براي حفظ فرهنگ بومي نبايد دنبال توجيه اقتصادي بود
حیات فرهنگی بومیان
سیدمحمد عباسزادگان . عضو هیئتعلمی دانشگاه شهید بهشتی
زندگی بومیان قبل از تشکیل مناطق آزاد تجاری، ساده و سنتی بوده است و اغلب مشاغلی نظیر ماهیگیری، ساختوساز محدود مسکن یا ساخت بلم و قایق را پیشه خود کرده بودند. این نوع مشاغل بهصورت کامل جواب مشکل بیکاری آن مناطق را نمیداد و نسلهای جدید، بهطورجدی تمایل به مهاجرت داشتند و خطر خالی از سکنهشدن تدریجی، این مناطق را تهدید میکرد. میدانیم که از دوران قاجار، انگلستان ایدهای را پیگیری میکرد که مناطق جنوبی ایران را تبدیل به سرزمین سوخته کند. به این معنی که با سیاستهای فقرزا و با استفاده از دافعههای طبیعی آن مناطق، امکان زیست روزبهروز دشوارتر شود و مهاجرت هرروز افزایش پیدا کند. چنین سیاستی به این خاطر بود که آن سرزمین برای هر نوع تهاجم و برخورد احتمالی آماده شود؛ البته آن سیاستها در سالهای آخر دوره پهلوی و در دوره جمهوری اسلامی، دیگر پیگیری نمیشد ولی عملا نبودِ اشتغال کافی، همان نتایج را به بار میآورد؛ تا اینکه تحولی پدید آمد و مناطق آزاد شکل گرفت و باعث آبادترشدن این سرزمینها شد؛ در نتیجه نهتنها بخشی از نیروهای بومی از آن مناطق مهاجرت نکردند، بلکه یک مهاجرت معکوس نیز اتفاق افتاد و افراد جویای کار از
سراسر ایران در این مناطق ساکن شدند.
برای توسعه مناطق آزاد تجاری، سرمایهگذاری غیربومیان اجتنابناپذیر است. این نوع جذب سرمایه سبب میشود سطوح بالاتر اشتغال و مشاغل تصمیمگیر را کسانی اشغال کنند که غیربومی هستند و سطوح پایینتر اشتغال به بومیان برسد. اکنون در مناطق آزاد مشاهده میکنیم بومیان به دلیل نداشتن سرمایه کافی و ناتوانی در مشارکت در سرمایهگذاریها، کسانی که سرمایه آوردهاند سطوح بالای تصمیمگیری را به خود یا به نیروهای متخصصی با تحصیلات کافی اختصاص دادهاند؛ اما ترکیب اشتغال این مناطق بهصورت دائمی رو به بهبود بوده است؛ یعنی نیروی محلی بهصورت تدریجی آموزش دیده و جایگاه خود را پیدا کرده است. پس نیروی محلی برای اینکه بتواند در سطوح بالاتری کار پیدا کند، احتیاج به کسب مهارتهای بالاتر دارد که از طریق دانشگاهها یا از روش شاگرد_استادی در محیط کار شکل میگیرد. در سالهای اخیر، بهوجودآمدن دانشگاه در مناطق آزاد تجاری (مثل دانشگاه بینالمللی چابهار)، در افزایش مهارت نیروی محلی مؤثر بوده است؛ البته نوعی نیروی کار محلی با سنین بالا نیز در مناطق آزاد وجود دارند که مسلما در ساختار سادهتری باید مهارتهای لازم را فراگیرند ولی نیروهای جوان با
رفتن به دانشگاهها، شرایط بهتری را کسب کردهاند.
در بیشتر نقاط کشور که مناطق آزاد تجاری تشکیل شده است، جمعیتی بسیار محدود و پراکنده زندگی میکرد که جوابگوی میزان اشتغال مورد نیاز در آن مناطق نبود. هنوز هم یکی از مشکلات این مناطق تأمین نیروی کارگری است، زیرا انتقال نیرو از نقاط دیگر کشور، به سبب هزینههای اسکان، گران تمام میشود و ترجیح صاحبان کار این است که از نیروهای محلی، نیرو جذب کنند. مسلما تعمدی در چنین چینشی در مشاغل در کار نیست و مسائلی ازایندست اجتنابناپذیر است.
در رابطه با هجوم فرهنگی غیربومیان به مناطق آزاد تجاری باید دانست که همیشه در یک خطه جغرافیایی یک فرهنگ غالب و یکسری خردهفرهنگ وجود دارد. بحث این است که چه کنیم تا این خردهفرهنگها زنده بمانند. این خردهفرهنگها شامل آداب و رسوم محلی، نحوه لباسپوشیدن، صرف غذاها، شیوهی برگزاری جشنها و سایر آداب زندگی است. اگر این خردهفرهنگها تحتتأثیر فرهنگ ملی از بین برود، بخشی از هویت فرهنگی کشور از بین خواهد رفت و این در بلندمدت زیان زیادی به بار میآورد، زیرا به انسجام قومی و محلی صدمه میزند. در مناطق آزاد تجاری این اتفاق افتاده، اما معاونت فرهنگی مناطق آزاد، تلاشی را برای حفظ این خردهفرهنگها آغاز کرده است؛ البته معاونت فرهنگی تلاش دارد به پویایی این فرهنگها نیز کمک کند تا جوانان بهتر بتوانند با خردهفرهنگهای محلی خود ارتباط برقرار کنند. فرهنگهای بومی اگر به حال خود رها شوند، کمکم از بین میروند و دولتها باید برای حفظ آنان تلاش کنند.
یکی از مشکلات فرهنگی کشور، ازبینرفتن آداب و رسوم قدیمی و محلی به دلیل تغییر مدل کسبوکار، زندگی آپارتماننشینی، نوع حملونقل و... است که طبعا مناطق آزاد تجاری نیز از این قاعده مستثنا نیستند. در شرایط کنونی، برای اینکه فرهنگ بومی حفظ شود باید فرایند بازسازی روی آن انجام گیرد. در غیراینصورت، نمیتواند خود را با مناسبات جدید روزگار وفق دهد. در همین راستا در برخی مناطق آزاد تجاری، اجرای خیمهشببازی را که از آداب و رسوم کهن آنان بوده است، بازسازی کردهاند؛ با این شرح که گروهی آمدهاند و عروسکهای بزرگی به اندازه انسان از شخصیتهای تاریخی کهن ساختهاند و نمایش اجرا میکنند. گروه عمده مخاطبان این بازسازیها کودکان، نوجوانان و جوانانی هستند که باید از این راهها از تهاجم فرهنگی مصون بمانند. این تغییرات، مفهوم جدیدی شکل داده که برای مردم امروز جذاب است و مردم محلی از این تغییرات فرهنگی ناخرسند نمیشوند.
برای حفظ فرهنگ بومی نباید به دنبال توجیه اقتصادی بود. آن چیزی که نیاز به توجیه دارد این است که چگونه خردهفرهنگها را بهروز کنیم تا زنده بمانند یا اینکه استخراج عناصر فرهنگی باید چگونه انجام گیرد تا لوث نشود و همچنین حساسیت جامعه نسبت به آن کم نشود. برای بازسازی خردهفرهنگها توجیه اقتصادی معنیدار نیست و چنین اقداماتی توجیه اجتماعی دارد.
زندگی بومیان قبل از تشکیل مناطق آزاد تجاری، ساده و سنتی بوده است و اغلب مشاغلی نظیر ماهیگیری، ساختوساز محدود مسکن یا ساخت بلم و قایق را پیشه خود کرده بودند. این نوع مشاغل بهصورت کامل جواب مشکل بیکاری آن مناطق را نمیداد و نسلهای جدید، بهطورجدی تمایل به مهاجرت داشتند و خطر خالی از سکنهشدن تدریجی، این مناطق را تهدید میکرد. میدانیم که از دوران قاجار، انگلستان ایدهای را پیگیری میکرد که مناطق جنوبی ایران را تبدیل به سرزمین سوخته کند. به این معنی که با سیاستهای فقرزا و با استفاده از دافعههای طبیعی آن مناطق، امکان زیست روزبهروز دشوارتر شود و مهاجرت هرروز افزایش پیدا کند. چنین سیاستی به این خاطر بود که آن سرزمین برای هر نوع تهاجم و برخورد احتمالی آماده شود؛ البته آن سیاستها در سالهای آخر دوره پهلوی و در دوره جمهوری اسلامی، دیگر پیگیری نمیشد ولی عملا نبودِ اشتغال کافی، همان نتایج را به بار میآورد؛ تا اینکه تحولی پدید آمد و مناطق آزاد شکل گرفت و باعث آبادترشدن این سرزمینها شد؛ در نتیجه نهتنها بخشی از نیروهای بومی از آن مناطق مهاجرت نکردند، بلکه یک مهاجرت معکوس نیز اتفاق افتاد و افراد جویای کار از
سراسر ایران در این مناطق ساکن شدند.
برای توسعه مناطق آزاد تجاری، سرمایهگذاری غیربومیان اجتنابناپذیر است. این نوع جذب سرمایه سبب میشود سطوح بالاتر اشتغال و مشاغل تصمیمگیر را کسانی اشغال کنند که غیربومی هستند و سطوح پایینتر اشتغال به بومیان برسد. اکنون در مناطق آزاد مشاهده میکنیم بومیان به دلیل نداشتن سرمایه کافی و ناتوانی در مشارکت در سرمایهگذاریها، کسانی که سرمایه آوردهاند سطوح بالای تصمیمگیری را به خود یا به نیروهای متخصصی با تحصیلات کافی اختصاص دادهاند؛ اما ترکیب اشتغال این مناطق بهصورت دائمی رو به بهبود بوده است؛ یعنی نیروی محلی بهصورت تدریجی آموزش دیده و جایگاه خود را پیدا کرده است. پس نیروی محلی برای اینکه بتواند در سطوح بالاتری کار پیدا کند، احتیاج به کسب مهارتهای بالاتر دارد که از طریق دانشگاهها یا از روش شاگرد_استادی در محیط کار شکل میگیرد. در سالهای اخیر، بهوجودآمدن دانشگاه در مناطق آزاد تجاری (مثل دانشگاه بینالمللی چابهار)، در افزایش مهارت نیروی محلی مؤثر بوده است؛ البته نوعی نیروی کار محلی با سنین بالا نیز در مناطق آزاد وجود دارند که مسلما در ساختار سادهتری باید مهارتهای لازم را فراگیرند ولی نیروهای جوان با
رفتن به دانشگاهها، شرایط بهتری را کسب کردهاند.
در بیشتر نقاط کشور که مناطق آزاد تجاری تشکیل شده است، جمعیتی بسیار محدود و پراکنده زندگی میکرد که جوابگوی میزان اشتغال مورد نیاز در آن مناطق نبود. هنوز هم یکی از مشکلات این مناطق تأمین نیروی کارگری است، زیرا انتقال نیرو از نقاط دیگر کشور، به سبب هزینههای اسکان، گران تمام میشود و ترجیح صاحبان کار این است که از نیروهای محلی، نیرو جذب کنند. مسلما تعمدی در چنین چینشی در مشاغل در کار نیست و مسائلی ازایندست اجتنابناپذیر است.
در رابطه با هجوم فرهنگی غیربومیان به مناطق آزاد تجاری باید دانست که همیشه در یک خطه جغرافیایی یک فرهنگ غالب و یکسری خردهفرهنگ وجود دارد. بحث این است که چه کنیم تا این خردهفرهنگها زنده بمانند. این خردهفرهنگها شامل آداب و رسوم محلی، نحوه لباسپوشیدن، صرف غذاها، شیوهی برگزاری جشنها و سایر آداب زندگی است. اگر این خردهفرهنگها تحتتأثیر فرهنگ ملی از بین برود، بخشی از هویت فرهنگی کشور از بین خواهد رفت و این در بلندمدت زیان زیادی به بار میآورد، زیرا به انسجام قومی و محلی صدمه میزند. در مناطق آزاد تجاری این اتفاق افتاده، اما معاونت فرهنگی مناطق آزاد، تلاشی را برای حفظ این خردهفرهنگها آغاز کرده است؛ البته معاونت فرهنگی تلاش دارد به پویایی این فرهنگها نیز کمک کند تا جوانان بهتر بتوانند با خردهفرهنگهای محلی خود ارتباط برقرار کنند. فرهنگهای بومی اگر به حال خود رها شوند، کمکم از بین میروند و دولتها باید برای حفظ آنان تلاش کنند.
یکی از مشکلات فرهنگی کشور، ازبینرفتن آداب و رسوم قدیمی و محلی به دلیل تغییر مدل کسبوکار، زندگی آپارتماننشینی، نوع حملونقل و... است که طبعا مناطق آزاد تجاری نیز از این قاعده مستثنا نیستند. در شرایط کنونی، برای اینکه فرهنگ بومی حفظ شود باید فرایند بازسازی روی آن انجام گیرد. در غیراینصورت، نمیتواند خود را با مناسبات جدید روزگار وفق دهد. در همین راستا در برخی مناطق آزاد تجاری، اجرای خیمهشببازی را که از آداب و رسوم کهن آنان بوده است، بازسازی کردهاند؛ با این شرح که گروهی آمدهاند و عروسکهای بزرگی به اندازه انسان از شخصیتهای تاریخی کهن ساختهاند و نمایش اجرا میکنند. گروه عمده مخاطبان این بازسازیها کودکان، نوجوانان و جوانانی هستند که باید از این راهها از تهاجم فرهنگی مصون بمانند. این تغییرات، مفهوم جدیدی شکل داده که برای مردم امروز جذاب است و مردم محلی از این تغییرات فرهنگی ناخرسند نمیشوند.
برای حفظ فرهنگ بومی نباید به دنبال توجیه اقتصادی بود. آن چیزی که نیاز به توجیه دارد این است که چگونه خردهفرهنگها را بهروز کنیم تا زنده بمانند یا اینکه استخراج عناصر فرهنگی باید چگونه انجام گیرد تا لوث نشود و همچنین حساسیت جامعه نسبت به آن کم نشود. برای بازسازی خردهفرهنگها توجیه اقتصادی معنیدار نیست و چنین اقداماتی توجیه اجتماعی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.