیم همدیگر را ببینیم و باور کنیم. ما از «محمود استادمحمد» یاد گرفتیم که نسبت به نسل بعد از خودمان بیتفاوت نباشیم.
روزهای اکنون
از سال هشتاد و سه وارد دانشگاه شدم و تا به امروز در دانشگاههای مختلفی مشغول به تدریس هستم. کارگاههای زیادی در زمینه نمایشنامهنویسی، کارگردانی و بازیگری در سراسر ایران داشتم. تا به امروز تعدادی از آثارم را موفق شدم چاپ کنم. «وعدهگاه نهنگها»، «شب بیپایان»، «فاخته»، «امشب مهرههای پشتم نیلبک میزنند»، «چگوارا»، «سقراط»، «سنکا»، «صبحانه برای ایکاروس»، «آژاکس»، «قصه خوب خدا»، «ماه و ژیار»، «روزی روزگاری سگی» و یک مجموعه شعر به نام «همواره در بزنگاه به هم رسیدهایم»، بیش از سی اثر نوشتهام که هر سی اثر هم در بزرگترین و حرفهایترین تالارهای پایتخت روی صحنه رفته است. در مهر و آبان نیز، «شوایک، سرباز سادهدل» با بازی «فرهاد آئیش»، «کتانه افشارینژاد»، «کامبیز امینی»، «رضا جهانی»، «امیرحسین رستمی»، «مهران رنجبر»، «محسن سالاری»، «حامد کمیلی»، «بهناز نازی»، «بهار نوحیان» و ... در تالار وحدت تهران بروی صحنه میرود.
-خرمگس بودن برای من یک رسالته درست مثل شاعر بودن برای تو.
- کی گفته شاعر بودن یک رسالته؟
- مگه نیست؟
- مگه هست؟
- اگر نیست پس چرا شعر میگی؟
-چون دوست دارم...
- چی رو دوست داری؟ شعر گفتن رو؟ خودت رو؟ یا کسانی رو که براشون شعر میگی تا بشنون و لذت ببرن؟
-نمیدونم!
- وقتی سافو نمیدونه پس کی میدونه؟
-کی گفته من همه چیز رو بدونم؟ من که خدا نیستم!
- عجب!
- از چی؟
-خدا نیستی اما شاعری...
- یعنی خدا شاعره؟
- به نظر تو نیست؟
- به نظر تو هست؟
- اگر نیست پس چرا دنیا آنقدر زیباست؟ و از اون زیباتر انسانه، کی تا حالا تونسته شعری به زیبایی انسان بگه؟ -پس شما اعتقاد دارید همه انسانها زیبا هستند جناب انسان!
این جملات گفتوگوی بین سقراط و سافو، از نمایشنامه «سقراط» نوشته «حمیدرضا نعیمی» است. نمایشی که مخاطب در کنار تماشایش، آن را زندگی کرد و به افتخار این نویسنده و کارگردان کرمانشاهی، کلاه از سر برداشت. اکنون منتظر اجرای تئاتر «شوایک، سرباز سادهدل» به نویسندگی و کارگردانی نعیمی، در مهر و آبان هستیم که بیشک بازهم ترجمان قدرت و توانایی او در عرصه تئاتر است. این نمایش قرار است مهر و آبان در تالار وحدت تهران بروی صحنه برود و بهانهای شد برای گفتگو با او. نعیمی گفتوگویش را با کرمانشاه شروع میکند؛ با بیان تئاتری و رسایش از خاطرات خوب کودکیاش میگوید، از پدرش، از جنگ، تئاتر، از دغدغههایش، و چنان هوشمندانه و داستانگونه جلو میرود که ترجیح میدهی سوالهایت را برای مخاطب حذف کنی تا تمام داستانش را، بدون هیچ حرفی، خودش برای مخاطب تعریف کند.
خاطرات کودکی
من در اردیبهشت سال پنجاه و سه، در یکی از شهرهای زیبا و دلانگیز استان کرمانشاه، به نام «سرپل زهاب» متولد شدم. البته به آن «ذهاب» میگویند؛ در حالیکه باید «زهاب» خوانده و نوشته شود. «زهاب» در اصل یعنی جاهایی که برای آب، زهبندی شده است. دشت زیبایی که همه آنجا را خوب میشناسند. با اینکه من تنها چند سال بعد انقلاب و شروع جنگ تحمیلی در این شهر زندگی کردم اما کوچهها، حال و هوای این شهر، تجربه ناب بازیها، ارتباط با مردم، مهمانیها، سوگواریها، عبور از رودخانههای خیلی خاصی که در این شهر وجود داشت، روستاها، زندگی با روستاییان و ... را همیشه به یاد دارم. پدرم مرد متولی بود، چندین مغازه داشت. خانه بزرگی داشتیم با یک درخت توت وسط حیات، که من تمام روزهای تابستان روی این درخت بودم و بازی میکردم. خیلی پر جنبوجوش بودم، عادت به لباس پوشیدن نداشتم؛ فقط یه شلوارک. مثل امیرهای معروف در فیلم «ساز دهنی» اثر « امیر نادری» کارم فقط دویدن در کوچهها بود. با پای برهنه زیر آفتاب داغ گرمسیری سرپل سوختن و اما از تکوتا نیفتادن. ما خانواده سرشناسی در سرپل بودیم. جزء قدیمیترین ساکنان آن شهر. از روزگاری که شاید سرپل بیشتر از
چند خانوار نداشت و یک خیابان و چند مغازه بود؛ خانواده مادری من در این شهر زندگی میکردند. پدرم ساکن این شهر شد، ازدواج کرد و در این جا توانست شرایط مادی و مالی خیلی خوبی داشته باشد.
روزهای انقلاب
خیلی سریعتر از آن چیزی که فکر میکنم تجربه روزهای عجیب و خاص انقلاب را به یاد میآورم. روزهایی که مردم به خیابانها میریختند، ارازل و اوباشها همهجا را محاصره کرده بودند و سعی میکردند با تیراندازی به سمت شهر، مردم را دچار رعب و وحشت کنند، تا مردم شهر را ترک کنند و آنها فرصت این را پیدا کنند که خانهها و مغازههای مردم را غارت کنند. خوب یادم است که آن موقع در کوچهها کسانی که مسلح بودند به کسانی که اسلحه داشتند میگفتند؛ به سمت کوهها شلیک کنید تا این راهزنها دور شوند. مردم میگفتند که ما حاضر به خالی کردن شهر نیستیم و دیگر راهزنها فهمیدهاند بهتر است دست از سر شهر بردارند.
غروبی که هرگز نیامد!
اولین وحشت جدی زندگی من شنیدن صدای توپ و تانک و خمپاره بود که به نزدیکی شهر سرپل اصابت کرد. خبر رسید که عراق به ایران حمله کرده، مردم از مرز خسروی، نفت شهر و قصرشیرین حرکت کرده بودند، از سرپل گذشتند و به سمت «کرند غرب» رفتند. همین مساله باعث شد ما هم مغازه و خانه را رها کنیم؛ با این امید که حتما غروب برمیگردیم و آن غروب هیچگاه اتفاق نیفتاد و به شهر سرپل برنگشتیم.
و آغاز سفر...
همه خانوادهها از سرپل روی یک ماشین تریلی کفی نشسته بودیم و به سمت شهر کرند رفتیم. در کوچهای که مخابرات کرند آنجا بود؛ مدرسه یک طبقهای وجود داشت که آن را در اختیار آوارههای جنگی قرار داده بودند. در هر اتاق از این مدرسه که نیمکتها را بیرون برده بودند؛ سه یا چهار خانوار کنار هم پتویی پهن کرده بودیم و ساکن شده بودیم. مدتی را در آنجا زندگی کردیم و قصرشیرین به دست نیروهای عراقی درآمد. هست و نیست مردم را عراقيها غارت کردند و بردند. از آن روز من زهر تلخ و کشنده جنگ را چشیدم. پدرم که روزگاری مرد سرشناس شهر بود؛ به یک باره همه داراییاش را از دست داد و یکباره یکی از بیچیزترین و معمولیترین آدمهای شهر شد. از شهر کوچک کرند به شهر «اسلامآباد غرب» که قبلا نامش «شاهآباد غرب» بود کوچ کردیم و در محلهای که معروف است به منطقه مسجد «قمربنیهاشم»، مستاجر صاحبخانهای به نام «حاجی جعفر» شدیم.
اولین تصویرهای کشته شدن یک انسان
بازهم روزهای شیرینی بود. اگر چه همهاش همراه با بمبارانهای کشنده عراق بر شهر اسلام آباد بود اما ما بچههای کوچه بودیم. با فرهنگ کوچه بزرگ شدیم و بار آمدیم. بخش عجیب شاید تجربه جنگ در شهر اسلامآباد بود. صحنههای ترسناکی را مشاهده کردیم. یادم میآید همان دوران کسانی که جزء منافقين بودند دستگیر میشدند و در کنار میدان اصلی شهر-امام خمینی- اینها را اعدام میکردند. من اولین تصویرهای کشته شدن یک انسان را میدیدم، تجربه میکردم و شبها کابوس میدیدم. لرزش پای آن اعدامی و جان دادنش آثار بسیار مخربی بر روح و روان من که بسیار حساس بودم گذاشت. این تاثیرات تا روزها و شبها کابوس زندگی من بود و این اتفاقات تمامی نداشت.
در هیاهوی جنگ
حقیقتا جنگ همیشه چیز بدی بوده و هست، کسی در این شک ندارد اما هر جنگی در هر کشوری یک اتفاقی را ایجاد میکند. یک لحظه همه متوجه میشوند که سرنوشت یکسانی دارند و در این سرنوشت یکسان نه تنها به داد خودشان بلکه باید به داد مردم برسند. در دوران جنگ مردم نسبت به هم خیلی مهربان، باسخاوت و با گذشت بودند. معنای واقعی ایرانی بودن و اساسا انسان بودن را میشد در دوران جنگ فهمید. وقتی که جنگ تمام شد و ما ساکن شهر اسلامآباد بودیم؛ میدیدم مردم نسبت به هم غریبه، خسته، نامهربان و بیگذشت شده بودند. این مساله تا امروز به خشنترین شکل ادامه دارد و این یکی از تراژدیهای ما در دوران بعد از جنگ است. میتوانم بگویم در شهر اسلامآباد شخصیت من شکل گرفت.
تئاتر و تغییر زندگی
در این شهر روزی به صورت اتفاقی من در حال رفتن به دبیرستان بودم-سال اول دبیرستان- میخواستم بروم و در یکی از انجمنهای اسلامی دبیرستانمان -«حمزه سیدالشهدا»- ثبتنام کنم. به نقاشی علاقه داشتم و میخواستم در انجمن نقاشی ثبت نام کنم. در مسیر رفتن با یکی از دوستان خوبم به نام «سید مجتبی رضابیگی» برخورد کردم و او گفت که میرود در کلاس تئاتر ثبتنام کند و از من خواست که همراهش بروم. از همان لحظه سرنوشت و زندگی من تغییر کرد. من که در اولین تجربهام در سینما عاشق هنرپیشگی شده بودم فکر نمیکردم روزی به این شکل وارد وادی هنرهای نمایشی شوم. یادم میآید اولین بار کلاس دوم دبستان بودم که با برادر بزرگترم «سلطان» به سینما رفتم. فیلمی بود به کارگردانی ایرج قادری به نام «بت». من در فضای سینما جادو شده بودم. درست مثل همان بچهای که در فیلم «سینما پارادیزو» وجود دارد. از برادرم پرسیدم ایجا کجاست؟ گفت اینجا سینماست. گفتم این چیه؟ گفت فیلم است، نگاه کن از آن دریچه این نور تابیده میشود روی این پرده و ما آن را میبینم. گفتم اینها کی هستند؟ گفت اینها هنرپیشهاند. همان لحظه به او گفتم من میخواهم هنرپیشه شوم و خیلی عجیب این
اتفاق افتاد. دومین تجربه زندگی من دوباره با برادرم بود. یک شب ازآن شبهای بمباران خبردار شدیم یه گروه تعزیه از تهران وارد شهر شدند و در مسجد «جامع اسلامآباد غرب» تعزیه شهادت حضرت ابوالفضل را اجرا میکنند. ما رفتیم و روی یک سکو نشستیم. بازیگر پر قدرتی -آن موقع برای من پر قدرت، الان که فکر میکنم شاید تعزیه ضعیفی بود- آمد و عباسخوانی کرد، چقدر باشکوه و باورپذیر بود. من فراموش کردم این نمایش است. دیدم این بازیگر بیرون رفت و با دستهای قطع شده و خونآلود برگشت و چقدر زیبا آواز میخواند. این دومین تجربه من بود و سومین بار زمانی بود که وارد تئاتر دیگری شدم. نمایشی کمدی بود با نام «قرارداد با شیطان». این نمایش من را بیشتر مفتون این هنر زیبا و عجیب کرد. من تصمیمم را مبنی بر هنرپیشه شدن، همان دوم دبستان در سینما گرفته بودم.
آغاز سرگردانی
سال اول دبیرستان به دعوت مجتبی وارد گروهی شدم که مسئولش شخص بااستعدادی به نام «تورج زنگیشهای» بود. وارد گروه شدم و خیلی زود جزو اعضای اصلی گروه قرار گرفتم. شاید چون قد کشیده و بیان خاصی داشتم. بعد از اینکه استرسهایم ریخت فهمیدم میل به نمایشگری در من خیلی زیاد است. تنها چیزی که میتوانست روح ناآرام من را آرام کند کار تئاتر بود و از آن روز سرگردانی و آوارگی من آغاز شد. فیلم زیاد میدیدم. در همان روزگاری که ویدئو و پخشکنندههای ویاچاس جرم بود و قاچاق محسوب میشد؛ برای دیدن آثار قبل از انقلاب باید با ترس و لرز میرفتیم یک ویدئو اجاره میکردیم و پنج تا شش فیلم را در یک شب پشت سر هم میدیدیم. همه اینها را بگذارید کنار مورد تهدید واقع شدنها در شهر؛ به این دلیل که این کار عملی غیرقانونی بود و این فیلمها، فیلمهای مبتذل به حساب میآمدند. عشق سینما در من بود و من کار تئاتر را شروع کردم. اما جدیترین اتفاق زندگی برای من دوستی با «شهرام کرمی» بود. یکی از معاونین برتر جشنوارههای داخلی و بینالمللی در ایران، مدرس تئاتر، نویسنده، کارگردان و یکی از افتخارات کرمانشاه و اسلام اباد غرب. ما شروع کردیم به کنارهم
رفاقت و زندگی کردن. کارهای خوبی را شروع کردیم. اولین کار ما با نام «گنج» به جشنواره استانی رفت. اتفاق مهم دیگر، آمدن «نصرتالله سپهر» که تئاتر خوانده بود به شهر اسلامآباد غرب بود.
حمایت و دیده شدن
در یکی از این جشنوارهها شهرام در نمایشی به نام «منتیل پا» و من هم در نمایشی به نام «امشب گرگ زوزه میکشد» به کارگردانی نصرتالله سپهر بازی میکردیم. این دو نمایش در جشنواره تئاتر استانی کرمانشاه باعث آشنایی ما با «محمدرضا زندی» از بزرگان و قدیمیهای تئاتر استان شد. او راه افتاد به سمت شهر اسلامآباد، هرچند وقت یک بار به اسلامآباد میآمد و برای ما حرف میزد، نمایشنامه میخواند، با هم فیلم میدیدیم و اینکه ما بالاخره توسط یک قدیمیتر تئاتر دیده شده بودیم اتفاق کمی در استان نبود. بیتعارف در مقابل تفقد و مهربانی که زندی به ما داشت دیگر بزرگان کرمانشاه نه وقتش را داشتند و نه حوصله اینکه با دو بچه شهرستانی بیسواد و کماستعداد وقت بگذرانند یا به هر حال آنها را جدی قلمداد کنند. برای من و شهرام همین حمایت زندی کفایت میکرد تا بسیار جدیتر و پر انرژیتر به هنر تئاتر نگاه کنیم.
برو دنبال خانه بگرد!
من از طریق «جبار» صاحب کتابفروشی «ایران»، با بهترین کتابهای ادبیات آشنا شدم. همین روزها بود که موفق شدم دیپلم متوسطه بگیرم، همان موقع ازدواج کنم و یک سال بعد صاحب پسری شوم. در سن نوزده سالگی در مرحله اول آزمون دانشگاه آزاد در تهران مرکز موفق شدم برای امتحان عملی وارد دانشگاه شوم. در آزمون بسیار سختی در کنار هنرمندان بزرگ، «عزتالله انتظامی» از من پرسید: تو کجایی هستی؟ و من گفتم: اهل کرمانشاه هستم. گفت: اگر قبول شوی میخواهی چکار کنی؟ و من گفتم: اگر قبول شوم مجبورم به تهران بیایم و خانهای اجاره کنم برای ادامه تحصیلم و او گفت: رفتی بیرون به کسی نگو قبول شدی و برو دنبال خانه بگرد. از اینجا زندگی حرفهای من که البته ابتدا زندگی دانشجویی بود آغاز شد.
روزهای تجربه
شهرام سال هفتاد و یک و من سال هفتاد و دو وارد دانشگاه شدیم و با هم همخانه شدیم. سال هفتاد و سه گروهی دانشجویی با نام گروه تئاتر «شایا» را تشکیل دادیم. از همان سال هفتاد و سه احساس کردیم که در تهران خیلی بیکس و تنها هستیم. تهرانی که در آن تئاتری وجود نداشت؛ تئاتر شهر یک بیغوله بود، تالار سنگلج بیکس گوشهای افتاده بود، در تالار مولوی گاهی یک نمایش دانشجویی اجرا میشد، تالار وحدت که اصلا جای برای اجرای تئاتر نبود. فقر، اوضاع نابه سامان مالی، اینکه هیچ معرف یا کسی قرار نبود دست نوازشی بر سر ما بکشد باعث شد از همان روز اول تصمیم بگیریم روی پای خودمان بایستیم و سخت کار کنیم. همین مساله باعث شد شروع کنیم به مطالعه، نوشتن، بازی کردن، کارگردانی و... کار بسیار دشواری بود. برای تمام جشنوارهها نمایشنامه مینوشتیم و کار میکردیم. معمولا آن روزها، نویسنده و کارگردان گروه، شهرام بود و من به عنوان بازیگر تمام مدت کار میکردم. از سال هفتاد و سه کسانی را به گروه دعوت کردیم و با این گروه توانستیم خودمان را در جشنوارهها محک بزنیم و تجربه به دست بیاوریم. سال هفتاد و شش موفق شدم لیسانسم را در گرایش ادبیات نمایشی از
دانشگاه آزاد بگیرم. سال هفتاد و هشت نمایشنامهای نوشتم با نام «وعدهگاه نهنگها» که در دوازدهمین جشنواره تئاتر دانشجویی جایزه اول جشنواره را گرفت. هجده تیر هفتاد و هشت در تالار مولوی روی صحنه رفتیم. نمایشنامه چاپ شد و بعدها توسط «غلامحسین لطفیخرمآبادی» این نمایشنامه با بازی خوب «خسرو شهراز» به یک تئاتر بدل شد. چند سالی ارتباط من با کرمانشاه قطع شده بود تا اینکه با نمایش «وعدهگاه نهنگها» دوستان کرمانشاهی با نام من آشنا شدند و ارتباطها زنده شد.
دومین ناجی
من روزهای سختی را از سر میگذراندم. مجبور بودیم در یک خانه محقر زندگی را بگذرانیم. همین موقع بود که برای فوقلیسانس در رشته بازیگری و کارگردانی وارد دانشگاه شدم. سال هفتاد و نه فوقلیسانسم را گرفتم و همین سال بود که من با بزرگمردی آشنا شدم که مثل محمدرضا زندی در مرحله دیگری زندگی من را متحول کرد. در روزگاری که ما در تهران هیچ امیدی به دیدن و نشستن در کنار بزرگان را نداشتیم؛ یکی از نسل گذشته با تمام وجودش آمده بود که شاید در کمتر از دو دهه باقی مانده از عمرش، خودش را فدا کند. «محمود استادمحمد» مثل یک پدر با ما برخورد میکرد. هر لحظه که زخمی میشدیم او تیماردار ما میشد. این اتفاق اتفاق کمی نبود. هنرمندانی که من میشناختم همه دنبال فرصت بودند برای رسیدن به منافع خودشان. اما «محمود استادمحمد» هیچ منافعی نداشت. منافع اون منافع فرهنگی هنری و ادبی این مملکت بود. فریاد میزد باید به داد فرهنگ و هنر این مملکت رسید و متاسفانه هیچگاه مسئولان ما از آن زمان تا کنون، به داد فرهنگ و هنر نرسیدند. او اتفاقی بود که خدا برای ما رقم زده بود و میخواست در همه این سالهایی که سختی کشیده بودیم مرهمگذار زخمهای ما باشد.
او به ما اجازه داد در کنارش زیست کنیم.
تجربه در کنار بزرگان
من سر کلاسهای «محمود دولتآبادی» هیچگاه تکنیک نمایشنامهنویسی، ساختار نمایشنامه، تفاوت تقابل حسی با تضاد شخصیتی، تفاوت ملودرام با تراژدی را یاد نگرفتم؛ اما در تمام آن ساعاتی که او در آن کلاس نفس میکشید در خلسه فرو میرفتم و با تمام شخصیتهای رمانها و داستانهایش نفس میکشیدم. همین برای من کافی بود تا نسبت به جهان حساس شوم. زندگی را تجربه کردن در کنار بزرگان، حلقه گمشده هنرجویان و دانشجویان بعد انقلاب است. تا قبل از انقلاب هنرمندان هر حوزه، همه به هم وصل میشدند و هیچکس از هم جدا نبود، اما بعد از انقلاب همه این شاخهها از هم جدا شدند. همه نسبت به هم غریبه و مظنون شدند. به هم با دیده شک نگاه میکردند. هر کس برای خودش قلعه و بارویی ساخته بود و فکر میکرد میتواند به تنهایی در آنجا کاری کند. اما دیدیم که بعد انقلاب هیچ اتفاقی در حوزه شعر، ادبیات، سینما و تئاتر اتفاق نیفتاد. تا زمانی که دوباره تلاش کردیم همدیگر را ببینیم و باور کنیم. ما از «محمود استادمحمد» یاد گرفتیم که نسبت به نسل بعد از خودمان بیتفاوت نباشیم.
روزهای اکنون
از سال هشتاد و سه وارد دانشگاه شدم و تا به امروز در دانشگاههای مختلفی مشغول به تدریس هستم. کارگاههای زیادی در زمینه نمایشنامهنویسی، کارگردانی و بازیگری در سراسر ایران داشتم. تا به امروز تعدادی از آثارم را موفق شدم چاپ کنم. «وعدهگاه نهنگها»، «شب بیپایان»، «فاخته»، «امشب مهرههای پشتم نیلبک میزنند»، «چگوارا»، «سقراط»، «سنکا»، «صبحانه برای ایکاروس»، «آژاکس»، «قصه خوب خدا»، «ماه و ژیار»، «روزی روزگاری سگی» و یک مجموعه شعر به نام «همواره در بزنگاه به هم رسیدهایم»، بیش از سی اثر نوشتهام که هر سی اثر هم در بزرگترین و حرفهایترین تالارهای پایتخت روی صحنه رفته است. در مهر و آبان نیز، «شوایک، سرباز سادهدل» با بازی «فرهاد آئیش»، «کتانه افشارینژاد»، «کامبیز امینی»، «رضا جهانی»، «امیرحسین رستمی»، «مهران رنجبر»، «محسن سالاری»، «حامد کمیلی»، «بهناز نازی»، «بهار نوحیان» و ... در تالار وحدت تهران بروی صحنه میرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.