فيروزه صابر، مديرعامل بنياد توسعه کارآفريني زنان و جوانان:
تغيير چهره
آمادهسازي منطقهاي، راهکار درست همراهي ساکنان مناطق آزاد با توسعه است
فيروزه صابر، مديرعامل بنياد توسعه کارآفريني زنان و جوانان از سال 84 تاکنون در طرحهاي توسعهاي و کارآفريني در دو منطقه زاهدان و اروند فعال بوده است. او که طرحهاي بسياري در زمينه توانمندسازي بوميان در مناطق آزاد انجام داده است معتقد است که بايد براي تغييردادن چهره يک منطقه ابتدا نگاه خود را نسبت به نهادهاي مدني و عمومي تغيير دهيم. در اين راستا اولا بايد نگاه امنيتي خود را به آنها تغيير و ثانيا به فکر توانمندسازي خود اين نهادها باشيم. فرصت براي کارکردن در اين مناطق بسيار زياد است و اگر کمک شود تا سازمانهاي بومي منطقه را در ترويج تفکر خويشفرمايي در کسبوکار و کارآفريني تقويت کنيم، نتايج بسيار خوبي را خواهيم گرفت. اين مسئله هم بايد در طرح کلان سازمان مناطق آزاد براي تقويت بخشهاي بومي ديده شود و مديرهاي تأثيرگذار منطقهاي هم اين موضوع را جدي بگيرند. نکته کليدي پيداکردن راه ارتباط با بخشهاي محلي و بومي است. برايناساس بايد مدل ارتباطي با آنها طراحي شود. من بهعنوان کسي که از نزديک در اين مناطق فعال بودم، تأکيد ميکنم که بدون درنظرگرفتن نقش بوميان منطقه در توسعه و درگيرکردن آنها براي نقشآفريني در فرايند توسعه، امکان پيشرفت درخور توجه در اين مناطق وجود ندارد.
شما تاکنون چندين طرح براي توانمندسازي و راهاندازي کسبوکار در منطقه اروند انجام دادهايد؛ ضمن تشريح اين طرحها، هدف از اجراي آنها و نتايج آنها را بيان کنيد. اجراي اين قبيل طرحها تا چه حد در توانمندسازي مردم اين مناطق تأثير داشته است؟
همانطور که اشاره کرديد تاکنون چندين طرح انجام شده است که اولين آن در سال 1385 طرحي براي توانمندسازي جوانان و راهاندازي کسبوکار به جهت توسعه کارآفريني بود. براي اين طرح در ابتدا مطالعهاي روي ظرفيتهاي منطقهاي انجام شد. براساس آن پژوهش، حدود 250 جوان آموزش دیدند. در سال 1392 و در زماني که مديران جديدي روي کار آمدند، کار پژوهشي ما مورد توجه آنها قرار گرفت و از ما خواسته شد تا آن طرح پژوهشي بازنگري و بهروزرساني شود. اين مطالعات کمک ميکرد تا آموزشهاي خود را براساس خروجيهاي يک پژوهش جامع ارائه دهيم؛ همچنين طرحي با عنوان «صد ايده برتر» داشتيم که در آن فراخواني براي جوانان فارغالتحصيل منطقه اروند داده شد تا از اين طريق بتوانيم بهترينها را شناسايي و مورد آموزش قرار دهيم تا بهتدريج ايدههاي آنها را تبديل به يک مدل تجاري و اقتصادي با سه ويژگي «عمليبودن ايده»، «قابليت دفاع مدل اقتصادي به لحاظ علمي» و «توان و ظرفيت شکلدهي کسبوکار»، کنيم. ايدههاي برتر براي اخذ تسهيلات به صندوق کارآفريني معرفي شدند. در آن زمان تفاهمنامهاي ميان سازمان منطقه آزاد و صندوق کارآفريني و بنياد توسعه و کارآفريني زنان و جوانان
وجود داشت که مطابق آن ما جواناني را با سه ويژگي که ذکر شد به صندوق معرفي ميکرديم تا به آنها تسهيلاتي داده شود. درحالحاضر 12 ايده با کسب تسهيلات از صندوق به مرحله اجرا درآمده است. پروژهاي هم براي 150 زن سرپرست خانوار طراحي و براساس آن يکسري آموزشهاي کارآموزي و توانافزايي در جهت خوداشتغالي صورت گرفت تا اين زنان بعد از اتمام دورههاي آموزشي در قالب سه گروه دستهبندي شوند؛ دسته اول توان راهاندازي کسبوکار و مديريت يک مجموعه و اشتغالزايي را داشتند، دسته دوم توان ايجاد شغل تنها براي خود را داشتند و دسته سوم که بايد در کسبوکاري تحت مديريت قرار ميگرفتند.
پروژه ديگري هم ما دنبال ميکرديم و آن تهيه بانک اطلاعات کسبوکار در منطقه بود. پروژه آخر شناسايي نهادهاي بومي منطقه بود که ميتوانست طرحهاي توانمندسازي جوانان و زنان سرپرست خانوار را دنبال کند و بهنوعي هدف آن نهادسازي يا تقويت نهادهاي از پيش موجود بود.
هدف اصلي ما از همه اين پروژهها اين بود، زماني که در منطقه آزاد اروند پروژههاي بزرگي با مديريت يا سرمايه افرادي از خارج از منطقه اجرائي ميشود، افراد بومي بتوانند چه بهصورت اشتغال مستقيم و چه بهصورت ايجاد کسبوکارهاي خرد و ارائه خدمات به اين پروژههاي بزرگ، درگير فرايند و طرحهاي توسعهاي شوند. هدفگذاري ما جامعه محرومان بود که بايد همزمان با توسعه منطقه آزاد اروند، پيشرفت ميکرد. بهنوعي هدف ما توسعه نيروي انساني به موازات توسعه فيزيکي منطقه بود. افراد محرومي که با مشکلات عديده زندگي خود بهنوعي در جامعه به حالت راکد درآمده بودند و مشکلات آنها تنها اشتغال نبود. مهارت اين بوميان پايين و همزمان بايد با تغيير چهره منطقه، آنها نيز تغيير و کارآمدتر ميشدند.
وعده دولتها به مناطقي نظير اروند و ساکنان محروم آن براي تبديل منطقه زندگي آنها به يک منطقه آزاد براساس کدام پيشفرض صورت ميگيرد؟ به عبارتي افراد بومي چه تصوري درباره يک منطقه آزاد دارند که اين وعده دولت براي آنها شايد جذابتر از ساير وعدهها شود؟
اگر ابعاد منطقه آزاد بهدرستي عملي شود مانند اينکه اگر منطقه بندري است، به رونق تجارت آن کمک شود يا با تقويت صنايع تبديلي يا ورود تکنولوژي به توليد منطقه کمک يا زيرساختها در آنجا تقويت شود و چهره محروميت مطلق اين مناطق را تغيير دهد، طبيعي است که براي ساکنان بومي جذابيت دارد؛ چراکه افراد بومي اين امر را معادل اشتغالزايي و افزايش درآمدهاي خود ميدانند. اين افراد غالبا با تصوري از دور نسبت به منطقه آزاد کيش فکر ميکنند که منطقه آنها نيز از توسعهيافتگي مشابهي برخوردار خواهد شد و زيرساخت و دسترسي آنها به حداقلها نظير جاده، برق، آب سالم، گاز و امکانات حداقلي تفريحي تسهيل ميشود؛ ولي بايد فارغ از خواسته و علاقه افرادي بومي، توجه کنيم که هرگونه فرايند توسعه مناطق آزاد بايد ساکنان آن را درگير توسعه کرده و نقش آنها را در نظر گيرد. آن چيزي که ما فعلا مشاهده ميکنيم اين است که نقش بوميان منطقه اصلا در نظر گرفته نميشود و همه تمرکز صرفا روي يکسري اهداف کلي مانند جذب سرمايه و سرمايهگذاري براي زيرساختهاست و پروژههاي تعريفشده کاملا کوتاهمدت و محدود است. از اين زاويه، افراد بومي با اين نگاه که عدهاي از مناطق
ديگر براي دنبالکردن منافع خود آمدهاند که قرار نيست براي آنها حاصلي داشته باشد، بهتدريج نسبت به امر توسعه بيتفاوت ميشوند و حتي حساس ميشوند چراکه احساس ميکنند آن چيزي که انتظارش را داشتهاند، دستاوردي براي آنها نداشته است. اگر سازمان منطقه آزاد قصد تغيير چهره محسوس و نتايج ملموس دارد اول از همه بايد اين را توضيح دهد که چه هدفگذاري را براي درگيرکردن افراد بومي منطقه در توسعه آنجا دارد. ممکن است گفته شود که مثلا در چابهار تا پيش از آنکه به يک منطقه آزاد تبديل شود، حتي يک بطري آب سالم هم پيدا نميشد و اکنون در آنجا هتل هم احداث شده است بنابراين آنجا دچار تغيير اساسي شده است. البته اين قابل قبول است ولي ما بايد به دنبال تغيير اساسي در رفاه و نگرش مردمان بومي در مناطق آزاد به توسعه باشيم. ما بايد به فکر اين باشيم که ساکنان آنجا به چه صورت ميتوانند مجهز شوند و دانش و مهارت لازم را پيدا کنند تا هم در فرايند توسعه زيرساخت منطقه مشارکت کنند و هم آماده پذيرش نقش جديد در بعد از ساخت مثلا يک هتل شوند. به اين معني که اگر ما هتل ميسازيم تا شرايط جذب توريست را فراهم کنيم، به لحاظ نيروي انساني هم شرايط جذب توريست
و ميزباني از آنها را فراهم آوردهايم. هنوز هم که به اين مناطق نگاه ميکنيم ميبينيم که نرخ بيکاري در اين مناطق بالاست. تجربه من در مورد اروند به طور خاص مسئله نگرانکنندهاي را در بردارد و آن اين است که در مناطق آزاد و بهخصوص پس از جنگ روحيه حمايتگري دولت که پشتوانه آن مشخصا توانمندسازي مردم آن منطقه نبوده، به هويت اجتماعي آنجا لطمه عميقي وارد کرده است و اين فرهنگ حمايتگري مطلق و بدون هدف، روزبهروز تشديد و موجب شده که نهادي که بخواهد در آنجا روي توانمندسازي افراد کار کند، بايد واقعا روي انگيزه آنها تمرکز کند و بهنوعي رغبت کارآفريني را در آنها به وجود بياورد.
شما دو تجربه مشابه را در يک بازه زماني تقريبا يکسان در دهه 80 در منطقه زاهدان و منطقه اروند داشتيد و روي توانمندسازي بوميان منطقه کار کرديد. آيا در اروند به واسطه منطقهآزادشدن آن، کار شما راحتتر بود؟
ما در زاهدان روي زندگي حاشيهنشينان کار ميکرديم که مراتب محروميت شديدي داشتند، ولي در اروند ما يک مؤسسه خيريه را در مسير کمک به مردم بومي کارآمدتر کرديم. در مجموع بايد توجه کرد در سهضلعي دولت، بخش خصوصي و نهادهاي مدني که قرار است به توسعه در کل کشور و ازجمله مناطق آزاد کمک کنند، ضلع نهادهاي مدني که بخش کوچک آن«ان.جي.او»ها هستند، هنوز توان کافي را ندارند و نتوانستهاند در جامعه ما هنوز شکل و نقش خود را بهخوبي ايفا کنند، چه برسد به اينکه در مناطق آزاد که عمدتا مناطق محرومي هم هستند، ايفاي نقش کنند. طرحهاي نهادهايي نظير مجموعه ما هم زماني ميتواند در سيستانوبلوچستان يا اروند موفق باشند که توسط نهادهاي خود آن منطقه دنبال شود. بديهي است که اين امر کمک دولت و بخش خصوصي را ميطلبد و از اين جهت تفاوتي ميان اروند بهعنوان يک منطقه آزاد و زاهدان که منطقه آزاد نيست، وجود ندارد.
در ابتداي کار شما در اين مناطق، برخي از نهادهاي سنتي شما را به چشم تهديد نگاه نميکردند؟ به این معنی که مثلا تصور کنند قصد داريد حوزه نفوذ آنها را اشغال يا توجه مردم را از آنها به سمت خود جلب کنيد؟
بههيچوجه اينطور نبود؛ در زاهدان در شروع کار ابتدا به معتمدان منطقه مراجعه کرديم و از توان و نفوذ آنها استفاده کرديم. اعتمادسازي که صورت گرفت و نقشي که براي مشارکت آنها در نظر گرفته شد، به موفقيت بيشتر در رسيدن به اهداف کمک کرد. در آبادان نيز در سال 87 وقتي ما به امامجمعه آنجا مراجعه کرديم و طرح خودمان را براي ايشان توضيح داديم، کاملا آمادگي حمايت از ما را نشان دادند. ما چارهاي نداريم که از هر نهاد حداقلي براي شکلگيري يک نهاد مدني که قصدش کمک به ترويج فکر کسبوکار و کارآفريني است، استفاده کنيم.
فيروزه صابر، مديرعامل بنياد توسعه کارآفريني زنان و جوانان از سال 84 تاکنون در طرحهاي توسعهاي و کارآفريني در دو منطقه زاهدان و اروند فعال بوده است. او که طرحهاي بسياري در زمينه توانمندسازي بوميان در مناطق آزاد انجام داده است معتقد است که بايد براي تغييردادن چهره يک منطقه ابتدا نگاه خود را نسبت به نهادهاي مدني و عمومي تغيير دهيم. در اين راستا اولا بايد نگاه امنيتي خود را به آنها تغيير و ثانيا به فکر توانمندسازي خود اين نهادها باشيم. فرصت براي کارکردن در اين مناطق بسيار زياد است و اگر کمک شود تا سازمانهاي بومي منطقه را در ترويج تفکر خويشفرمايي در کسبوکار و کارآفريني تقويت کنيم، نتايج بسيار خوبي را خواهيم گرفت. اين مسئله هم بايد در طرح کلان سازمان مناطق آزاد براي تقويت بخشهاي بومي ديده شود و مديرهاي تأثيرگذار منطقهاي هم اين موضوع را جدي بگيرند. نکته کليدي پيداکردن راه ارتباط با بخشهاي محلي و بومي است. برايناساس بايد مدل ارتباطي با آنها طراحي شود. من بهعنوان کسي که از نزديک در اين مناطق فعال بودم، تأکيد ميکنم که بدون درنظرگرفتن نقش بوميان منطقه در توسعه و درگيرکردن آنها براي نقشآفريني در فرايند توسعه، امکان پيشرفت درخور توجه در اين مناطق وجود ندارد.
شما تاکنون چندين طرح براي توانمندسازي و راهاندازي کسبوکار در منطقه اروند انجام دادهايد؛ ضمن تشريح اين طرحها، هدف از اجراي آنها و نتايج آنها را بيان کنيد. اجراي اين قبيل طرحها تا چه حد در توانمندسازي مردم اين مناطق تأثير داشته است؟
همانطور که اشاره کرديد تاکنون چندين طرح انجام شده است که اولين آن در سال 1385 طرحي براي توانمندسازي جوانان و راهاندازي کسبوکار به جهت توسعه کارآفريني بود. براي اين طرح در ابتدا مطالعهاي روي ظرفيتهاي منطقهاي انجام شد. براساس آن پژوهش، حدود 250 جوان آموزش دیدند. در سال 1392 و در زماني که مديران جديدي روي کار آمدند، کار پژوهشي ما مورد توجه آنها قرار گرفت و از ما خواسته شد تا آن طرح پژوهشي بازنگري و بهروزرساني شود. اين مطالعات کمک ميکرد تا آموزشهاي خود را براساس خروجيهاي يک پژوهش جامع ارائه دهيم؛ همچنين طرحي با عنوان «صد ايده برتر» داشتيم که در آن فراخواني براي جوانان فارغالتحصيل منطقه اروند داده شد تا از اين طريق بتوانيم بهترينها را شناسايي و مورد آموزش قرار دهيم تا بهتدريج ايدههاي آنها را تبديل به يک مدل تجاري و اقتصادي با سه ويژگي «عمليبودن ايده»، «قابليت دفاع مدل اقتصادي به لحاظ علمي» و «توان و ظرفيت شکلدهي کسبوکار»، کنيم. ايدههاي برتر براي اخذ تسهيلات به صندوق کارآفريني معرفي شدند. در آن زمان تفاهمنامهاي ميان سازمان منطقه آزاد و صندوق کارآفريني و بنياد توسعه و کارآفريني زنان و جوانان
وجود داشت که مطابق آن ما جواناني را با سه ويژگي که ذکر شد به صندوق معرفي ميکرديم تا به آنها تسهيلاتي داده شود. درحالحاضر 12 ايده با کسب تسهيلات از صندوق به مرحله اجرا درآمده است. پروژهاي هم براي 150 زن سرپرست خانوار طراحي و براساس آن يکسري آموزشهاي کارآموزي و توانافزايي در جهت خوداشتغالي صورت گرفت تا اين زنان بعد از اتمام دورههاي آموزشي در قالب سه گروه دستهبندي شوند؛ دسته اول توان راهاندازي کسبوکار و مديريت يک مجموعه و اشتغالزايي را داشتند، دسته دوم توان ايجاد شغل تنها براي خود را داشتند و دسته سوم که بايد در کسبوکاري تحت مديريت قرار ميگرفتند.
پروژه ديگري هم ما دنبال ميکرديم و آن تهيه بانک اطلاعات کسبوکار در منطقه بود. پروژه آخر شناسايي نهادهاي بومي منطقه بود که ميتوانست طرحهاي توانمندسازي جوانان و زنان سرپرست خانوار را دنبال کند و بهنوعي هدف آن نهادسازي يا تقويت نهادهاي از پيش موجود بود.
هدف اصلي ما از همه اين پروژهها اين بود، زماني که در منطقه آزاد اروند پروژههاي بزرگي با مديريت يا سرمايه افرادي از خارج از منطقه اجرائي ميشود، افراد بومي بتوانند چه بهصورت اشتغال مستقيم و چه بهصورت ايجاد کسبوکارهاي خرد و ارائه خدمات به اين پروژههاي بزرگ، درگير فرايند و طرحهاي توسعهاي شوند. هدفگذاري ما جامعه محرومان بود که بايد همزمان با توسعه منطقه آزاد اروند، پيشرفت ميکرد. بهنوعي هدف ما توسعه نيروي انساني به موازات توسعه فيزيکي منطقه بود. افراد محرومي که با مشکلات عديده زندگي خود بهنوعي در جامعه به حالت راکد درآمده بودند و مشکلات آنها تنها اشتغال نبود. مهارت اين بوميان پايين و همزمان بايد با تغيير چهره منطقه، آنها نيز تغيير و کارآمدتر ميشدند.
وعده دولتها به مناطقي نظير اروند و ساکنان محروم آن براي تبديل منطقه زندگي آنها به يک منطقه آزاد براساس کدام پيشفرض صورت ميگيرد؟ به عبارتي افراد بومي چه تصوري درباره يک منطقه آزاد دارند که اين وعده دولت براي آنها شايد جذابتر از ساير وعدهها شود؟
اگر ابعاد منطقه آزاد بهدرستي عملي شود مانند اينکه اگر منطقه بندري است، به رونق تجارت آن کمک شود يا با تقويت صنايع تبديلي يا ورود تکنولوژي به توليد منطقه کمک يا زيرساختها در آنجا تقويت شود و چهره محروميت مطلق اين مناطق را تغيير دهد، طبيعي است که براي ساکنان بومي جذابيت دارد؛ چراکه افراد بومي اين امر را معادل اشتغالزايي و افزايش درآمدهاي خود ميدانند. اين افراد غالبا با تصوري از دور نسبت به منطقه آزاد کيش فکر ميکنند که منطقه آنها نيز از توسعهيافتگي مشابهي برخوردار خواهد شد و زيرساخت و دسترسي آنها به حداقلها نظير جاده، برق، آب سالم، گاز و امکانات حداقلي تفريحي تسهيل ميشود؛ ولي بايد فارغ از خواسته و علاقه افرادي بومي، توجه کنيم که هرگونه فرايند توسعه مناطق آزاد بايد ساکنان آن را درگير توسعه کرده و نقش آنها را در نظر گيرد. آن چيزي که ما فعلا مشاهده ميکنيم اين است که نقش بوميان منطقه اصلا در نظر گرفته نميشود و همه تمرکز صرفا روي يکسري اهداف کلي مانند جذب سرمايه و سرمايهگذاري براي زيرساختهاست و پروژههاي تعريفشده کاملا کوتاهمدت و محدود است. از اين زاويه، افراد بومي با اين نگاه که عدهاي از مناطق
ديگر براي دنبالکردن منافع خود آمدهاند که قرار نيست براي آنها حاصلي داشته باشد، بهتدريج نسبت به امر توسعه بيتفاوت ميشوند و حتي حساس ميشوند چراکه احساس ميکنند آن چيزي که انتظارش را داشتهاند، دستاوردي براي آنها نداشته است. اگر سازمان منطقه آزاد قصد تغيير چهره محسوس و نتايج ملموس دارد اول از همه بايد اين را توضيح دهد که چه هدفگذاري را براي درگيرکردن افراد بومي منطقه در توسعه آنجا دارد. ممکن است گفته شود که مثلا در چابهار تا پيش از آنکه به يک منطقه آزاد تبديل شود، حتي يک بطري آب سالم هم پيدا نميشد و اکنون در آنجا هتل هم احداث شده است بنابراين آنجا دچار تغيير اساسي شده است. البته اين قابل قبول است ولي ما بايد به دنبال تغيير اساسي در رفاه و نگرش مردمان بومي در مناطق آزاد به توسعه باشيم. ما بايد به فکر اين باشيم که ساکنان آنجا به چه صورت ميتوانند مجهز شوند و دانش و مهارت لازم را پيدا کنند تا هم در فرايند توسعه زيرساخت منطقه مشارکت کنند و هم آماده پذيرش نقش جديد در بعد از ساخت مثلا يک هتل شوند. به اين معني که اگر ما هتل ميسازيم تا شرايط جذب توريست را فراهم کنيم، به لحاظ نيروي انساني هم شرايط جذب توريست
و ميزباني از آنها را فراهم آوردهايم. هنوز هم که به اين مناطق نگاه ميکنيم ميبينيم که نرخ بيکاري در اين مناطق بالاست. تجربه من در مورد اروند به طور خاص مسئله نگرانکنندهاي را در بردارد و آن اين است که در مناطق آزاد و بهخصوص پس از جنگ روحيه حمايتگري دولت که پشتوانه آن مشخصا توانمندسازي مردم آن منطقه نبوده، به هويت اجتماعي آنجا لطمه عميقي وارد کرده است و اين فرهنگ حمايتگري مطلق و بدون هدف، روزبهروز تشديد و موجب شده که نهادي که بخواهد در آنجا روي توانمندسازي افراد کار کند، بايد واقعا روي انگيزه آنها تمرکز کند و بهنوعي رغبت کارآفريني را در آنها به وجود بياورد.
شما دو تجربه مشابه را در يک بازه زماني تقريبا يکسان در دهه 80 در منطقه زاهدان و منطقه اروند داشتيد و روي توانمندسازي بوميان منطقه کار کرديد. آيا در اروند به واسطه منطقهآزادشدن آن، کار شما راحتتر بود؟
ما در زاهدان روي زندگي حاشيهنشينان کار ميکرديم که مراتب محروميت شديدي داشتند، ولي در اروند ما يک مؤسسه خيريه را در مسير کمک به مردم بومي کارآمدتر کرديم. در مجموع بايد توجه کرد در سهضلعي دولت، بخش خصوصي و نهادهاي مدني که قرار است به توسعه در کل کشور و ازجمله مناطق آزاد کمک کنند، ضلع نهادهاي مدني که بخش کوچک آن«ان.جي.او»ها هستند، هنوز توان کافي را ندارند و نتوانستهاند در جامعه ما هنوز شکل و نقش خود را بهخوبي ايفا کنند، چه برسد به اينکه در مناطق آزاد که عمدتا مناطق محرومي هم هستند، ايفاي نقش کنند. طرحهاي نهادهايي نظير مجموعه ما هم زماني ميتواند در سيستانوبلوچستان يا اروند موفق باشند که توسط نهادهاي خود آن منطقه دنبال شود. بديهي است که اين امر کمک دولت و بخش خصوصي را ميطلبد و از اين جهت تفاوتي ميان اروند بهعنوان يک منطقه آزاد و زاهدان که منطقه آزاد نيست، وجود ندارد.
در ابتداي کار شما در اين مناطق، برخي از نهادهاي سنتي شما را به چشم تهديد نگاه نميکردند؟ به این معنی که مثلا تصور کنند قصد داريد حوزه نفوذ آنها را اشغال يا توجه مردم را از آنها به سمت خود جلب کنيد؟
بههيچوجه اينطور نبود؛ در زاهدان در شروع کار ابتدا به معتمدان منطقه مراجعه کرديم و از توان و نفوذ آنها استفاده کرديم. اعتمادسازي که صورت گرفت و نقشي که براي مشارکت آنها در نظر گرفته شد، به موفقيت بيشتر در رسيدن به اهداف کمک کرد. در آبادان نيز در سال 87 وقتي ما به امامجمعه آنجا مراجعه کرديم و طرح خودمان را براي ايشان توضيح داديم، کاملا آمادگي حمايت از ما را نشان دادند. ما چارهاي نداريم که از هر نهاد حداقلي براي شکلگيري يک نهاد مدني که قصدش کمک به ترويج فکر کسبوکار و کارآفريني است، استفاده کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.