|

گفت‌وگو با معاون مناطق آزاد

فرهنگ، اقتصاد، آزادی

مناطق آزاد و تأثير فرهنگي آن بر كشور و اقتصاد چيست؟

در چهار سال اخیر چه اقداماتي در جهت توسعه اجتماعي و مشاركت جوامع محلي در مناطق آزاد ارائه شده است؟ براي يافتن پاسخ اين سؤال به سراغ حجت‌الاسلام محمدعلي زم رفته و پيرامون نوع نگرش کلان به بوميان و جايگاه آنان در مناطق آزاد تجاري، تبادل ‌نظر و اقدامات صورت‌گرفته در راستاي حفظ فرهنگ بومي مناطق و بهره‌برداري اقتصادي از آن براي خود بوميان را بررسي کردیم.

تبادل امور فرهنگي بين ايران و ملل مختلف از چه جهاتي اهميت دارد و مناطق آزاد تجاري چه نقشي در اين تبادلات ايفا مي‌کنند؟
مناطق آزاد گذرگاه ورود و خروج مردم سرزمين ما و همسايگان هستند. منظورم از سرزمين هم جنبه فيزيکي و هم جنبه فکري و معنوي آن است. مناطق آزاد تجاري از جنبه فکري مي‌توانند داراي کارکردهاي فرهنگي، اقتصادي، مذهبي و... باشند؛ به‌ویژه از نظر ژئوپولیتيک، همسايگان ايران از ديرباز يا جزئي از کشور ما بوده‌اند يا تحت‌تأثير فرهنگ و تمدن ايراني قرار داشته‌اند. متأسفانه با گذشت سده‌ها و به‌خصوص دهه‌هاي اخير، روابط و رفتار اثرگذار بر همسايگان به يک رفتار سيستمي ملي تبديل نشده است. دولت‌ها در ايران بايد همسايه‌داري و همسايه‌مداري را در حدي که پيغمبر فرموده است به ساختار ملي و دولتي تبديل کنند. وقتي بر عنصر حق و حرمت همسايگي در دين به اين اندازه تأكيد شده است، معلوم مي‌شود همسايگي دو ملت از اهميت بالايي برخوردار است. پيرامون ما 12 کشور با جمعيت حدود 400 ميليون نفر قرار دارد. ما براي ورود به دنياي همسايگان نيازمند به يک سازوکار منطقي هستيم که بتوانيم با هر همسايه متناسب با آداب و سياست او رفتار کنيم و اگر ما در هريک از مناطق آزاد تجاري متناسب با ويژگي‌هاي فرهنگي منحصربه‌فرد کشور همسايه‌اش رفتار کنيم، اين ارتباط مي‌تواند بسيار مؤثر واقع شود؛ برای مثال اگر در چابهار بر فرهنگ پاکستاني و افغانستاني، در ماکو بر فرهنگ مردم ترکيه، در اروند بر فرهنگ مردم عراق و... تمرکز کنيم، هريک از مناطق آزاد ما تبديل به يک دولت منعطف محلي خواهند شد که مجموعه آنها با کشورهاي اطرافمان تعامل بهتر و مؤثرتري خواهند داشت. در واقع از طريق روابط خوب همسايگي اقتصاد ما از يک اقتصاد درون‌گراي 80ميليوني به يک اقتصاد 400ميليوني تبديل خواهد شد.
در دنياي امروز اقتصاد آميخته با فرهنگ و مسائل اجتماعي است و در هیچ کجای دنيا اقتصاد به‌تنهايي جواب نمي‌دهد. امروزه کشورها مقدمه و لازمه رسيدن به توسعه و روابط اقتصادي خود را دستيابي به تفاهم فرهنگي و سپس تعامل فرهنگي با ديگران مي‌دانند و در اين راه به يک سازوکار اقتصادي برآمده از دل اين ديپلماسي فرهنگي مي‌رسند؛ برای مثال يکي از راه‌هاي استفاده از آثار برجام مي‌توانست و بايد توسعه گردشگري منطقه‌اي (همسايگان) باشد که متأسفانه به دلیل تنگ‌نظري‌ها و رفتار سياسي يک جريان و گروه تندرو تاکنون آن‌گونه که مي‌بايست نتوانسته‌ايم از آن استفاده کنيم. ما بايد بلافاصله بعد از برجام برنامه‌ريزي براي جذب 15 ميليون گردشگر همسايه را در دستور کار قرار مي‌داديم؛ اما به دليل حمله به سفارت عربستان نتوانستيم اين برنامه را محقق کنيم. ما بايد بکوشيم مردم ساير نقاط جهان خودشان به اينجا بيايند و فرهنگ ما را از نزديک مشاهده و تجربه کنند تا تحت‌تأثير رسانه‌هاي بيگانه و ايران‌هراسي قرار نگيرند. اقتصادي که براساس اشتراکات فرهنگي شکل بگيرد و سپس به سمت صنايع کشاورزي، فولاد، نفت، پتروشيمي، گاز و نيز تجارت متمايل شود مصداق کامل اقتصاد مقاومتي خواهد شد. چنين اقتصادي است که پايدار مي‌ماند زيرا ريشه‌هاي فهم و تعامل و تبادل اين اقتصاد از حوزه روابط فرهنگي و فرهنگ بيرون آمده است.
با توجه به تسلط گفتمان تهاجم فرهنگي به نظر شما نگاه سازمان زيرمجموعه شما به تأثير فرهنگ‌هاي خارجي بر زندگي بوميان مناطق آزاد چگونه است؟
ويروس‌ها و ميکروب‌ها امکان ورود و اثرگذاري بر بدن هر کسي را ندارند. ورودشان مستلزم وجود بستر پذيرايي ميکروب است و اگر شما در برابر آن ويروس يا ميکروب داراي مقاومت بوديد، آن ويروس اثرگذار نخواهد شد. اگر اصل و کارايي تهاجم فرهنگي را پذيرفته باشيم، معنايش اين است که ما پيش از آن ضعف فرهنگي خود را پذيرفته‌ايم. ملت و کشوري که در حوزه فرهنگي ضعيف باشد فرهنگش آماده اثرپذيري از وجوه بد فرهنگ خارجي مي‌شود. پس راه مقابله با تهاجم فرهنگي، واکسينه‌کردن فرهنگ خود است. اگر فرهنگ‌هاي مهاجم خارجي قصد دارند با سينما و شعر و موسيقي به فرهنگ ما حمله کنند، راهکار ما چه بايد باشد؟ آيا درست است که ما نيز با ساخت فيلم و موسيقي و شعر درصدد ضربه‌زدن به آنها بربياييم؟ اگر فرهنگ آنها به ما آسيب مي‌رساند به اين معني است که فرهنگ ما نقاط ضعفي دارد؛ پس براي اينکه ما دچار تهاجمات پي‌درپي فرهنگي نشويم يک راه بيشتر وجود ندارد و آن مقاوم‌سازي فرهنگ خودمان است؛ يعني پيش از آنکه آثار هنري ما نتيجه تهاجم فرهنگي قلمداد شود، بايد بتواند موجب تقويت باورهاي ارزشي و فرهنگي در خودمان شود و بايد مصونيت فرهنگي را بالا ببرد. بايد در گام نخست معلوليت فرهنگي خود را به عامليت فرهنگي، تبديل کنيم و فرهنگمان را به مرحله اثرگذار در خود برسانيم. يکي از راهکارهاي کارساز اين است که به توليد‌کنندگان فرهنگ و هنر بها دهيم. بايد به آثار هنري اين جرئت و جسارت را بدهيم که خودمان را نقد کنند. چندين سال است که در کشورمان، نظام، دولت و حوزه‌هاي مختلف دچار توهم «فرهنگ‌سازي» شده‌اند و هزينه‌هاي مادي و معنوي فراواني مي‌شود تا بتوانيم فرهنگ بسازيم، غافل از آنکه چنين فکري از اساس غلط است و فرهنگ، جنسش ساختني نيست. فرهنگ بايد از دل جامعه بجوشد و جنسش فکر و انديشه است و نيز محصول درون‌سازي آدم‌هاست. ما بايد نخست با کالاهاي فرهنگي و هنري مستقل و اثرگذار، درون خود را از خرافات و انحرافات پاک‌سازی کنيم و در گام بعدي در سرزمين پاک‌شده درون بايد بذرهاي درست و مفيدي بکاريم تا اين فرهنگ توليد شود و سپس بجوشد و مظاهر بيروني بيابد.
پس تهاجم فرهنگي هيچ ربطي به مناطق آزاد و غيرآزاد ندارد، بلکه پديده‌اي فراگير و حتي فراملي و يک مسئله جهاني است. انديشه‌هاي قدرتمندي در جهان شکل گرفته است که به‌جاي اشغال نظامي و تصرفات اقتصادي کشورها، به تصاحب مغزها و مالکيت ذهن‌ها و دل‌ها و اشغال عواطف و احساسات، اهتمام مي‌ورزند و معتقد‌ند که مي‌توان مغز و فکر ملت‌ها را به خود متمايل و دارايي‌شان را‌ از آنِ خود كرد. نفوذ ديگر از طريق انسان‌هاي دوپا صورت نمي‌گيرد و بيگانگان فيزيکي وارد کشورها نمي‌شوند، بلکه نفوذ خود را از طريق انديشه‌ها و محصولات فکري و هنري عملي مي‌كنند. ازاين‌رو راه‌هاي زياد و متنوع فرهنگي براي تصرف و ورود پيدا مي‌کنند. ما در پي اين هستيم که زمينه مهاجرت نخبگان و فرهيختگان و اهل توليد فرهنگ و هنر به مناطق آزاد تجاري را فراهم کنيم تا با کاهش سايه شوم بي‌حمايتي‌ها و بوروکراسي‌هاي ضدفرهنگ در سرزمين اصلي، اين نقيصه را در مناطق آزاد جبران کنيم تا اهل فرهنگ و هنر به اين مناطق بيايند و از امکانات آنجا استفاده کنند. درصدد هستيم شرايط بهتري براي ارتقای انديشه و توليد محصولات برتر فکري و هنري فراهم کنيم. اگر سازمان‌هاي ما به درک اين مهم دست يابند، اين کار با سهولت بهتري به سرانجام مي‌رسد و اگر همراهي نکنند، اين کار بايد به وسیله بخش خصوصي انجام شود. همين روش درحال‌حاضر در منطقه آزاد کيش از سوی يک قصه‌نويس معاصر انجام گرفته و مکتب قصه‌نويسي کيش راه‌اندازي شده است. حاصل حضور يک نويسنده بزرگ در کيش و گردآمدن جامعه محلي و بومي در اطراف او، آموزش و تربيت تعدادي قصه‌نويس بومي بوده است و تاکنون پنج جلد از قصه‌هاي قصه‌نويسان بومي کيش منتشر شده است. ما در آذربايجان و ماکو نيز در حال راه‌اندازي مکتب موسيقي آذري هستيم. براي مقابله با موسيقي غربي‌ گريزي جز شناختن و پروردن موسيقي بومي خود نداريم. همچنين شهري به نام شهرک انديشه در مناطق آزاد راه‌اندازي کرده‌ايم تا به اهل فرهنگ و هنر و سينماگران تسهيلات ويژه و فضا بدهيم. اين اقدامات سبب مي‌شود به‌تدریج توليدات فرهنگي و هنري در اين مناطق توسعه بيابد و ترويج شود.
همان‌طور که از نام مناطق آزاد تجاري مي‌توان برداشت کرد اين مناطق با هدف انجام کار اقتصادي و تجاري تشکيل مي‌شوند، فکر مي‌کنيد چرا مناطق آزاد نيازمند شناخت، بازآفريني و خلق ارزش‌هاي هويتي هستند؟
مناطق آزاد تجاري قبل از آنکه مأموريت تجاري و اقتصادي داشته باشند، قطعه‌اي از خاک سرزمين کهن ايران هستند که 10 تا 12 هزار سال تاريخ و سابقه بزرگ‌ترين تمدن بشري را پشتوانه خود دارند. در زماني که بشريت در قعر بردگي و بربريت به سر مي‌برد، ما داراي تمدن و فرهنگ بوده‌ايم. اگر ريشه کهن پارسي و اسطوره‌ها و قهرمان‌هاي ايراني به‌عنوان يک سرمايه عظيم و اصيل روي ميز تجارت و معاملات اقتصادي هر فرد و کمپاني ايراني قرار گيرد، سود چنين اقتصادي از پيش تضمين شده است. به همين دليل است که بنده همواره فرهنگ را مقدم بر اقتصاد و کار فرهنگي را عامل رشد و توسعه اقتصادي دانسته‌ام. همه تأكيد ساليان گذشته من بر اين بوده است که ما بايد به اقتدار فرهنگ بينديشيم و سرآمد برنامه‌هاي خود را دستيابي به آن بدانيم؛ برای مثال در ايالات متحده آمريکا همه تصميمات بر مدار محيط‌ زيست قرار گرفته است؛ يعني هر کنش و واکنشي در سيستم آمريکايي در حوزه علم، اقتصاد، هنر، سياست و... ابتدا با عيار و ميزان محيط‌ زيست سنجيده مي‌شود؛ اما چون در انديشه اسلامي اين‌گونه سخن‌ها و دستورات و برنامه‌هاي اساسي و ارزشمند براي اعتلای محيط‌ زيست وجود دارد، در صورت عمل به اسلام، نياز به روش آمريکايي‌ها نداريم. حقيقت دين ما در بهابخشي و تکيه بر فرهنگ استوار شده است. اگر اين حقيقت را محقق کنيم بايد محيط‌ زيست ما در حد عبادتگاه انسان، پاک و نظيف قلمداد شود (ان الارض مساجدالله). در انديشه اسلامي زمين بايد از هر ناپاکي و عوامل آلوده‌ساز دور نگه‌ داشته شود. به همين دلايل است که کشف، روزآمد و کاربردي‌کردن چنين ارزش‌هاي هويتي در مناطق آزاد تجاري به‌عنوان يک راهبرد استراتژيک به طور جدي مد‌نظر قرار گرفته است.
تعامل و تبادل فرهنگي بوميان مناطق آزاد تجاري چگونه مي‌تواند به رشد اقتصادي اين مناطق کمک کند؟
کار اقتصادي متکي به عنصر انساني است. وقتي تعريف شما از انسان، تعريف اگزيستانسياليستي، سوسياليستي يا ليبرالي باشد، عمل اجتماعي انسان هم مترتب بر انديشه و فلسفه او خواهد شد؛ پس اگر ما بخواهيم به رشد اقتصادي برسيم، در درجه نخست بايد تعريف انسان، کرامت او، عزّت او، تأثيرات وجودي و تصميم‌سازي او و نحوه نگرش او به دنيا و آخرت و در يک جمله چگونگي «رشد انساني» را مورد بررسي قرار دهيم. در اين صورت تعريف جامعه محلي پديدار مي‌شود و اگر خواسته باشيم اقتصاد را مقاومتي کنيم، در درجه نخست انسان مولد مقاومت را بايد بازتعريف کنيم و عناصر پايداري شرافت، کرامت و عزت‌مداري چنين انساني را در اين مناطق مد‌نظر قرار دهيم و به هويت بومي-ملي اين مناطق تبديل کنيم.
به‌طور‌کلي مناطق آزاد تجاري چگونه مي‌توانند از نظر فرهنگي در سطح کشور تأثيرگذار باشند؟
يکي از ظرفيت‌هاي مناطق آزاد تجاري الگو‌سازي در زمينه‌هاي مختلف است. متأسفانه در قانون مجلس شوراي اسلامي مصوب سال 1372، کارکرد و هويت و نقش فرهنگ‌آفريني مناطق آزاد ديده نشده است؛ البته من در دوره کوتاه اين دولت، علاوه بر اخذ مصوبه تأسيس يک معاونت موسوم به فرهنگ اجتماعي و گردشگري در دبيرخانه و معادل آن در هريک از مناطق آزاد، «منشور برنامه‌هاي کلان حوزه فرهنگ» را در سه ساحت «فرهنگ فرابخشي»، «فرهنگ بين‌بخشي» و «فرهنگ درون‌بخشي» با کارشناسي بيش از هزارساعته تهيه و پس از دو سال دوندگي و گذراندن از کميته‌ها و کميسيون‌ها و کارگروه‌هاي دولت در آذرماه سال 95 به تصويب دولت محترم و ابلاغ رئيس‌جمهور گرامي رساندم. هم‌اينک حوزه فرهنگ مناطق آزاد بسيار قانوني و مقتدر و داراي بودجه و ساختار مشخص شده است و اين قانون الزاماتي را همراه دارد که در صورت استنکاف از اجزاء آن بايد سازمان‌ها در برابر دستگاه‌هاي نظارتي پاسخ‌گو باشند. ازاين‌پس مديران عامل و هيئت‌مديره‌هاي سازمان‌هاي مناطق آزاد براي اجراي تکليف قانوني برآمده از اين منشور، بايد به اهل نظر و حکمت و تدبير و تفکر ميدان دهند، مانع از رفتارهاي چکشي و مکانيکي و ابزاري پيراموني سازمان خود با نخبگان و فرهيختگان و هنرمندان شوند و کارهاي فرهنگي توسعه‌بخش منطقه خود را متکي به فکر انسان‌هاي فرهيخته و هنرمندان مجرب و انديشمند پيگيري کرده و به ثمر برسانند.
در زمينه بهداشت و درمان ساکنان بومي مناطق آزاد چه تلاش‌هاي فرهنگي‌ای صورت گرفته است؟
بهداشت زيرمجموعه سلامت است. عنصر سلامت در ابعاد مادي و معنوي آن به‌عنوان يکي از عناصر مهم در منشور کلان فرهنگي مناطق به تصويب دولت رسيده و در دستور کار مناطق قرار گرفته و مضمون و محتوا و مصداق‌هاي سلامت در اين منشور مورد توجه جدي قرار گرفته است. با اقتصادي‌ديدن و اقتصادی‌کردن امر بهداشت و درمان و سلامت، پيش‌بيني مي‌شود که در آينده نزديک اين بخش داراي يک اقتصاد و جاذبه براي سرمايه‌گذاري قلمداد شود که در نتيجه موجب اعتلاي اقتصاد بهداشت و پزشکي خواهد شد؛ به‌ويژه آنکه 12 کشور همسايه ما از نظر پزشکي از ايران عقب هستند و ما مي‌توانيم بساط توريسم سلامت را در اين مناطق براي خارجي‌ها با اولويت کشورهاي همسايه بگسترانيم. در اين سه سال در حدود 200 ميليارد تومان براي توسعه درمان، بيمارستان‌سازي و تجهيز و تعمير مناطق سرمايه‌گذاري شده است. همه اينها علاوه‌بر بيمارستان بزرگ قشم است که بيش از 150 ميليارد تومان در آن سرمايه‌گذاري شده است. متأسفانه ساختار و شرايط وزارت بهداشت و درمان کشور، با وجود آنکه وزير محترمش از بخش خصوصي و سودآور درمان به وزارت راه يافته است، به گونه‌اي است که اجازه ورود بي‌دردسر به بخش خصوصي سلامت و درمان را ناممکن يا بسيار سخت کرده است؛ درحالي‌که يکي از راه‌هاي عمده توسعه پزشکي و رونق صنعت پزشکي در جهان کنوني اقتصادي‌شدن مسئله پزشکي است. اساسا هر عنصري که خواسته باشيم توسعه يابد، بايد آن را نيازمند داشتن بازار بدانيم و در نظام عرضه و تقاضا براي آن جايگاهي در نظر بگيرم.
در مناطق آزاد تجاري چه تلاش‌هاي فرهنگي در زمينه حفظ محيط‌ زيست صورت گرفته است؟
براي نخستين‌بار در تاريخ مناطق آزاد، امر محيط‌ زيست بسيار مورد توجه قرار گرفته و نگاه به محيط‌ زيست از يک مسئله سخت‌افزاري به يک موضوع نرم‌افزاري ارتقا پيدا کرده است. محيط‌ زيست تا پيش از تصويب منشور به‌عنوان يک امر مکانيکي در معاونت‌هاي عمراني مناطق ديده مي‌شد؛ اما امروز به‌عنوان يک مسئله اجتماعي به آن نگاه مي‌شود. در دوره دولت تدبيرواميد بيش از صد ميليارد تومان براي توسعه محيط‌ زيست از سوی مناطق آزاد سرمايه‌گذاري و هزينه شده است. رويکرد اين معاونت در قبال محيط‌ زيست به گونه‌اي است که اساسا آن را نه عنصر هزينه‌اي، بلکه يک پديده توليدي و اقتصادي مي‌داند. به این معنا که حفاظت از محيط‌ زيست و توسعه زيست سالم داراي يک اقتصاد ويژه است و طرح‌هاي فراواني در جهان حول اين انديشه شکل گرفته و ما درصدد هستيم که آنها را در مناطق آزاد بيابيم، بومي کنيم و گسترش دهيم. در اين دولت يکي از جزاير متروک ايران به نام هندورابی براساس ملاحظات زيست‌محيطي مطالعه، طراحي و به يک جزيره گردشگري داراي زيرساخت‌هاي فرودگاهي، بندري، آب، برق، جاده و... تبديل شد. همه عناصر و مواد و مصالح به کار گرفته‌شده در اين جزيره بومي است. در همه مناطق آزاد امر محيط‌ زيست به‌ویژه در حوزه اجتماعي و اقتصادي در دستور کار قرار دارد که تفصيل کارکردهاي هر منطقه را بايد در لابه‌لاي گزارش‌هاي فراوان اين مناطق جست‌وجو کرد.
طبق گزارش‌هاي پراکنده، به نظر مي‌رسد بيشترين مشاغلي که بوميان مناطق آزاد تجاري را به خود جذب کرده‌اند فروشندگي و کارگري در کارگاه‌هاي صنعتي بوده‌اند. اين آمار بيانگر آن است که سرنوشت اقتصادي مناطق آزاد از بيرون و خارج از اراده خود بوميان رقم مي‌خورد که قطعا تبعات منفي قابل ملاحظه‌اي به دنبال خواهد داشت. چه تلاش‌هايي براي ايجاد بستر فرهنگي در راستاي آموزش و توانمندسازي ساکنان بومي براي احراز مشاغل با منزلت بالاتر صورت گرفته است؟
شرايط کشور به‌ويژه مناطق آزاد تجاري ايجاب نمي‌کند که مشاغل را رتبه‌بندي و ارزش‌سنجي کنيم. ما در گام نخست تکليف داريم که بي‌کاري را به هر طريقي که شده مرتفع کنيم. اگر مردم شغل پيدا کردند خودشان منطق کار مطلوب را از درون کار موجود به دست خواهند آورد. آن‌چنان که بي‌کاري بدتر، از دل بي‌کاري بد بيرون مي‌آيد. هيچ اعتيادي نيست که يک مرتبه پديدار شود و در اوج قرار گيرد. نظام آفرينش بر اصل تدريج استوار شده و براي رسيدن به پله سوم حتما بايد دو پله پيشين آن طي شود. ما در يکي از مناطق که جمعيت بي‌کار آن زياد است تصميم گرفتيم، حتي در گام نخست «کار کاذب» راه‌اندازي کنيم تا در پرتو آن، فرصت کارآفريني و تشکيل کارهاي مفيد پديد آيد. به نظر من از نظر ديني، ملي، اجتماعي و اقتصادي و خانوادگي هيچ چيز مهلک‌تر از بي‌کاري نيست؛ البته اين را هم بايد گوشزد کنم که مشکل کنوني کشور ما بي‌کاري نيست بلکه فرهنگ‌ناشناسي کار و تن به کار ندادن و در واقع نوعي تن‌پروري و متوقع‌بودن بي‌کاران، مشکل اصلي ماست که هر کس يک‌روزه و يک‌شبه مي‌خواهد ره صدساله را بپيمايد و مدير قسمتي بشود و ميز و صندلي کسب کند. اساسا در ساليان دولت‌هاي نهم و دهم فرهنگ ميزکاري، دورکاري و دولت‌کاري در کشور شکل گرفت. تا جايي که حتي برخي کساني که داراي مشاغل خصوصي و آزاد هستند نيز مي‌خواهند به‌نوعي به دولت و يک نهاد دولتي وصل شوند و به‌اصطلاح خود را از يک «آب‌باريکه» هميشگي برخوردار کنند. اکنون در حوزه گردشگري، رستوران، هتل‌داري و... بخش خصوصي نياز به کارگراني دارد که داراي حداقل‌هاي اخلاق کسب‌وکار باشند. يکي از کمبودهاي جدي در کل کشور و مناطق آزاد و ويژه اقتصادي کمبود نيروي کار است. همين عقب‌ماندگي از فرهنگ کار، امروزه موجب آسيب و پيدايش بسياري از تنش‌ها بين کارگر و کارفرما شده است.
تاکنون چقدر به حفظ فرهنگ بومي ساکنان مناطق آزاد تجاري بها داده شده است و براي نهاد زير نظر شما استفاده از پتانسيل‌هاي آن براي جذب گردشگر در چه اولويتي از اهميت قرار دارد؟
فرهنگ بومي مناطق اصلي‌ترين برند و نشان توسعه جوامع محلي و افزايش مشارکت اجتماعي آنها قلمداد مي‌شود. رنگ پوست، لباس، غذاي محلي، ادبيات گفتاري، لهجه و زبان، آداب و رسوم، صنايع دستي، ميهمان‌دوستي، عبادات، شعائر مذهبي، آيين‌هاي بومي و قومي، طبيعت، روابط قومي، معرفت، دوستي، محبت و احساسات و عواطف و... اينها سرمايه‌هاي اصلي اين مناطق براي رسيدن به اهداف برندسازي قلمداد مي‌شود. کافي است شما به برخي مناطق و روستاهاي مناطق آزاد برويد و اين کارکردها را در آنجا جست‌وجو کنيد؛ برای مثال در کيش که محله سفين يکي از نقاط آسيب‌پذير و توسعه‌نيافته کيش در همه دوران گذشته تلقي مي‌شد، اکنون با مشارکت جامعه محلي در حال تبديل‌شدن به يکي از بهترين نقاط گردشگري بومي با حفظ معماري کهن و احيای آداب و رسوم ساکنان منطقه است. اينها تفاوت نگرش انساني اين دولت به مردم و جوامع محلي مناطق آزاد، نسبت به رفتار دولت‌هاي پيشين بوده است.
به دليل آنکه مناطق آزاد تجاري پيشخوان کشور در ارتباط اقتصادي با جهان خارج هستند، امنيت اجتماعي در آنها اهميت پيدا مي‌کند. وضعيت امنيت اجتماعي در اين مناطق را چطور ارزيابي مي‌کنيد؟
امنيت مهم‌ترين رکن جامعه‌سازي در همه تاريخ جوامع رو به توسعه و رشديافته است. حضرت ابراهيم در چهار هزار سال پيش که خانواده کوچکش را در سرزمين بی‌آب‌وعلف مکه اسکان مي‌داد، اولين تقاضايش از خداوند اين بود که امنيت آنها و آن سرزمين را تأمين کند. چيزي که در دنياي امروز از خودِ امنيت مهم‌تر است، احساس امنيت و امنيت جامعه است؛ يعني دوران امنيت پليسي و نظامي به سر آمده و امنيت امروز به جلوه‌هاي گوناگون زندگي مردمان يک جامعه مربوط مي‌شود. آموزش، کتاب، موسيقي، سينما، ماهواره و... اگر امنيت‌دار و امنيت‌آفرين نباشند، در کنار کم‌آبي، فقدان توليد، بي‌کاري و... اسباب ناامني روحي و رواني جامعه خواهند شد.
البته به فضل و رحمت پروردگار و تدابير رهبر معظم و جان‌فشاني نيروهاي نظامي، انتظامي و اطلاعاتي کشور، ما در کنار کشورهاي ناامن همسايه از بالاترين ضريب امنيت برخوردار هستيم که انصافا بايد بر دست و پاي همه امنيت‌آفرينان فيزيکي و مرزي ايران بوسه زد و شهيدان و جانبازان راه امنيت‌آفريني کشور را بزرگ داشت و نسبت به ايشان اداي دين و احترام کرد.
چرا در مناطق آزاد تجاري شاخص‌هاي توسعه آن‌گونه که مورد انتظار بوده است، رشد نکرده‌اند؟
مناطق آزاد گرفتار کاستي‌هاي قانوني، تعارض‌هاي اداري و حسادت‌هاي سازماني و تنگ‌نظري‌هاي ساختاري و نهادي در درون دولت هستند که حداقل در اين سه‌سال‌ونيم که من به طور مستقیم در جريان بوده‌ام، چنين رفتارهايي از موانع اصلي توسعه اين مناطق بوده‌اند. درحالي‌که قانون تکليف ماليات گمرکات، بيمه، قانون کار و بانک‌ها را در حوزه مناطق آزاد معين کرده و اساسا مناطق آزاد با داشتن اين چند امتياز، منطقه آزاد تلقي مي‌شوند، اما هريک از اين نهادها به گونه‌اي به دست و پاي مناطق آزاد غل‌وزنجير زده‌اند. در مواردي رئيس‌جمهور محترم و معاون‌اول بايد شخصا در جزئيات ورود پيدا کنند تا مثلا گمرک از يک رفتار سليقه‌اي خود در يک منطقه عقب‌نشيني کند. يکي از اصلي‌ترين عناصر توسعه‌بخش اين مناطق سرمايه و نقدينگي است. وضع کشور دراين‌زمينه مساعد نيست. در دنيا بانک‌هايي با سرمايه‌هاي کم وجود دارد که حاضر‌ند با 20 تا 30 ميليون دلار سرمايه اوليه در يکي از مناطق ثبت شوند تا به‌تدریج با شرايط اقتصادي منطقه و سودآوربودن پروژه‌هاي صنعتي، توليدي، دريايي، تجاري، صادراتي و مکانيسم‌هاي مديريتي و نظارتي آشنا شوند. سپس با تکنولوژي و سرمايه کافي در پروژه‌ها ورود پيدا کنند و يکي پس از ديگري پروژه‌هاي توجيه‌دار را راه‌اندازي، اشتغال‌زايي و سودآفريني کنند. اين يکي از فرصت‌هاي پيش‌روي مناطق نسبت به ساير بخش‌هاي سرزمين است.
متأسفانه اين ابتدايي‌ترين حق توسعه مناطق آزاد در چنبره بدگماني، بي‌خيالي و بي‌تفاوتي و نيز مسئوليت‌ناشناسي اجتماعي افتاده و در سلسله‌مراتب کارشناسي بانک مرکزي گير کرده است و مناطق نمي‌توانند به يکي از توصيه‌هاي بند يازدهم اقتصاد مقاومتي که تأمين سرمايه است جامه عمل بپوشانند. کساني که فکر مي‌کنند مي‌توان فقط با تکيه بر منابع کشور به توسعه دست يافت يا از توسعه چيزي نمي‌دانند يا منابع عظيم کشور و سرمايه نقدي اندک آن را نمي‌شناسند. کساني که به دولت‌ها ايراد خام‌فروشي نفت مي‌گيرند، نمي‌دانند که تبديل هر بشکه نفت 50دلاري به يک ارزش افزوده هزاردلاري، نيازمند حداقل سه تا پنج هزار دلار سرمايه‌گذاري است و وقتي کشوري خود داراي اين سرمايه نيست، مجبور است جذب سرمايه کند. مگر قطر و عراق که با ما چاه‌هاي مشترک دارند چگونه در بهره‌برداري از آنها از ما پيشي گرفته‌اند؟ آنها از سرمايه‌گذاران چيني و کره‌اي دعوت کرده و در قراردادي کار را با شرايط معين به آنها سپرده‌اند. من نمي‌دانم اين چه ترس يا بُخلي است که ما فقر و فحشا و بي‌کاري و مفاسد اقتصادي و اجتماعي را مي‌پذيريم و با آنها کنار مي‌آييم، اما نمي‌گذاريم طبق قوانين و مقررات حقوقي از جهان سرمايه بيايد تا در پرتو آن بتوانيم همه مشکلات اقتصادي و اجتماعي خود را کاهش دهيم. اينکه قرآن ترس را زاييده افکار و وسوسه‌هاي شيطاني مي‌داند، يکي از مصداق‌هايش همين ترس از تبادلات و تعامل براي کاهش فقر و ثروت‌زايي است.
به گفته کارشناسان، توسعه نفتي ایران برای پیشگیری از خام‌فروشی حداقل نیازمند 200 میلیارد دلار سرمایه است و همه پروژه‌های اقتصادی کشور نیازمند هزار میلیارد دلار سرمایه هستند. چنین سرمایه‌ای در دنیا وجود دارد، اما شرط ورودش رعایت اقتضائات عقلانی و تن‌دادن به مقررات حقوقی است که یکی از آنها تأمین امنیت سرمایه‌دار است. جلوگیری از ریزگردها که معلول ده‌ها سال بدرفتاری با زمین و طبیعت است نیازمند کاشت ده‌ها میلیون درخت، زهکشی زمین، آب‌رسانی شیرین قطره‌ای و... است که مستلزم میلیاردها دلار سرمایه خواهد بود. رسیدگی به وضعیت دریاچه‌ها، تالاب‌ها، رودخانه‌ها، توریسم و گردشگری، توسعه شهرهای ساحلی و ... همه‌وهمه نیازمند سرمایه و تکنولوژی خارجی است. در غیراین‌صورت باید ده‌ها سال، عقب‌ماندن از رشد و عوارض جانکاه و مفسده‌انگیز آن را در همه حوزه‌های اجتماعی بپذیریم.

در چهار سال اخیر چه اقداماتي در جهت توسعه اجتماعي و مشاركت جوامع محلي در مناطق آزاد ارائه شده است؟ براي يافتن پاسخ اين سؤال به سراغ حجت‌الاسلام محمدعلي زم رفته و پيرامون نوع نگرش کلان به بوميان و جايگاه آنان در مناطق آزاد تجاري، تبادل ‌نظر و اقدامات صورت‌گرفته در راستاي حفظ فرهنگ بومي مناطق و بهره‌برداري اقتصادي از آن براي خود بوميان را بررسي کردیم.

تبادل امور فرهنگي بين ايران و ملل مختلف از چه جهاتي اهميت دارد و مناطق آزاد تجاري چه نقشي در اين تبادلات ايفا مي‌کنند؟
مناطق آزاد گذرگاه ورود و خروج مردم سرزمين ما و همسايگان هستند. منظورم از سرزمين هم جنبه فيزيکي و هم جنبه فکري و معنوي آن است. مناطق آزاد تجاري از جنبه فکري مي‌توانند داراي کارکردهاي فرهنگي، اقتصادي، مذهبي و... باشند؛ به‌ویژه از نظر ژئوپولیتيک، همسايگان ايران از ديرباز يا جزئي از کشور ما بوده‌اند يا تحت‌تأثير فرهنگ و تمدن ايراني قرار داشته‌اند. متأسفانه با گذشت سده‌ها و به‌خصوص دهه‌هاي اخير، روابط و رفتار اثرگذار بر همسايگان به يک رفتار سيستمي ملي تبديل نشده است. دولت‌ها در ايران بايد همسايه‌داري و همسايه‌مداري را در حدي که پيغمبر فرموده است به ساختار ملي و دولتي تبديل کنند. وقتي بر عنصر حق و حرمت همسايگي در دين به اين اندازه تأكيد شده است، معلوم مي‌شود همسايگي دو ملت از اهميت بالايي برخوردار است. پيرامون ما 12 کشور با جمعيت حدود 400 ميليون نفر قرار دارد. ما براي ورود به دنياي همسايگان نيازمند به يک سازوکار منطقي هستيم که بتوانيم با هر همسايه متناسب با آداب و سياست او رفتار کنيم و اگر ما در هريک از مناطق آزاد تجاري متناسب با ويژگي‌هاي فرهنگي منحصربه‌فرد کشور همسايه‌اش رفتار کنيم، اين ارتباط مي‌تواند بسيار مؤثر واقع شود؛ برای مثال اگر در چابهار بر فرهنگ پاکستاني و افغانستاني، در ماکو بر فرهنگ مردم ترکيه، در اروند بر فرهنگ مردم عراق و... تمرکز کنيم، هريک از مناطق آزاد ما تبديل به يک دولت منعطف محلي خواهند شد که مجموعه آنها با کشورهاي اطرافمان تعامل بهتر و مؤثرتري خواهند داشت. در واقع از طريق روابط خوب همسايگي اقتصاد ما از يک اقتصاد درون‌گراي 80ميليوني به يک اقتصاد 400ميليوني تبديل خواهد شد.
در دنياي امروز اقتصاد آميخته با فرهنگ و مسائل اجتماعي است و در هیچ کجای دنيا اقتصاد به‌تنهايي جواب نمي‌دهد. امروزه کشورها مقدمه و لازمه رسيدن به توسعه و روابط اقتصادي خود را دستيابي به تفاهم فرهنگي و سپس تعامل فرهنگي با ديگران مي‌دانند و در اين راه به يک سازوکار اقتصادي برآمده از دل اين ديپلماسي فرهنگي مي‌رسند؛ برای مثال يکي از راه‌هاي استفاده از آثار برجام مي‌توانست و بايد توسعه گردشگري منطقه‌اي (همسايگان) باشد که متأسفانه به دلیل تنگ‌نظري‌ها و رفتار سياسي يک جريان و گروه تندرو تاکنون آن‌گونه که مي‌بايست نتوانسته‌ايم از آن استفاده کنيم. ما بايد بلافاصله بعد از برجام برنامه‌ريزي براي جذب 15 ميليون گردشگر همسايه را در دستور کار قرار مي‌داديم؛ اما به دليل حمله به سفارت عربستان نتوانستيم اين برنامه را محقق کنيم. ما بايد بکوشيم مردم ساير نقاط جهان خودشان به اينجا بيايند و فرهنگ ما را از نزديک مشاهده و تجربه کنند تا تحت‌تأثير رسانه‌هاي بيگانه و ايران‌هراسي قرار نگيرند. اقتصادي که براساس اشتراکات فرهنگي شکل بگيرد و سپس به سمت صنايع کشاورزي، فولاد، نفت، پتروشيمي، گاز و نيز تجارت متمايل شود مصداق کامل اقتصاد مقاومتي خواهد شد. چنين اقتصادي است که پايدار مي‌ماند زيرا ريشه‌هاي فهم و تعامل و تبادل اين اقتصاد از حوزه روابط فرهنگي و فرهنگ بيرون آمده است.
با توجه به تسلط گفتمان تهاجم فرهنگي به نظر شما نگاه سازمان زيرمجموعه شما به تأثير فرهنگ‌هاي خارجي بر زندگي بوميان مناطق آزاد چگونه است؟
ويروس‌ها و ميکروب‌ها امکان ورود و اثرگذاري بر بدن هر کسي را ندارند. ورودشان مستلزم وجود بستر پذيرايي ميکروب است و اگر شما در برابر آن ويروس يا ميکروب داراي مقاومت بوديد، آن ويروس اثرگذار نخواهد شد. اگر اصل و کارايي تهاجم فرهنگي را پذيرفته باشيم، معنايش اين است که ما پيش از آن ضعف فرهنگي خود را پذيرفته‌ايم. ملت و کشوري که در حوزه فرهنگي ضعيف باشد فرهنگش آماده اثرپذيري از وجوه بد فرهنگ خارجي مي‌شود. پس راه مقابله با تهاجم فرهنگي، واکسينه‌کردن فرهنگ خود است. اگر فرهنگ‌هاي مهاجم خارجي قصد دارند با سينما و شعر و موسيقي به فرهنگ ما حمله کنند، راهکار ما چه بايد باشد؟ آيا درست است که ما نيز با ساخت فيلم و موسيقي و شعر درصدد ضربه‌زدن به آنها بربياييم؟ اگر فرهنگ آنها به ما آسيب مي‌رساند به اين معني است که فرهنگ ما نقاط ضعفي دارد؛ پس براي اينکه ما دچار تهاجمات پي‌درپي فرهنگي نشويم يک راه بيشتر وجود ندارد و آن مقاوم‌سازي فرهنگ خودمان است؛ يعني پيش از آنکه آثار هنري ما نتيجه تهاجم فرهنگي قلمداد شود، بايد بتواند موجب تقويت باورهاي ارزشي و فرهنگي در خودمان شود و بايد مصونيت فرهنگي را بالا ببرد. بايد در گام نخست معلوليت فرهنگي خود را به عامليت فرهنگي، تبديل کنيم و فرهنگمان را به مرحله اثرگذار در خود برسانيم. يکي از راهکارهاي کارساز اين است که به توليد‌کنندگان فرهنگ و هنر بها دهيم. بايد به آثار هنري اين جرئت و جسارت را بدهيم که خودمان را نقد کنند. چندين سال است که در کشورمان، نظام، دولت و حوزه‌هاي مختلف دچار توهم «فرهنگ‌سازي» شده‌اند و هزينه‌هاي مادي و معنوي فراواني مي‌شود تا بتوانيم فرهنگ بسازيم، غافل از آنکه چنين فکري از اساس غلط است و فرهنگ، جنسش ساختني نيست. فرهنگ بايد از دل جامعه بجوشد و جنسش فکر و انديشه است و نيز محصول درون‌سازي آدم‌هاست. ما بايد نخست با کالاهاي فرهنگي و هنري مستقل و اثرگذار، درون خود را از خرافات و انحرافات پاک‌سازی کنيم و در گام بعدي در سرزمين پاک‌شده درون بايد بذرهاي درست و مفيدي بکاريم تا اين فرهنگ توليد شود و سپس بجوشد و مظاهر بيروني بيابد.
پس تهاجم فرهنگي هيچ ربطي به مناطق آزاد و غيرآزاد ندارد، بلکه پديده‌اي فراگير و حتي فراملي و يک مسئله جهاني است. انديشه‌هاي قدرتمندي در جهان شکل گرفته است که به‌جاي اشغال نظامي و تصرفات اقتصادي کشورها، به تصاحب مغزها و مالکيت ذهن‌ها و دل‌ها و اشغال عواطف و احساسات، اهتمام مي‌ورزند و معتقد‌ند که مي‌توان مغز و فکر ملت‌ها را به خود متمايل و دارايي‌شان را‌ از آنِ خود كرد. نفوذ ديگر از طريق انسان‌هاي دوپا صورت نمي‌گيرد و بيگانگان فيزيکي وارد کشورها نمي‌شوند، بلکه نفوذ خود را از طريق انديشه‌ها و محصولات فکري و هنري عملي مي‌كنند. ازاين‌رو راه‌هاي زياد و متنوع فرهنگي براي تصرف و ورود پيدا مي‌کنند. ما در پي اين هستيم که زمينه مهاجرت نخبگان و فرهيختگان و اهل توليد فرهنگ و هنر به مناطق آزاد تجاري را فراهم کنيم تا با کاهش سايه شوم بي‌حمايتي‌ها و بوروکراسي‌هاي ضدفرهنگ در سرزمين اصلي، اين نقيصه را در مناطق آزاد جبران کنيم تا اهل فرهنگ و هنر به اين مناطق بيايند و از امکانات آنجا استفاده کنند. درصدد هستيم شرايط بهتري براي ارتقای انديشه و توليد محصولات برتر فکري و هنري فراهم کنيم. اگر سازمان‌هاي ما به درک اين مهم دست يابند، اين کار با سهولت بهتري به سرانجام مي‌رسد و اگر همراهي نکنند، اين کار بايد به وسیله بخش خصوصي انجام شود. همين روش درحال‌حاضر در منطقه آزاد کيش از سوی يک قصه‌نويس معاصر انجام گرفته و مکتب قصه‌نويسي کيش راه‌اندازي شده است. حاصل حضور يک نويسنده بزرگ در کيش و گردآمدن جامعه محلي و بومي در اطراف او، آموزش و تربيت تعدادي قصه‌نويس بومي بوده است و تاکنون پنج جلد از قصه‌هاي قصه‌نويسان بومي کيش منتشر شده است. ما در آذربايجان و ماکو نيز در حال راه‌اندازي مکتب موسيقي آذري هستيم. براي مقابله با موسيقي غربي‌ گريزي جز شناختن و پروردن موسيقي بومي خود نداريم. همچنين شهري به نام شهرک انديشه در مناطق آزاد راه‌اندازي کرده‌ايم تا به اهل فرهنگ و هنر و سينماگران تسهيلات ويژه و فضا بدهيم. اين اقدامات سبب مي‌شود به‌تدریج توليدات فرهنگي و هنري در اين مناطق توسعه بيابد و ترويج شود.
همان‌طور که از نام مناطق آزاد تجاري مي‌توان برداشت کرد اين مناطق با هدف انجام کار اقتصادي و تجاري تشکيل مي‌شوند، فکر مي‌کنيد چرا مناطق آزاد نيازمند شناخت، بازآفريني و خلق ارزش‌هاي هويتي هستند؟
مناطق آزاد تجاري قبل از آنکه مأموريت تجاري و اقتصادي داشته باشند، قطعه‌اي از خاک سرزمين کهن ايران هستند که 10 تا 12 هزار سال تاريخ و سابقه بزرگ‌ترين تمدن بشري را پشتوانه خود دارند. در زماني که بشريت در قعر بردگي و بربريت به سر مي‌برد، ما داراي تمدن و فرهنگ بوده‌ايم. اگر ريشه کهن پارسي و اسطوره‌ها و قهرمان‌هاي ايراني به‌عنوان يک سرمايه عظيم و اصيل روي ميز تجارت و معاملات اقتصادي هر فرد و کمپاني ايراني قرار گيرد، سود چنين اقتصادي از پيش تضمين شده است. به همين دليل است که بنده همواره فرهنگ را مقدم بر اقتصاد و کار فرهنگي را عامل رشد و توسعه اقتصادي دانسته‌ام. همه تأكيد ساليان گذشته من بر اين بوده است که ما بايد به اقتدار فرهنگ بينديشيم و سرآمد برنامه‌هاي خود را دستيابي به آن بدانيم؛ برای مثال در ايالات متحده آمريکا همه تصميمات بر مدار محيط‌ زيست قرار گرفته است؛ يعني هر کنش و واکنشي در سيستم آمريکايي در حوزه علم، اقتصاد، هنر، سياست و... ابتدا با عيار و ميزان محيط‌ زيست سنجيده مي‌شود؛ اما چون در انديشه اسلامي اين‌گونه سخن‌ها و دستورات و برنامه‌هاي اساسي و ارزشمند براي اعتلای محيط‌ زيست وجود دارد، در صورت عمل به اسلام، نياز به روش آمريکايي‌ها نداريم. حقيقت دين ما در بهابخشي و تکيه بر فرهنگ استوار شده است. اگر اين حقيقت را محقق کنيم بايد محيط‌ زيست ما در حد عبادتگاه انسان، پاک و نظيف قلمداد شود (ان الارض مساجدالله). در انديشه اسلامي زمين بايد از هر ناپاکي و عوامل آلوده‌ساز دور نگه‌ داشته شود. به همين دلايل است که کشف، روزآمد و کاربردي‌کردن چنين ارزش‌هاي هويتي در مناطق آزاد تجاري به‌عنوان يک راهبرد استراتژيک به طور جدي مد‌نظر قرار گرفته است.
تعامل و تبادل فرهنگي بوميان مناطق آزاد تجاري چگونه مي‌تواند به رشد اقتصادي اين مناطق کمک کند؟
کار اقتصادي متکي به عنصر انساني است. وقتي تعريف شما از انسان، تعريف اگزيستانسياليستي، سوسياليستي يا ليبرالي باشد، عمل اجتماعي انسان هم مترتب بر انديشه و فلسفه او خواهد شد؛ پس اگر ما بخواهيم به رشد اقتصادي برسيم، در درجه نخست بايد تعريف انسان، کرامت او، عزّت او، تأثيرات وجودي و تصميم‌سازي او و نحوه نگرش او به دنيا و آخرت و در يک جمله چگونگي «رشد انساني» را مورد بررسي قرار دهيم. در اين صورت تعريف جامعه محلي پديدار مي‌شود و اگر خواسته باشيم اقتصاد را مقاومتي کنيم، در درجه نخست انسان مولد مقاومت را بايد بازتعريف کنيم و عناصر پايداري شرافت، کرامت و عزت‌مداري چنين انساني را در اين مناطق مد‌نظر قرار دهيم و به هويت بومي-ملي اين مناطق تبديل کنيم.
به‌طور‌کلي مناطق آزاد تجاري چگونه مي‌توانند از نظر فرهنگي در سطح کشور تأثيرگذار باشند؟
يکي از ظرفيت‌هاي مناطق آزاد تجاري الگو‌سازي در زمينه‌هاي مختلف است. متأسفانه در قانون مجلس شوراي اسلامي مصوب سال 1372، کارکرد و هويت و نقش فرهنگ‌آفريني مناطق آزاد ديده نشده است؛ البته من در دوره کوتاه اين دولت، علاوه بر اخذ مصوبه تأسيس يک معاونت موسوم به فرهنگ اجتماعي و گردشگري در دبيرخانه و معادل آن در هريک از مناطق آزاد، «منشور برنامه‌هاي کلان حوزه فرهنگ» را در سه ساحت «فرهنگ فرابخشي»، «فرهنگ بين‌بخشي» و «فرهنگ درون‌بخشي» با کارشناسي بيش از هزارساعته تهيه و پس از دو سال دوندگي و گذراندن از کميته‌ها و کميسيون‌ها و کارگروه‌هاي دولت در آذرماه سال 95 به تصويب دولت محترم و ابلاغ رئيس‌جمهور گرامي رساندم. هم‌اينک حوزه فرهنگ مناطق آزاد بسيار قانوني و مقتدر و داراي بودجه و ساختار مشخص شده است و اين قانون الزاماتي را همراه دارد که در صورت استنکاف از اجزاء آن بايد سازمان‌ها در برابر دستگاه‌هاي نظارتي پاسخ‌گو باشند. ازاين‌پس مديران عامل و هيئت‌مديره‌هاي سازمان‌هاي مناطق آزاد براي اجراي تکليف قانوني برآمده از اين منشور، بايد به اهل نظر و حکمت و تدبير و تفکر ميدان دهند، مانع از رفتارهاي چکشي و مکانيکي و ابزاري پيراموني سازمان خود با نخبگان و فرهيختگان و هنرمندان شوند و کارهاي فرهنگي توسعه‌بخش منطقه خود را متکي به فکر انسان‌هاي فرهيخته و هنرمندان مجرب و انديشمند پيگيري کرده و به ثمر برسانند.
در زمينه بهداشت و درمان ساکنان بومي مناطق آزاد چه تلاش‌هاي فرهنگي‌ای صورت گرفته است؟
بهداشت زيرمجموعه سلامت است. عنصر سلامت در ابعاد مادي و معنوي آن به‌عنوان يکي از عناصر مهم در منشور کلان فرهنگي مناطق به تصويب دولت رسيده و در دستور کار مناطق قرار گرفته و مضمون و محتوا و مصداق‌هاي سلامت در اين منشور مورد توجه جدي قرار گرفته است. با اقتصادي‌ديدن و اقتصادی‌کردن امر بهداشت و درمان و سلامت، پيش‌بيني مي‌شود که در آينده نزديک اين بخش داراي يک اقتصاد و جاذبه براي سرمايه‌گذاري قلمداد شود که در نتيجه موجب اعتلاي اقتصاد بهداشت و پزشکي خواهد شد؛ به‌ويژه آنکه 12 کشور همسايه ما از نظر پزشکي از ايران عقب هستند و ما مي‌توانيم بساط توريسم سلامت را در اين مناطق براي خارجي‌ها با اولويت کشورهاي همسايه بگسترانيم. در اين سه سال در حدود 200 ميليارد تومان براي توسعه درمان، بيمارستان‌سازي و تجهيز و تعمير مناطق سرمايه‌گذاري شده است. همه اينها علاوه‌بر بيمارستان بزرگ قشم است که بيش از 150 ميليارد تومان در آن سرمايه‌گذاري شده است. متأسفانه ساختار و شرايط وزارت بهداشت و درمان کشور، با وجود آنکه وزير محترمش از بخش خصوصي و سودآور درمان به وزارت راه يافته است، به گونه‌اي است که اجازه ورود بي‌دردسر به بخش خصوصي سلامت و درمان را ناممکن يا بسيار سخت کرده است؛ درحالي‌که يکي از راه‌هاي عمده توسعه پزشکي و رونق صنعت پزشکي در جهان کنوني اقتصادي‌شدن مسئله پزشکي است. اساسا هر عنصري که خواسته باشيم توسعه يابد، بايد آن را نيازمند داشتن بازار بدانيم و در نظام عرضه و تقاضا براي آن جايگاهي در نظر بگيرم.
در مناطق آزاد تجاري چه تلاش‌هاي فرهنگي در زمينه حفظ محيط‌ زيست صورت گرفته است؟
براي نخستين‌بار در تاريخ مناطق آزاد، امر محيط‌ زيست بسيار مورد توجه قرار گرفته و نگاه به محيط‌ زيست از يک مسئله سخت‌افزاري به يک موضوع نرم‌افزاري ارتقا پيدا کرده است. محيط‌ زيست تا پيش از تصويب منشور به‌عنوان يک امر مکانيکي در معاونت‌هاي عمراني مناطق ديده مي‌شد؛ اما امروز به‌عنوان يک مسئله اجتماعي به آن نگاه مي‌شود. در دوره دولت تدبيرواميد بيش از صد ميليارد تومان براي توسعه محيط‌ زيست از سوی مناطق آزاد سرمايه‌گذاري و هزينه شده است. رويکرد اين معاونت در قبال محيط‌ زيست به گونه‌اي است که اساسا آن را نه عنصر هزينه‌اي، بلکه يک پديده توليدي و اقتصادي مي‌داند. به این معنا که حفاظت از محيط‌ زيست و توسعه زيست سالم داراي يک اقتصاد ويژه است و طرح‌هاي فراواني در جهان حول اين انديشه شکل گرفته و ما درصدد هستيم که آنها را در مناطق آزاد بيابيم، بومي کنيم و گسترش دهيم. در اين دولت يکي از جزاير متروک ايران به نام هندورابی براساس ملاحظات زيست‌محيطي مطالعه، طراحي و به يک جزيره گردشگري داراي زيرساخت‌هاي فرودگاهي، بندري، آب، برق، جاده و... تبديل شد. همه عناصر و مواد و مصالح به کار گرفته‌شده در اين جزيره بومي است. در همه مناطق آزاد امر محيط‌ زيست به‌ویژه در حوزه اجتماعي و اقتصادي در دستور کار قرار دارد که تفصيل کارکردهاي هر منطقه را بايد در لابه‌لاي گزارش‌هاي فراوان اين مناطق جست‌وجو کرد.
طبق گزارش‌هاي پراکنده، به نظر مي‌رسد بيشترين مشاغلي که بوميان مناطق آزاد تجاري را به خود جذب کرده‌اند فروشندگي و کارگري در کارگاه‌هاي صنعتي بوده‌اند. اين آمار بيانگر آن است که سرنوشت اقتصادي مناطق آزاد از بيرون و خارج از اراده خود بوميان رقم مي‌خورد که قطعا تبعات منفي قابل ملاحظه‌اي به دنبال خواهد داشت. چه تلاش‌هايي براي ايجاد بستر فرهنگي در راستاي آموزش و توانمندسازي ساکنان بومي براي احراز مشاغل با منزلت بالاتر صورت گرفته است؟
شرايط کشور به‌ويژه مناطق آزاد تجاري ايجاب نمي‌کند که مشاغل را رتبه‌بندي و ارزش‌سنجي کنيم. ما در گام نخست تکليف داريم که بي‌کاري را به هر طريقي که شده مرتفع کنيم. اگر مردم شغل پيدا کردند خودشان منطق کار مطلوب را از درون کار موجود به دست خواهند آورد. آن‌چنان که بي‌کاري بدتر، از دل بي‌کاري بد بيرون مي‌آيد. هيچ اعتيادي نيست که يک مرتبه پديدار شود و در اوج قرار گيرد. نظام آفرينش بر اصل تدريج استوار شده و براي رسيدن به پله سوم حتما بايد دو پله پيشين آن طي شود. ما در يکي از مناطق که جمعيت بي‌کار آن زياد است تصميم گرفتيم، حتي در گام نخست «کار کاذب» راه‌اندازي کنيم تا در پرتو آن، فرصت کارآفريني و تشکيل کارهاي مفيد پديد آيد. به نظر من از نظر ديني، ملي، اجتماعي و اقتصادي و خانوادگي هيچ چيز مهلک‌تر از بي‌کاري نيست؛ البته اين را هم بايد گوشزد کنم که مشکل کنوني کشور ما بي‌کاري نيست بلکه فرهنگ‌ناشناسي کار و تن به کار ندادن و در واقع نوعي تن‌پروري و متوقع‌بودن بي‌کاران، مشکل اصلي ماست که هر کس يک‌روزه و يک‌شبه مي‌خواهد ره صدساله را بپيمايد و مدير قسمتي بشود و ميز و صندلي کسب کند. اساسا در ساليان دولت‌هاي نهم و دهم فرهنگ ميزکاري، دورکاري و دولت‌کاري در کشور شکل گرفت. تا جايي که حتي برخي کساني که داراي مشاغل خصوصي و آزاد هستند نيز مي‌خواهند به‌نوعي به دولت و يک نهاد دولتي وصل شوند و به‌اصطلاح خود را از يک «آب‌باريکه» هميشگي برخوردار کنند. اکنون در حوزه گردشگري، رستوران، هتل‌داري و... بخش خصوصي نياز به کارگراني دارد که داراي حداقل‌هاي اخلاق کسب‌وکار باشند. يکي از کمبودهاي جدي در کل کشور و مناطق آزاد و ويژه اقتصادي کمبود نيروي کار است. همين عقب‌ماندگي از فرهنگ کار، امروزه موجب آسيب و پيدايش بسياري از تنش‌ها بين کارگر و کارفرما شده است.
تاکنون چقدر به حفظ فرهنگ بومي ساکنان مناطق آزاد تجاري بها داده شده است و براي نهاد زير نظر شما استفاده از پتانسيل‌هاي آن براي جذب گردشگر در چه اولويتي از اهميت قرار دارد؟
فرهنگ بومي مناطق اصلي‌ترين برند و نشان توسعه جوامع محلي و افزايش مشارکت اجتماعي آنها قلمداد مي‌شود. رنگ پوست، لباس، غذاي محلي، ادبيات گفتاري، لهجه و زبان، آداب و رسوم، صنايع دستي، ميهمان‌دوستي، عبادات، شعائر مذهبي، آيين‌هاي بومي و قومي، طبيعت، روابط قومي، معرفت، دوستي، محبت و احساسات و عواطف و... اينها سرمايه‌هاي اصلي اين مناطق براي رسيدن به اهداف برندسازي قلمداد مي‌شود. کافي است شما به برخي مناطق و روستاهاي مناطق آزاد برويد و اين کارکردها را در آنجا جست‌وجو کنيد؛ برای مثال در کيش که محله سفين يکي از نقاط آسيب‌پذير و توسعه‌نيافته کيش در همه دوران گذشته تلقي مي‌شد، اکنون با مشارکت جامعه محلي در حال تبديل‌شدن به يکي از بهترين نقاط گردشگري بومي با حفظ معماري کهن و احيای آداب و رسوم ساکنان منطقه است. اينها تفاوت نگرش انساني اين دولت به مردم و جوامع محلي مناطق آزاد، نسبت به رفتار دولت‌هاي پيشين بوده است.
به دليل آنکه مناطق آزاد تجاري پيشخوان کشور در ارتباط اقتصادي با جهان خارج هستند، امنيت اجتماعي در آنها اهميت پيدا مي‌کند. وضعيت امنيت اجتماعي در اين مناطق را چطور ارزيابي مي‌کنيد؟
امنيت مهم‌ترين رکن جامعه‌سازي در همه تاريخ جوامع رو به توسعه و رشديافته است. حضرت ابراهيم در چهار هزار سال پيش که خانواده کوچکش را در سرزمين بی‌آب‌وعلف مکه اسکان مي‌داد، اولين تقاضايش از خداوند اين بود که امنيت آنها و آن سرزمين را تأمين کند. چيزي که در دنياي امروز از خودِ امنيت مهم‌تر است، احساس امنيت و امنيت جامعه است؛ يعني دوران امنيت پليسي و نظامي به سر آمده و امنيت امروز به جلوه‌هاي گوناگون زندگي مردمان يک جامعه مربوط مي‌شود. آموزش، کتاب، موسيقي، سينما، ماهواره و... اگر امنيت‌دار و امنيت‌آفرين نباشند، در کنار کم‌آبي، فقدان توليد، بي‌کاري و... اسباب ناامني روحي و رواني جامعه خواهند شد.
البته به فضل و رحمت پروردگار و تدابير رهبر معظم و جان‌فشاني نيروهاي نظامي، انتظامي و اطلاعاتي کشور، ما در کنار کشورهاي ناامن همسايه از بالاترين ضريب امنيت برخوردار هستيم که انصافا بايد بر دست و پاي همه امنيت‌آفرينان فيزيکي و مرزي ايران بوسه زد و شهيدان و جانبازان راه امنيت‌آفريني کشور را بزرگ داشت و نسبت به ايشان اداي دين و احترام کرد.
چرا در مناطق آزاد تجاري شاخص‌هاي توسعه آن‌گونه که مورد انتظار بوده است، رشد نکرده‌اند؟
مناطق آزاد گرفتار کاستي‌هاي قانوني، تعارض‌هاي اداري و حسادت‌هاي سازماني و تنگ‌نظري‌هاي ساختاري و نهادي در درون دولت هستند که حداقل در اين سه‌سال‌ونيم که من به طور مستقیم در جريان بوده‌ام، چنين رفتارهايي از موانع اصلي توسعه اين مناطق بوده‌اند. درحالي‌که قانون تکليف ماليات گمرکات، بيمه، قانون کار و بانک‌ها را در حوزه مناطق آزاد معين کرده و اساسا مناطق آزاد با داشتن اين چند امتياز، منطقه آزاد تلقي مي‌شوند، اما هريک از اين نهادها به گونه‌اي به دست و پاي مناطق آزاد غل‌وزنجير زده‌اند. در مواردي رئيس‌جمهور محترم و معاون‌اول بايد شخصا در جزئيات ورود پيدا کنند تا مثلا گمرک از يک رفتار سليقه‌اي خود در يک منطقه عقب‌نشيني کند. يکي از اصلي‌ترين عناصر توسعه‌بخش اين مناطق سرمايه و نقدينگي است. وضع کشور دراين‌زمينه مساعد نيست. در دنيا بانک‌هايي با سرمايه‌هاي کم وجود دارد که حاضر‌ند با 20 تا 30 ميليون دلار سرمايه اوليه در يکي از مناطق ثبت شوند تا به‌تدریج با شرايط اقتصادي منطقه و سودآوربودن پروژه‌هاي صنعتي، توليدي، دريايي، تجاري، صادراتي و مکانيسم‌هاي مديريتي و نظارتي آشنا شوند. سپس با تکنولوژي و سرمايه کافي در پروژه‌ها ورود پيدا کنند و يکي پس از ديگري پروژه‌هاي توجيه‌دار را راه‌اندازي، اشتغال‌زايي و سودآفريني کنند. اين يکي از فرصت‌هاي پيش‌روي مناطق نسبت به ساير بخش‌هاي سرزمين است.
متأسفانه اين ابتدايي‌ترين حق توسعه مناطق آزاد در چنبره بدگماني، بي‌خيالي و بي‌تفاوتي و نيز مسئوليت‌ناشناسي اجتماعي افتاده و در سلسله‌مراتب کارشناسي بانک مرکزي گير کرده است و مناطق نمي‌توانند به يکي از توصيه‌هاي بند يازدهم اقتصاد مقاومتي که تأمين سرمايه است جامه عمل بپوشانند. کساني که فکر مي‌کنند مي‌توان فقط با تکيه بر منابع کشور به توسعه دست يافت يا از توسعه چيزي نمي‌دانند يا منابع عظيم کشور و سرمايه نقدي اندک آن را نمي‌شناسند. کساني که به دولت‌ها ايراد خام‌فروشي نفت مي‌گيرند، نمي‌دانند که تبديل هر بشکه نفت 50دلاري به يک ارزش افزوده هزاردلاري، نيازمند حداقل سه تا پنج هزار دلار سرمايه‌گذاري است و وقتي کشوري خود داراي اين سرمايه نيست، مجبور است جذب سرمايه کند. مگر قطر و عراق که با ما چاه‌هاي مشترک دارند چگونه در بهره‌برداري از آنها از ما پيشي گرفته‌اند؟ آنها از سرمايه‌گذاران چيني و کره‌اي دعوت کرده و در قراردادي کار را با شرايط معين به آنها سپرده‌اند. من نمي‌دانم اين چه ترس يا بُخلي است که ما فقر و فحشا و بي‌کاري و مفاسد اقتصادي و اجتماعي را مي‌پذيريم و با آنها کنار مي‌آييم، اما نمي‌گذاريم طبق قوانين و مقررات حقوقي از جهان سرمايه بيايد تا در پرتو آن بتوانيم همه مشکلات اقتصادي و اجتماعي خود را کاهش دهيم. اينکه قرآن ترس را زاييده افکار و وسوسه‌هاي شيطاني مي‌داند، يکي از مصداق‌هايش همين ترس از تبادلات و تعامل براي کاهش فقر و ثروت‌زايي است.
به گفته کارشناسان، توسعه نفتي ایران برای پیشگیری از خام‌فروشی حداقل نیازمند 200 میلیارد دلار سرمایه است و همه پروژه‌های اقتصادی کشور نیازمند هزار میلیارد دلار سرمایه هستند. چنین سرمایه‌ای در دنیا وجود دارد، اما شرط ورودش رعایت اقتضائات عقلانی و تن‌دادن به مقررات حقوقی است که یکی از آنها تأمین امنیت سرمایه‌دار است. جلوگیری از ریزگردها که معلول ده‌ها سال بدرفتاری با زمین و طبیعت است نیازمند کاشت ده‌ها میلیون درخت، زهکشی زمین، آب‌رسانی شیرین قطره‌ای و... است که مستلزم میلیاردها دلار سرمایه خواهد بود. رسیدگی به وضعیت دریاچه‌ها، تالاب‌ها، رودخانه‌ها، توریسم و گردشگری، توسعه شهرهای ساحلی و ... همه‌وهمه نیازمند سرمایه و تکنولوژی خارجی است. در غیراین‌صورت باید ده‌ها سال، عقب‌ماندن از رشد و عوارض جانکاه و مفسده‌انگیز آن را در همه حوزه‌های اجتماعی بپذیریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.