حمامي براي آرامش روح
علی علایی.عضو هیئت علمی دانشگاه سما کرمانشاه
حمام يكي از فضاهايی بهشمار میرود كه در معماري گذشته به آن توجه خاصی شده و در فرهنگ و معماري مذهبي ايرانی، جایگاهی ویژه در جهت پاكيزگي و لطافت داشته است. در دوران اسلام ساختار حمام دچار تحولي عظيم شد و نوعي دگرگوني در ساختار آن بهوجود آمد که ميتوان معماري آن را هنري جهت معرفي تفكر و فرهنگ يك جامعه دانست. حمام عهد اسلام داراي دو ويژگي منحصر به فرد بود: 1) بنايي با ساختار فني كه تمام عناصر هنر معماري را دارا است.2) بنايي با بعد اجتماعي و فرهنگي كه در اقشار جامعه و فرهنگ ايران بهعنوان مكاني جهت شستشو بوده است. بنابراین، حمامها از لحاظ نحوه ساخت و شكلگيري فضاهای تشکیلدهنده داراي ويژگيهايي منحصر بهفردی میباشند. از جمله این فضاها ميتوان به ورودي، هشتي، بينه يا سربينه، گرمخانه، خزينه، تون و... اشاره كرد. در راستای ملموستر نمودن و افزایش قابلیت کاربرد آن در کرمانشاه، حمام حسنخان بهعنوان نمونه موردی در نظر گرفته شده است.
در كنار خيابان حداد عادل، نگين درخشان معماري ايراني دوران اسلامي خود را با خضوع و لطافت به رهگذران بيتوجه نشان میدهد.
براي ورود به اين مجموعه نفيس معماري بايد با اختلاف سطحي حدوداً سه متري كه دارای هجده پله میباشد، به خيابان اصلي مرتبط شد و سپس به يك پیش فضا با تزئينات ويژه هنر معماري سنتي ايراني که در ضلع شمال غربی مجموعه است وارد شد. در ضلع جنوبي اين پيش فضا، حمام حسن خان و در ضلع شرقي آن تكيه معاونالملك قرار دارد. به دليل اينكه در حمام حفظ گرمايش و حريم از اهميت زيادي برخوردار است، در ورودي حمام حسنخان كم ارتفاع ميباشد و دارای چندين پيش فضا و پيچ و خم بوده، که بينه را به دالان و دالان را به فضاي بيرون مرتبط ميكند.
علاوهبر اين افراد پس از استحمام با گذر از اين پيچ و خمها با تغيير دماي ناگهاني مواجه نميشوند، بنابراين در معماري این حمام به سلامتي افراد نيز توجه شده است. پوشش سقف دالان اين حمام بهصورت گنبدي و قوسهاي آن بهصورت مازهدار ميباشد. يكي از وسيعترين، زيباترين و مزينترين فضاي حمام حسن خان، بينه يا سربينه آن ميباشد. اين فضا بهعنوان جداكننده فضاي خشك از خيس كاربرد داشته است. از جمله ويژگيهاي اين فضا ميتوان به وجود يك حوض در وسط و همچنين سكوهايي با ارتفاع 60 و عرض 120 سانتيمتر در دور تا دور جهت نشستن اشاره كرد كه در قسمت زيرين اين سكوها فضايي جهت قرار دادن كفشها تعبيه شده است. چهار ستون از جنس سنگ حجاري شده با تزئينات در مركز بينه وجود دارد. همچنین، مياندر كه بهعنوان راهروي اتصال و بهعنوان يك فضاي ميانجي كه هواي گرمخانه و بينه را از هم جدا ميكرده كاربرد داشته است. در حمام حسن خان، مياندر به فضاي ديگري به نام نورهكشخانه نيز متصل ميشود. نورهكشخانه محل انجام حجامت، ستردن موها، انداختن لنگ و همچنين محل نگهداري وسايل حمام مانند دولچه (ظرف دستهداري كه با آن آب ميبردند) بوده و معمولاً در اين قسمت
سرويسهاي بهداشتي نيز قرار داشته است. اصليترين و مهمترين بخش حمام گرمخانه بوده كه در حمام حسنخان مانند ساير حمامها تزئينات اين قسمت نسبت به سربينه كمتر است. اين قسمت جزء فضاهاي گرم حمام محسوب ميشود و نورگيري آن از روزنههاي موجود در سقف تأمين ميشود. يكي از عناصر وابسته به گرمخانه حمام حسنخان كه در ضلع شرقي آن قرار دارد، خزينه است. اين خزينه بهوسيله چندين پله از فضاي اطراف جدا ميشود و داراي اختلاف سطح چشمگیر ميباشد. دقت شود كه خزينه يك حوضچه بزرگ بوده كه آب گرم و سرد به داخل آن ريخته و افراد خود را در داخل آن ميشستند. مراجعهكنندگان يكبار براي مرطوب شدن تن و يكبار براي آبكشي و غسل كردن به درون خزينه وارد ميشدند. تون (گلخن) به معناي كوره گرمابه و يا جايگاهي براي تأمين آب گرم براي حمام است. اين فضا در قسمت شرقي حمام حسن خان و پشت خزينه واقع شده است. در اين فضا چون ماده سوختني ميسوزد و دود ايجاد ميشود، دود ناشي از سوخت تونخانه بهوسيله دودكش خارج ميشود. بنابراين چندين لوله وجود دارد و اين لولهها از يك سو به فضاي بيرون و از سوي ديگر به فضاي تون راه مييابند كه اين دود بايد از قسمت زيرين
گرمخانه عبور كند و باعث گرم شدن اين فضا شود و سپس از آنجا خارج شود. برای اینکه دود بهطور مداوم در قسمت زیر گرمخانه جریان داشته باشد دودكشها را یکی پس از دیگر باز ميكردند تا هواي آن را دائما گرم نگه دارد.
حمام يكي از فضاهايی بهشمار میرود كه در معماري گذشته به آن توجه خاصی شده و در فرهنگ و معماري مذهبي ايرانی، جایگاهی ویژه در جهت پاكيزگي و لطافت داشته است. در دوران اسلام ساختار حمام دچار تحولي عظيم شد و نوعي دگرگوني در ساختار آن بهوجود آمد که ميتوان معماري آن را هنري جهت معرفي تفكر و فرهنگ يك جامعه دانست. حمام عهد اسلام داراي دو ويژگي منحصر به فرد بود: 1) بنايي با ساختار فني كه تمام عناصر هنر معماري را دارا است.2) بنايي با بعد اجتماعي و فرهنگي كه در اقشار جامعه و فرهنگ ايران بهعنوان مكاني جهت شستشو بوده است. بنابراین، حمامها از لحاظ نحوه ساخت و شكلگيري فضاهای تشکیلدهنده داراي ويژگيهايي منحصر بهفردی میباشند. از جمله این فضاها ميتوان به ورودي، هشتي، بينه يا سربينه، گرمخانه، خزينه، تون و... اشاره كرد. در راستای ملموستر نمودن و افزایش قابلیت کاربرد آن در کرمانشاه، حمام حسنخان بهعنوان نمونه موردی در نظر گرفته شده است.
در كنار خيابان حداد عادل، نگين درخشان معماري ايراني دوران اسلامي خود را با خضوع و لطافت به رهگذران بيتوجه نشان میدهد.
براي ورود به اين مجموعه نفيس معماري بايد با اختلاف سطحي حدوداً سه متري كه دارای هجده پله میباشد، به خيابان اصلي مرتبط شد و سپس به يك پیش فضا با تزئينات ويژه هنر معماري سنتي ايراني که در ضلع شمال غربی مجموعه است وارد شد. در ضلع جنوبي اين پيش فضا، حمام حسن خان و در ضلع شرقي آن تكيه معاونالملك قرار دارد. به دليل اينكه در حمام حفظ گرمايش و حريم از اهميت زيادي برخوردار است، در ورودي حمام حسنخان كم ارتفاع ميباشد و دارای چندين پيش فضا و پيچ و خم بوده، که بينه را به دالان و دالان را به فضاي بيرون مرتبط ميكند.
علاوهبر اين افراد پس از استحمام با گذر از اين پيچ و خمها با تغيير دماي ناگهاني مواجه نميشوند، بنابراين در معماري این حمام به سلامتي افراد نيز توجه شده است. پوشش سقف دالان اين حمام بهصورت گنبدي و قوسهاي آن بهصورت مازهدار ميباشد. يكي از وسيعترين، زيباترين و مزينترين فضاي حمام حسن خان، بينه يا سربينه آن ميباشد. اين فضا بهعنوان جداكننده فضاي خشك از خيس كاربرد داشته است. از جمله ويژگيهاي اين فضا ميتوان به وجود يك حوض در وسط و همچنين سكوهايي با ارتفاع 60 و عرض 120 سانتيمتر در دور تا دور جهت نشستن اشاره كرد كه در قسمت زيرين اين سكوها فضايي جهت قرار دادن كفشها تعبيه شده است. چهار ستون از جنس سنگ حجاري شده با تزئينات در مركز بينه وجود دارد. همچنین، مياندر كه بهعنوان راهروي اتصال و بهعنوان يك فضاي ميانجي كه هواي گرمخانه و بينه را از هم جدا ميكرده كاربرد داشته است. در حمام حسن خان، مياندر به فضاي ديگري به نام نورهكشخانه نيز متصل ميشود. نورهكشخانه محل انجام حجامت، ستردن موها، انداختن لنگ و همچنين محل نگهداري وسايل حمام مانند دولچه (ظرف دستهداري كه با آن آب ميبردند) بوده و معمولاً در اين قسمت
سرويسهاي بهداشتي نيز قرار داشته است. اصليترين و مهمترين بخش حمام گرمخانه بوده كه در حمام حسنخان مانند ساير حمامها تزئينات اين قسمت نسبت به سربينه كمتر است. اين قسمت جزء فضاهاي گرم حمام محسوب ميشود و نورگيري آن از روزنههاي موجود در سقف تأمين ميشود. يكي از عناصر وابسته به گرمخانه حمام حسنخان كه در ضلع شرقي آن قرار دارد، خزينه است. اين خزينه بهوسيله چندين پله از فضاي اطراف جدا ميشود و داراي اختلاف سطح چشمگیر ميباشد. دقت شود كه خزينه يك حوضچه بزرگ بوده كه آب گرم و سرد به داخل آن ريخته و افراد خود را در داخل آن ميشستند. مراجعهكنندگان يكبار براي مرطوب شدن تن و يكبار براي آبكشي و غسل كردن به درون خزينه وارد ميشدند. تون (گلخن) به معناي كوره گرمابه و يا جايگاهي براي تأمين آب گرم براي حمام است. اين فضا در قسمت شرقي حمام حسن خان و پشت خزينه واقع شده است. در اين فضا چون ماده سوختني ميسوزد و دود ايجاد ميشود، دود ناشي از سوخت تونخانه بهوسيله دودكش خارج ميشود. بنابراين چندين لوله وجود دارد و اين لولهها از يك سو به فضاي بيرون و از سوي ديگر به فضاي تون راه مييابند كه اين دود بايد از قسمت زيرين
گرمخانه عبور كند و باعث گرم شدن اين فضا شود و سپس از آنجا خارج شود. برای اینکه دود بهطور مداوم در قسمت زیر گرمخانه جریان داشته باشد دودكشها را یکی پس از دیگر باز ميكردند تا هواي آن را دائما گرم نگه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.