گفتوگو با دکتر حميدرضا اردلان، مدير هنري دبيرخانه شورايعالي مناطق آزاد تجاري، صنعتي و ويژه اقتصادي
ظهور ترم زباني هنر در واژگان مناطق آزاد
در توسعه مناطق آزاد بيتوجهي به فرهنگ، هنر و انديشه ساکنان بومي، ويرانگر است
مناطق آزادي که سنتهاي آيينهاي هنري دارند، براي ياريرساندن به پيشبرد اهداف فرهنگي مناطق آزاد بسيار مناسب هستند، بهويژه در ايران که تمامي مناطق آزاد ويژگيهاي مهم فرهنگي، زيستمحيطي و گردشگري دارند. در اين مناطق مجموعهاي بسيار غني و متنوع از آيينهاي هنري هنوز حيات دارد و اينها بهمثابه يک سرمايه بزرگ براي احيای فرهنگ و توسعه همهجانبه است. روش مناسب براي شناسايي، حفظ، احيا و توسعه هنر در مناطق آزاد توجه به کارکردهاي حقيقي اين هنرها و حفظ تطابقهاي مشترک ميان انسان و طبيعت است. به گونهاي که زيستبومي مناطق که اين هنرها از بطن آن ميزايد، حقيقي باشد و دچار تقلب و ساختار فرمايشي نشود.
چرا مديريت هنري شکل گرفت؟
در مناطق آزاد گرايش برنامههاي هنري به انجام و برپايي رويدادها بود. ميدانيم آغاز هنر با الهام و پس از آن تعيین ايده و طراحي است و طراحي نيازمند موضوع و موضوع متعلق به برنامه است که اگر نباشد، تداوم موضوع و ايده در وجه جامع به هدر ميرود. به ديگر سخن سعي شد تا در مناطق آزاد زمينه باروري خلاقيت هنري به وجود آيد و آنچه خلاقيت ناميده ميشود نياز دارد تا به صورت يک طراحي ارائه شود. طراحي خود ايدهاي است که مکتوب شده است و ميبايست به عمل درآيد. اجراي طراحي به آنچه ما هنر ميناميم ميرسد.
نبودن ترم واژگاني هنر يا واژگان تخصصي معضل ديگر بود. ما نميتوانستيم با زبان هنر در مناطق آزاد با مسئولان و تصميمسازان گفتوگو کنيم. آنها هنر را تا حدود زياد با نگاه کاربردهاي روزمره و غيرتخصصي ميديدند. اين سبب ميشد تا تأثير هنر را در حفظ معرفتهاي ديداري و شنيداري که منجر به جهتمندي فرهنگ و اقتصاد فرهنگي ميشد ناديده بينگارند. خب؛ اين به نوبه خود سبب ميشد تا توجه به بوم و بوم فرهنگي و ميراث هنري ساکنان اصلي مناطق آزاد بيتوجهي پيش بيايد و توسعه بيهويت و حتي بيماهيت شود. رجوع به واژگان تخصصي و ايجاد گفتوگو با بهرهگيري از اين زبان سبب ميشد تا بنيانها و ساختارهاي هنر در حوزههاي فکر و عمل ايجاد شود. پيگيري اين روش سبب شد تا در مناطق آزاد انديشه به توليد هنر جايگزين مصرف هنر شود. ما بدون ايجاد ترم زباني نميتوانستيم راجع به هنر در جايي که مفاهيم کليدي کارساز بود، صحبت کنيم. فقدان زبان و نبودِ واژگان خاص هنر، ايجاد فهم مشترک ميان اين مديريت و دستاندرکاران هنر در مناطق را سخت ميكرد؛ بهويژه آنان که سالها هنر را در مناسبتها و رويدادي به کار گرفته بودند، نميتوانستند ضرورت و کارکرد طراحي و
برنامهريزي درازمدت و تأليفي را که به تأسيس ارگانهاي هنري منجر ميشود دريابند.
اگر درست دريافته باشم، مهمترين مانع و معضل در هنر مناطق آزاد، اعتقادنداشتن به برنامه و برنامهريزي درازمدت بوده است؟ آيا موانع ديگري هم بود؟
بله، همين است و مانع ديگر هم بود. ميان مناطق، رابطه مؤثر براي تبادل تجربه در وجوه فراگير و در گستره مديران فرهنگي و هنري و هنرمندان وجود نداشت. مناطق آزاد در سطح مديران عامل جلسات کاري داشتند اما اغلب، مديران فرهنگي و هنري مناطق آزاد فصل مشترک کاري نمييافتند.
اين موانع و تفاوت درک تا چه حدودي رفع شده است و از چه طريقي؟
رفع چنين معضلاتي زمان ميخواهد اما در مديريت هنري دو شورا با دو منظور تشکيل شد. اول: شوراي راهبردي هنر مناطق آزاد که در آن تبادل نظر و آشنايي با آخرين دستاوردها و روشهاي مديريت مبتني بر برنامه و برنامهريزي و ارتقای ترم زباني و واژگاني هنر صورت ميپذيرفت. دوم: شوراي کاربردي هنر مناطق آزاد که بايد براساس دستاوردهاي شوراي راهبردي فعاليت ميكرد. به نظر ميآيد تا حدودي ذهن مديران فرهنگي و هنري مناطق به سمت انديشه به اين موضوعات چرخيده است. هرچند تا تحقق قابل قبول اين روشها و اهداف فاصله است.
اساسا هدف اصلي از پرداختن به هنر در مناطق آزاد چيست؟
مناطق آزاد در دنيا با ايده رشد و توسعه آرماني ايجاد شدهاند. هدف اين بوده آنچه در سرزمينهاي اصلي ناکام مانده يا دچار اشکال بوده، در مناطق آزاد بينقص و با ساختاري آرماني تأسيس شود. براي نيل به اين اهداف توجه به دانش، فرهنگ و فناوري در جايي که بتواند سبب تفوق بهويژه درزمينه اقتصاد شود، ضرورت مييابد. هنر موجودي از جنس امور غيراعتباري است؛ از اين جهت با انسان بيواسطه رابطه ميگيرد و آشنا ميشود. اين مفهوم در عمل به معني جلب مخاطب حقيقي و فرهنگي است؛ اما مخاطبي که در مواجهه با مناطق آزاد «ياد» پيدا ميکند و اين «ياد» او را وادار ميکند «خود» آرمانياش را در اينچنين منطقه آزادي، زماني در آينده ببيند، قصد ميکند شهروند آنجا شود، ممکن است اين ماندن آرماني- هرچند مجازي-و سکونت دائم هرگز وقوع نيابد اما سبب ميشود اين نوع مخاطب بارها به چنين منطقه آزادي رجوع کند. هنر ميتواند در مناطق آزاد با ويژگي مداومت حضور، مخاطبان را گرد آورد؛ همچنين ميتواند براي مناطق آزاد تشخص ايجاد كند و از زمختي روابط اقتصادي بکاهد. هنر ميتواند جمعيت حاضر در مناطق آزاد را به يکديگر نزديک کند و در اين نزديکي، مفاهيم انساني و اجتماعي
براي آنان به نوستالژي مبدل كند. مناطق آزاد ميتوانند عليه انديشه جنگ و ويراني تزي مطمئن باشند و در آنها رونق فرهنگ و اقتصاد ايجاد شود.
اما در نگاهی دیگر هنر خود داراي ويژگي اقتصادي است. ميزان گردش اقتصادي در هنر درخور توجه است و توليد هنر نسبت به بسياري از توليدات صنعتي ارزانتر بوده، به محيط زيست آسيب نميرساند و از جنس خود هستي است. اگرچه هنر اقتصادي در وجوه منفعتطلبي صرف مطرود است اما ميتوان با تقويت مناسبات جاري در هنر آييني تا حدودي از اين نگاه کاست.
دستاوردهاي شما درزمينه ترويج، تشويق و احياي هنر در مناطق آزاد چه بوده است؟
ما براي ايجاد نسبت ميان مناطق و تبادل تجربه آنها و نيز پيدايي انگيزه کار در جغرافياي گستردهتر، طرح ايجاد بانک جامع اطلاعاتي هنر و هنرمندان مناطق را پيشنهاد کرديم که خوشبختانه با کار مداوم مديران فرهنگي و هنري مناطق به انجام رسيد. به موازات آن بر برنامه محوري امور هنري پافشاري کرديم و در مکاتبات، جلسات و برپايي کارگاههاي تخصصي تا حدودي به درک مشترک نائل آمدهايم.
اکنون به يک جشنواره هنري بهعنوان يک شو يا سرگرمي زودگذر نگاه نميشود. اهداف، موضوعات، مفاهيم آييني مرتبط با جامعه، ارائه و صورتبنديهاي معاصر، حضور متخصصان، زيباييشناسي و هويت بومي مطرح است.
تلاش برای تعريف دوباره برخي از مفاهيم بسيار دشوار است؛ برای مثال درک اين موضوع که سرگرمي انعکاس محتوايي زباني، ديداري، شنيداري و فرهنگي است که همراه آن جنبههاي ديگر همچون نگاه به هستي، جامعه و خود را بازميتابد نيازمند زمان کافي است. در اين نگاه شادي از تغيير اجزا حسي توليد نميشود بلکه به شعف حضور ما در هستي رجوع میکند و از آنجا به وجد اجتماعي ميانجامد و در نهايت «من» يا «تو» يا «او» را به شادي ميرساند. سعي در ايجاد زيرساختها و تقويت روابط ملي بينالمللي هم قابل ذکر است. ما ميتوانيم در زندان سنتهاي گذشته خود را محصور کنیم يا سنت را در دوره معاصر زنده و فعال نگاه داريم. ما سنت را در صور معاصر ميتوانيم تصور کنيم همانگونه که سنتها با بازتعريف خود به ما رسيدهاند و در پروسه و روند تاريخي مضمحل نشدهاند.
برنامههاي در دست اجراي شما چيست؟
ما از ابتدا مناطق را به نهادسازي در رشتههاي هنري، تشويق کرديم و دهها شاهد و مثال در شکل ملي و بينالمللي در اختيار آنان گذاشتيم. کمک شد پاي گروههاي حرفهاي کارکشته به برخي از مناطق آزاد باز شود. تشکيل خانهها و انجمنهاي هنري مردمنهاد با موضوعات مرتبط با اهداف مناطق آزاد از مهمترين نمونههاي مورد نظر ماست و به تأسيس مکتبخانههاي هنرهاي آييني، تشکيل گروههاي ثابت هنري، مؤسسات حرفهاي، مدارس هنر و مکانهاي تخصصي ارائه هنر و... اميد بستيم. اگرچه بسياري از اينها هنوز به اجرا در نيامده است اما ترم زباني و انديشه به معني واژگاني آنها ايجاد شده است.
اگر بخواهيد وضعيت فعلي هنر در مناطق آزاد را با قبل از آن مقايسه کنيد، ارزيابي شما چيست؟
هنر در مناطق آزاد بيترم و بيزبان بود که در رويدادها از هم گسيخته شکل ميگرفت. اکنون هنر در مناطق به دنبال زبان و مفاهيم مرتبط با ترمهاي واژگاني هنر ميشود. اگر اتفاق خارج از قاعدهاي نيفتد و همين روند تداوم يابد هنر در مناطق آزاد توسعه به مفهوم دولوپمنت مييابد و انديشههاي نوين آن، کشور را نيز تغذيه خواهد کرد.
مناطق آزادي که سنتهاي آيينهاي هنري دارند، براي ياريرساندن به پيشبرد اهداف فرهنگي مناطق آزاد بسيار مناسب هستند، بهويژه در ايران که تمامي مناطق آزاد ويژگيهاي مهم فرهنگي، زيستمحيطي و گردشگري دارند. در اين مناطق مجموعهاي بسيار غني و متنوع از آيينهاي هنري هنوز حيات دارد و اينها بهمثابه يک سرمايه بزرگ براي احيای فرهنگ و توسعه همهجانبه است. روش مناسب براي شناسايي، حفظ، احيا و توسعه هنر در مناطق آزاد توجه به کارکردهاي حقيقي اين هنرها و حفظ تطابقهاي مشترک ميان انسان و طبيعت است. به گونهاي که زيستبومي مناطق که اين هنرها از بطن آن ميزايد، حقيقي باشد و دچار تقلب و ساختار فرمايشي نشود.
چرا مديريت هنري شکل گرفت؟
در مناطق آزاد گرايش برنامههاي هنري به انجام و برپايي رويدادها بود. ميدانيم آغاز هنر با الهام و پس از آن تعيین ايده و طراحي است و طراحي نيازمند موضوع و موضوع متعلق به برنامه است که اگر نباشد، تداوم موضوع و ايده در وجه جامع به هدر ميرود. به ديگر سخن سعي شد تا در مناطق آزاد زمينه باروري خلاقيت هنري به وجود آيد و آنچه خلاقيت ناميده ميشود نياز دارد تا به صورت يک طراحي ارائه شود. طراحي خود ايدهاي است که مکتوب شده است و ميبايست به عمل درآيد. اجراي طراحي به آنچه ما هنر ميناميم ميرسد.
نبودن ترم واژگاني هنر يا واژگان تخصصي معضل ديگر بود. ما نميتوانستيم با زبان هنر در مناطق آزاد با مسئولان و تصميمسازان گفتوگو کنيم. آنها هنر را تا حدود زياد با نگاه کاربردهاي روزمره و غيرتخصصي ميديدند. اين سبب ميشد تا تأثير هنر را در حفظ معرفتهاي ديداري و شنيداري که منجر به جهتمندي فرهنگ و اقتصاد فرهنگي ميشد ناديده بينگارند. خب؛ اين به نوبه خود سبب ميشد تا توجه به بوم و بوم فرهنگي و ميراث هنري ساکنان اصلي مناطق آزاد بيتوجهي پيش بيايد و توسعه بيهويت و حتي بيماهيت شود. رجوع به واژگان تخصصي و ايجاد گفتوگو با بهرهگيري از اين زبان سبب ميشد تا بنيانها و ساختارهاي هنر در حوزههاي فکر و عمل ايجاد شود. پيگيري اين روش سبب شد تا در مناطق آزاد انديشه به توليد هنر جايگزين مصرف هنر شود. ما بدون ايجاد ترم زباني نميتوانستيم راجع به هنر در جايي که مفاهيم کليدي کارساز بود، صحبت کنيم. فقدان زبان و نبودِ واژگان خاص هنر، ايجاد فهم مشترک ميان اين مديريت و دستاندرکاران هنر در مناطق را سخت ميكرد؛ بهويژه آنان که سالها هنر را در مناسبتها و رويدادي به کار گرفته بودند، نميتوانستند ضرورت و کارکرد طراحي و
برنامهريزي درازمدت و تأليفي را که به تأسيس ارگانهاي هنري منجر ميشود دريابند.
اگر درست دريافته باشم، مهمترين مانع و معضل در هنر مناطق آزاد، اعتقادنداشتن به برنامه و برنامهريزي درازمدت بوده است؟ آيا موانع ديگري هم بود؟
بله، همين است و مانع ديگر هم بود. ميان مناطق، رابطه مؤثر براي تبادل تجربه در وجوه فراگير و در گستره مديران فرهنگي و هنري و هنرمندان وجود نداشت. مناطق آزاد در سطح مديران عامل جلسات کاري داشتند اما اغلب، مديران فرهنگي و هنري مناطق آزاد فصل مشترک کاري نمييافتند.
اين موانع و تفاوت درک تا چه حدودي رفع شده است و از چه طريقي؟
رفع چنين معضلاتي زمان ميخواهد اما در مديريت هنري دو شورا با دو منظور تشکيل شد. اول: شوراي راهبردي هنر مناطق آزاد که در آن تبادل نظر و آشنايي با آخرين دستاوردها و روشهاي مديريت مبتني بر برنامه و برنامهريزي و ارتقای ترم زباني و واژگاني هنر صورت ميپذيرفت. دوم: شوراي کاربردي هنر مناطق آزاد که بايد براساس دستاوردهاي شوراي راهبردي فعاليت ميكرد. به نظر ميآيد تا حدودي ذهن مديران فرهنگي و هنري مناطق به سمت انديشه به اين موضوعات چرخيده است. هرچند تا تحقق قابل قبول اين روشها و اهداف فاصله است.
اساسا هدف اصلي از پرداختن به هنر در مناطق آزاد چيست؟
مناطق آزاد در دنيا با ايده رشد و توسعه آرماني ايجاد شدهاند. هدف اين بوده آنچه در سرزمينهاي اصلي ناکام مانده يا دچار اشکال بوده، در مناطق آزاد بينقص و با ساختاري آرماني تأسيس شود. براي نيل به اين اهداف توجه به دانش، فرهنگ و فناوري در جايي که بتواند سبب تفوق بهويژه درزمينه اقتصاد شود، ضرورت مييابد. هنر موجودي از جنس امور غيراعتباري است؛ از اين جهت با انسان بيواسطه رابطه ميگيرد و آشنا ميشود. اين مفهوم در عمل به معني جلب مخاطب حقيقي و فرهنگي است؛ اما مخاطبي که در مواجهه با مناطق آزاد «ياد» پيدا ميکند و اين «ياد» او را وادار ميکند «خود» آرمانياش را در اينچنين منطقه آزادي، زماني در آينده ببيند، قصد ميکند شهروند آنجا شود، ممکن است اين ماندن آرماني- هرچند مجازي-و سکونت دائم هرگز وقوع نيابد اما سبب ميشود اين نوع مخاطب بارها به چنين منطقه آزادي رجوع کند. هنر ميتواند در مناطق آزاد با ويژگي مداومت حضور، مخاطبان را گرد آورد؛ همچنين ميتواند براي مناطق آزاد تشخص ايجاد كند و از زمختي روابط اقتصادي بکاهد. هنر ميتواند جمعيت حاضر در مناطق آزاد را به يکديگر نزديک کند و در اين نزديکي، مفاهيم انساني و اجتماعي
براي آنان به نوستالژي مبدل كند. مناطق آزاد ميتوانند عليه انديشه جنگ و ويراني تزي مطمئن باشند و در آنها رونق فرهنگ و اقتصاد ايجاد شود.
اما در نگاهی دیگر هنر خود داراي ويژگي اقتصادي است. ميزان گردش اقتصادي در هنر درخور توجه است و توليد هنر نسبت به بسياري از توليدات صنعتي ارزانتر بوده، به محيط زيست آسيب نميرساند و از جنس خود هستي است. اگرچه هنر اقتصادي در وجوه منفعتطلبي صرف مطرود است اما ميتوان با تقويت مناسبات جاري در هنر آييني تا حدودي از اين نگاه کاست.
دستاوردهاي شما درزمينه ترويج، تشويق و احياي هنر در مناطق آزاد چه بوده است؟
ما براي ايجاد نسبت ميان مناطق و تبادل تجربه آنها و نيز پيدايي انگيزه کار در جغرافياي گستردهتر، طرح ايجاد بانک جامع اطلاعاتي هنر و هنرمندان مناطق را پيشنهاد کرديم که خوشبختانه با کار مداوم مديران فرهنگي و هنري مناطق به انجام رسيد. به موازات آن بر برنامه محوري امور هنري پافشاري کرديم و در مکاتبات، جلسات و برپايي کارگاههاي تخصصي تا حدودي به درک مشترک نائل آمدهايم.
اکنون به يک جشنواره هنري بهعنوان يک شو يا سرگرمي زودگذر نگاه نميشود. اهداف، موضوعات، مفاهيم آييني مرتبط با جامعه، ارائه و صورتبنديهاي معاصر، حضور متخصصان، زيباييشناسي و هويت بومي مطرح است.
تلاش برای تعريف دوباره برخي از مفاهيم بسيار دشوار است؛ برای مثال درک اين موضوع که سرگرمي انعکاس محتوايي زباني، ديداري، شنيداري و فرهنگي است که همراه آن جنبههاي ديگر همچون نگاه به هستي، جامعه و خود را بازميتابد نيازمند زمان کافي است. در اين نگاه شادي از تغيير اجزا حسي توليد نميشود بلکه به شعف حضور ما در هستي رجوع میکند و از آنجا به وجد اجتماعي ميانجامد و در نهايت «من» يا «تو» يا «او» را به شادي ميرساند. سعي در ايجاد زيرساختها و تقويت روابط ملي بينالمللي هم قابل ذکر است. ما ميتوانيم در زندان سنتهاي گذشته خود را محصور کنیم يا سنت را در دوره معاصر زنده و فعال نگاه داريم. ما سنت را در صور معاصر ميتوانيم تصور کنيم همانگونه که سنتها با بازتعريف خود به ما رسيدهاند و در پروسه و روند تاريخي مضمحل نشدهاند.
برنامههاي در دست اجراي شما چيست؟
ما از ابتدا مناطق را به نهادسازي در رشتههاي هنري، تشويق کرديم و دهها شاهد و مثال در شکل ملي و بينالمللي در اختيار آنان گذاشتيم. کمک شد پاي گروههاي حرفهاي کارکشته به برخي از مناطق آزاد باز شود. تشکيل خانهها و انجمنهاي هنري مردمنهاد با موضوعات مرتبط با اهداف مناطق آزاد از مهمترين نمونههاي مورد نظر ماست و به تأسيس مکتبخانههاي هنرهاي آييني، تشکيل گروههاي ثابت هنري، مؤسسات حرفهاي، مدارس هنر و مکانهاي تخصصي ارائه هنر و... اميد بستيم. اگرچه بسياري از اينها هنوز به اجرا در نيامده است اما ترم زباني و انديشه به معني واژگاني آنها ايجاد شده است.
اگر بخواهيد وضعيت فعلي هنر در مناطق آزاد را با قبل از آن مقايسه کنيد، ارزيابي شما چيست؟
هنر در مناطق آزاد بيترم و بيزبان بود که در رويدادها از هم گسيخته شکل ميگرفت. اکنون هنر در مناطق به دنبال زبان و مفاهيم مرتبط با ترمهاي واژگاني هنر ميشود. اگر اتفاق خارج از قاعدهاي نيفتد و همين روند تداوم يابد هنر در مناطق آزاد توسعه به مفهوم دولوپمنت مييابد و انديشههاي نوين آن، کشور را نيز تغذيه خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.