|

ساکنان بومی مناطق آزاد تجاری چه نظری دارند؟

درگاه اشتغال و خودباوري

فرداد احمدی . روزنامه‌نگار

کشورهای درحال‌توسعه باید برای حمایت از تولید ملی و تنظیم مناسبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خود به اقتصاد بسته روی آورند. درعین‌حال بر همگان روشن است که احداث مناطق آزاد تجاری مسیر مطمئنی برای دورزدن عوارض منفی اقتصاد بسته خواهد بود. پس اگر به‌حق اقتصاد بسته بر کشور حاکم است، تشکیل مناطق آزاد تجاری نیز ضرورت دارد. حال این مسئله قابل بررسی است که تبدیل‌شدن برخی نواحی از خاک کشور به مناطق آزاد تجاری چه اثراتی بر زندگی ساکنان بومی این نواحی گذاشته است؟ به عقیده برخی کارشناسان، تجربه‌ سایر کشورها نشان می‌دهد تشکیل مناطق آزاد تجاری اثرات مثبت فراوانی بر زندگی ساکنان بومی داشته است که نخستین فایده همان اشتغال‌زایی و افزایش کارگاه‌های صنعتی در آنجاست. افزایش تردد بازرگانان خارجی و داخلی نیز توجیه‌کننده افزایش سطح سواد، بهداشت، درمان و محل‌های تفرج و گردشگری بوده است؛ اما شرایط در ایران چگونه رقم خورده است؟ در اینجا تلاش کردیم به ارائه برخی نقطه‌نظرات بومیان مناطق آزاد تجاری چابهار، قشم، ماکو، اروند و انزلی بپردازیم تا تجربه زیسته خود را در میان گذارند؛ همچنین تلاش شده است نگاهی کلی و نیز عینی از وضعیت مناطق آزاد تجاری ایران به دست دهیم.

منطقه آزاد تجاری چابهار
یک شهروند چابهاری معتقد است که به‌وجودآمدن منطقه آزاد تجاری باعث پیشرفت بومیان آنجا شده و ورود افراد غیربومی و ساخت‌وساز تأثیر بسزایی در آن داشته است. خود منطقه آزاد به مرکزی برای خرید مردم استان تبدیل شده و بازار کار برای مردم فراهم کرده است. مسئولان در چند سال اخیر با برگزارکردن جشنواره‌های مختلف در منطقه چابهار، توانسته‌اند افراد غیربومی و توریست‌های بیشتری را جذب کنند و یکی از دلایل پیشرفت منطقه آزاد تجاری چابهار و استان سیستان‌وبلوچستان مورد توجه قرارگرفتن این منطقه به‌عنوان منطقه توریستی و گردشگری بوده است؛ چون مردم به این مناطق مرزی رجوع می‌کنند تا اجناس مورد نظر خود را ارزان‌تر تهیه کنند و درعین‌حال از سواحل آن نیز می‌توانند لذت ببرند. همان‌طور که گفته شد با توجه به اینکه منطقه آزاد تجاری، افراد غیربومی زیادی را به این منطقه سرازیر کرده، گردشگری در نزدیکی سواحل زیبای مکران نیز رونق گرفته است؛ اما هنوز برای پیشرفت، پتانسیل‌های زیادی وجود دارند که البته باید نخست خلأهای امنیتی آنجا حل شود تا مردم غیربومی با اطمینان خاطر به این سواحل قدم گذارند. ازآنجایی‌که مسئولان منطقه آزاد بودجه کافی در اختیار دارند می‌توانند سرمایه‌گذاری‌های مناسبی نیز انجام دهند. همه این موارد در عمران و آبادانی شهر چابهار و منطقه آزاد تجاری نقش داشته‌اند. امکانات رفاهی و بهداشتی و نیز وضعیت مسکن در منطقه آزاد خیلی بهتر از شهر چابهار بوده و در شهر محرومیت بیشتر احساس می‌شود. در واقع تفاوت در امکانات سبب تشدید احساس محرومیت در شهر شده است. چابهار در کل از نظر خدمات پزشکی و بهداشتی محروم است؛ برای مثال دستگاه MRI در چابهار وجود ندارد و مردم در صورت نیاز باید به زاهدان مراجعه کنند؛ ولی به دلیل اینکه منطقه آزاد امکان ایجاد پرواز به شهرهای توسعه‌یافته‌تر و حتی تهران را فراهم کرده است، بسیاری پزشکان انتخاب می‌کنند طرح خود را در چابهار بگذرانند. این پدیده مسبب پیشرفت‌های خوبی در زمینه پزشکی و بهداشتی شده ولی هنوز به وضعیت مناسبی نرسیده است. منطقه آزاد تجاری تأثیر مثبت زیادی بر نرخ اشتغال مردم بومی داشته است. تجار افغانستانی در چابهار غرفه‌هایی را اجاره می‌کنند و اجناسی مثل پارچه می‌فروشند و سرمایه‌گذاری‌هایی که کشورهای مختلف و مردم غیربومی در این منطقه انجام می‌دهند باعث می‌شود برای سایرین نیز اشتغال ایجاد شود. عمده مشاغلی که بومیان چابهار اختیار می‌کنند، صیادی، باربری و فروشندگی است؛ البته یکی از اثرات منفی منطقه آزاد تجاری بر چابهار افزایش بسیار زیاد قیمت زمین و مسکن است که گاهی مردم بومی را با مشکلاتی مواجه می‌کند.

منطقه آزاد تجاری قشم
یکی از ساکنان قشم، تبدیل‌شدن محل سکونت خود به منطقه آزاد تجاری را مسبب گسترش تجارت، تغيير نوع آن از سنتي به مدرن و شتاب جامعه به سوي جامعه مدرن می‌داند. او درباره تأثیرات منفی مناطق آزاد تجاری معتقد است ازآنجاكه فرهنگ و گويش هر منطقه خاص آنجا است، ورود مهاجران زندگي و فرهنگ جامعه بومی قشم را دستخوش تغییر قرار داده است. فرهنگ منطقه آزاد لزوما سازگار با نوع فرهنگ بومیان نیست. این شهروند عقیده دارد ورود مهاجران و فرهنگ جدید همراهشان به‌ناچار موجب تغيير در سبك زندگي خانواده شده و خانواده‌هايي كه اين تغييرات را نپذيرفتند به‌مرور محكوم به انزوا شده‌اند. او در رابطه با اشتغال‌زایی مناطق آزاد بیان می‌کند که از نظر تجاري با رونق گمرك و مراودات گمركي پيشرفت چشمگيري در تجارت و كسب‌وكار به وجود آمده و بستر مناسبي براي سرمايه‌گذاري بومي و غيربومي فراهم شده است؛ اما از نظر كارگاه‌هاي صنعتي، اشتغال‌زايي چشمگيري صورت نگرفته و به‌جای ساکنان، بیشتر براي مهاجران جوياي كار بستر مناسبی گسترده شده است؛ چون هر سرمايه‌گذار نيروي كار خود را همراه با خود مي‌آورد. از نظر خدمات بهداشتی و درمانی و تعداد و کیفیت مؤسسات درمانی نیز به نسبت دیگر شهرهای استان هيچ تغيير چشمگيري صورت نگرفته است. در واقع از نظر زيرساخت‌ها منطقه آزاد طرح جامعي در دست اجرا نداشته و ندارد. در دو سال اخير ساختماني از سوی سازمان منطقه آزاد برای کاربری بيمارستانی ساخته شد كه جايگزين بيمارستان فرسوده قبلي شود و با وجود تازه‌تأسیس‌بودن، استاندارد‌هاي لازم در آن لحاظ نشده است. درباره تعداد مشترکان آب و برق پیشرفت‌هایی حاصل شده است، ولی هنوز پاسخ‌گوی توسعه سریع تعداد خانه‌ها و بافت شهری نیست. قيمت زمين با افزایش تقاضا افزايش چشمگيري داشته است و درحال‌حاضر خريد يك قطعه زمين نزديك به درآمد 10 سال يك كارمند هزینه دارد و عوارض سرسام‌آور ساخت‌و‌ساز در مناطق آزاد قیمت مسكن را بيش‌ازپيش افزايش داده است. متأسفانه منطقه آزاد قشم از نیروی بومی به‌هیچ‌عنوان استفاده نکرده و تمام کارمندان و مدیران غیربومی هستند. بومی‌ها با وجود تحصیلات و شایستگی‌شان به کارهایی به‌مراتب پایین‌تر از شأن و منزلتشان مثل نگهبانی، مغازه‌داری یا صیادی روی می‌آورند. مسئله دیگری هم که اهمیت دارد زمین‌خواری در منطقه آزاد و واگذاری زمین به قیمت بسیار نازل به عوامل دولت قبلی است.

منطقه آزاد تجاری ماکو
یک هم‌وطن از سلماس که اکنون در تهران به حمل‌ونقل مسافر به صورت غیررسمی مشغول است، وضعیت زندگی مردم در ماکو، سلماس، ارومیه و کل آذربایجان غربی را پس از تشکیل منطقه آزاد تجاری بدتر از گذشته توصیف می‌کند؛ زیرا قاچاق سوخت، کالا و انسان که منبع اصلی کسب درآمد اهالی آن خطّه بوده است، در پی تشکیل منطقه آزاد تجاری و اقدامات بازدارنده دولت برای امر قاچاق، اکنون بسیار سخت و پرخطر شده‌ است. او می‌گوید چندین نفر از اقوام نزدیک و دوستان صمیمی‌اش در این راه به دلیل تصادفات جاده‌ای در حین گریز از دست مأموران کشته شده‌اند. خود او نیز در تجربه‌ای مشابه، زمانی که شش شهروند افغانستانی را برای ردکردن از مرز به ترکیه حمل می‌کرد در یکی از همین تعقیب و گریزها، اتومبیلش واژگون شده و یکی از مسافران در دم جان داده است (از توضیح دیگر خسارات مالی و جانی می‌گذریم). او شرح می‌دهد سال‌هاست که سایه بی‌کاری چنان بر ماکو و نواحی اطراف افکنده شده که مردم به قاچاق با تمام خطراتش روی آورده‌اند. اکنون که دولت به صورت جدی با قاچاق مقابله می‌کند، بسیاری از جوانان مثل او تصمیم گرفته‌اند با وام و قرض و به هر قیمتی که شده اتومبیلی دست‌و‌پا کرده و در شهرهای بزرگ -به‌ویژه تهران- مسافرکشی کنند. به ادعای این راننده، درحال‌حاضر، تنها در دو خیابان آیت‌الله اشرفی‌اصفهانی و آیت‌الله کاشانی نزدیک به 700 نفر از همشهریان او در طول روز مسافرکشی می‌کنند. کسانی که شب را در اتومبیل می‌خوابند، درحالی‌که زن و فرزندشان در سلماس و ماکو و... چشم‌انتظارشان هستند. این هم‌وطن معتقد است که در این چند سال، تعداد مشترکان آب و برق و گاز تغییر زیادی به خود ندیده است. روستا‌هایی که بیش از 5 کیلومتر از شهرها فاصله دارند نه لوله‌کشی آب دارند و نه گاز. مراکز درمانی نیز بسیار حداقلی و بدون تجهیزات حداقلی هستند، پزشکان مجربی ندارند و امر درمان در ارجاع‌دادن به پزشکان شهرهای بزرگ‌تر خلاصه می‌شود. به گفته او پس از تشکیل منطقه آزاد تجاری قیمت زمین و مسکن به میزان درخور توجهی افزایش یافت. با توجه به نرخ بالای بی‌کاری در آنجا، افزایش قیمت زمین و مسکن چالش بزرگی برای جوانان به ‌حساب می‌آید.

منطقه آزاد تجاری اروند
یکی از اهالی اروند‌ می‌گوید تبدیل‌شدن اروند به منطقه آزاد تجاری، جز ضرر و افزایش قیمت زمین و خانه هیچ تأثیر دیگری در زندگی مردم خرمشهر و آبادان نداشته است. از نظر بهداشتی و درمانی نه‌تنها شرایط بهتر نشده است، بلکه روزبه‌روز بدتر نیز می‌شود. اشتغال‌زایی برای غیربومی‌ها خوب بوده، اما برای بومی‌های ساکن اروند وضعیت هیچ تغییری نکرده است؛ اما تعداد مشترکان آب و برق بسیار زیاد شده است.

منطقه آزاد تجاری انزلی
یک شهروند انزلی می‌گوید از زمان تشکیل منطقه آزاد در انزلی، تغییر خاصی در زندگی مردم عادی ایجاد نشده است. فقط قیمت املاک یکباره سر به فلک کشید که البته تا حدودی به نفع مردم بومی آن منطقه تمام شد. از نظر خدمات بهداشتی و درمانی نیز تغییر ملموسی اتفاق نیفتاده است؛ اما درباره اشتغال تا حدود خیلی کمی عده‌ای از جوانان به کار مشغول شدند. مردم منطقه آزاد انزلی بیشتر در غرفه‌هایی که در منطقه آزاد تأسیس شد مشغول به کار هستند؛ ولی برای مشاغل دولتی، روابط (به‌اصطلاح فامیل‌بازی) حرف اول را می‌زند. درباره بازار منطقه آزاد، چون کالا‌ها بدون پرداخت‌های گمرکی قیمت‌گذاری می‌شوند، قاعدتا ارزان‌تر از فروشگاه‌های داخل شهرها به فروش می‌رسند؛ به‌همین‌دلیل بازارهای شهر انزلی متضرر شده‌اند، مثل بازار گیلار و پردیس و... .

جمع‌بندی
بنا بر آنچه ساکنان مناطق آزاد تجاری بیان کردند، توجه به چند نکته لازم است؛ نخست اینکه احتمالا یکی از مهم‌ترین نیات مسئولان برای تبدیل‌کردن این نواحی به منطقه آزاد تجاری کمک به اقتصاد ساکنان آن بوده است اما باید اذعان کرد این اقدام درصورتی‌که منطقه مذکور دارای زیرساخت‌های لازم نباشد و از قبل انباشت سرمایه‌ای صورت نگرفته باشد، نه‌تنها کمکی به اقتصاد بومیان نمی‌کند، بلکه صرفا سبب سلطه غیربومیان بر آنان می‌شود. با کمی دقت در همین داده‌های حداقلی از مناطق آزاد تجاری می‌توان ردّی از نوعی رابطه مستقیم بین سطح توسعه‌یافتگی در هنگام تشکیل منطقه آزاد تجاری و حجم منفعت کنونی بومیان از این اقدام را یافت؛ به این معنی که هرچقدر نواحی انتخاب‌شده برای تشکیل منطقه آزاد تجاری توسعه‌یافته‌تر بوده‌اند، اکنون ساکنان بومی آنجا منفعت بیشتری از تبدیل‌شدن به منطقه آزاد تجاری برده‌اند و هرچقدر نواحی کمتر توسعه یافته بودند، منفعت حاصل، بیشتر به جیب غیربومیان سرازیر شده است. دوم، اشتغال بومیان بیشتر شامل مشاغل سطوح پایینی می‌شود و اغلب صاحب‌کاران و کارآفرینان افراد غیربومی هستند؛ به این معنی که انباشت سرمایه نزد بومیان صورت نمی‌گیرد. چشم‌انداز چنین وضعی در بهترین حالت به‌وجودآمدن واحدهای بزرگ تجاری و صنعتی است که تمام ثروت تولیدی آنها به تهران و شهرهای دیگر منتقل می‌شود. از این نظر شاید بتوان شباهتی بین آینده این مناطق و وضع کنونی مردم محروم خوزستان با آن همه سرمایه‌های عظیم نفتی یافت. سوم، داده‌ها نشان می‌دهند یکی از بارزترین دلایل رشد اقتصادی مناطق آزاد تجاری این است که محملی برای خرید اجناس خارجی از سوی مردم بومی و سایر گردشگران ایرانی شده است و به کمک شواهد عینی می‌توان نتیجه گرفت سهم واردات در اقتصاد به‌مراتب بیشتر از صادرات مناطق آزاد است.
این گزاره نشان می‌دهد که يكي از اهداف ایجاد مناطق آزاد تجاری که همان رونق‌گرفتن صنایع بومی است، به فراموشی سپرده شده و این مناطق صرفا به گذرگاهی برای دادوستد نزول پیدا کرده‌اند. نتیجه منطقی این امر، گسترش مشاغل غیرمولدی مثل فروشندگی و اجاره‌داری یا صیادی خواهد بود که مؤید نکته دوم نیز هست. چهارم، جدا از سطح توسعه‌یافتگی مناطق، ایجاد منطقه آزاد تجاری، نوعی‌ احساس محرومیت را در بین مردمان یک خطه جغرافیایی تشدید می‌کند. مسئولان باید توجه ویژه‌ای به این نکته داشته باشند؛ زیرا احساس محرومیت علت بسیاری از معضلات اجتماعی کنونی کشور مثل مهاجرت به شهرهای بزرگ، تشدید قاچاق کالا و عدم تمکین به قانون است. پنجم، کافی است گشت‌وگذاری در تهران بزنید تا بتوانید سطح بی‌کاری و وضع معیشتی مردم آذربایجان غربی را حدس بزنید.
در اینکه قاچاقچی‌گری ضررهای فراوانی را بر کشور وارد می‌کند شکی نیست، اما دولت‌ها نیز موظف به حل معضل بی‌کاری هستند؛ پس اگر قرار است مرزها برای جلوگیری از قاچاق به‌دقت حراست شوند و اگر دولت‌ها نیز توان سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال برای مردمان مرزی را ندارند، لااقل تلاش کنند با مدیریت صحیح مناطق آزاد تجاری و توانمندکردن مردم بومی و اطراف آن و جلوگیری از سلطه غیربومیان، سرمایه‌های خود آنان را به بیرون از مناطق آزاد منتقل نکنند.

کشورهای درحال‌توسعه باید برای حمایت از تولید ملی و تنظیم مناسبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خود به اقتصاد بسته روی آورند. درعین‌حال بر همگان روشن است که احداث مناطق آزاد تجاری مسیر مطمئنی برای دورزدن عوارض منفی اقتصاد بسته خواهد بود. پس اگر به‌حق اقتصاد بسته بر کشور حاکم است، تشکیل مناطق آزاد تجاری نیز ضرورت دارد. حال این مسئله قابل بررسی است که تبدیل‌شدن برخی نواحی از خاک کشور به مناطق آزاد تجاری چه اثراتی بر زندگی ساکنان بومی این نواحی گذاشته است؟ به عقیده برخی کارشناسان، تجربه‌ سایر کشورها نشان می‌دهد تشکیل مناطق آزاد تجاری اثرات مثبت فراوانی بر زندگی ساکنان بومی داشته است که نخستین فایده همان اشتغال‌زایی و افزایش کارگاه‌های صنعتی در آنجاست. افزایش تردد بازرگانان خارجی و داخلی نیز توجیه‌کننده افزایش سطح سواد، بهداشت، درمان و محل‌های تفرج و گردشگری بوده است؛ اما شرایط در ایران چگونه رقم خورده است؟ در اینجا تلاش کردیم به ارائه برخی نقطه‌نظرات بومیان مناطق آزاد تجاری چابهار، قشم، ماکو، اروند و انزلی بپردازیم تا تجربه زیسته خود را در میان گذارند؛ همچنین تلاش شده است نگاهی کلی و نیز عینی از وضعیت مناطق آزاد تجاری ایران به دست دهیم.

منطقه آزاد تجاری چابهار
یک شهروند چابهاری معتقد است که به‌وجودآمدن منطقه آزاد تجاری باعث پیشرفت بومیان آنجا شده و ورود افراد غیربومی و ساخت‌وساز تأثیر بسزایی در آن داشته است. خود منطقه آزاد به مرکزی برای خرید مردم استان تبدیل شده و بازار کار برای مردم فراهم کرده است. مسئولان در چند سال اخیر با برگزارکردن جشنواره‌های مختلف در منطقه چابهار، توانسته‌اند افراد غیربومی و توریست‌های بیشتری را جذب کنند و یکی از دلایل پیشرفت منطقه آزاد تجاری چابهار و استان سیستان‌وبلوچستان مورد توجه قرارگرفتن این منطقه به‌عنوان منطقه توریستی و گردشگری بوده است؛ چون مردم به این مناطق مرزی رجوع می‌کنند تا اجناس مورد نظر خود را ارزان‌تر تهیه کنند و درعین‌حال از سواحل آن نیز می‌توانند لذت ببرند. همان‌طور که گفته شد با توجه به اینکه منطقه آزاد تجاری، افراد غیربومی زیادی را به این منطقه سرازیر کرده، گردشگری در نزدیکی سواحل زیبای مکران نیز رونق گرفته است؛ اما هنوز برای پیشرفت، پتانسیل‌های زیادی وجود دارند که البته باید نخست خلأهای امنیتی آنجا حل شود تا مردم غیربومی با اطمینان خاطر به این سواحل قدم گذارند. ازآنجایی‌که مسئولان منطقه آزاد بودجه کافی در اختیار دارند می‌توانند سرمایه‌گذاری‌های مناسبی نیز انجام دهند. همه این موارد در عمران و آبادانی شهر چابهار و منطقه آزاد تجاری نقش داشته‌اند. امکانات رفاهی و بهداشتی و نیز وضعیت مسکن در منطقه آزاد خیلی بهتر از شهر چابهار بوده و در شهر محرومیت بیشتر احساس می‌شود. در واقع تفاوت در امکانات سبب تشدید احساس محرومیت در شهر شده است. چابهار در کل از نظر خدمات پزشکی و بهداشتی محروم است؛ برای مثال دستگاه MRI در چابهار وجود ندارد و مردم در صورت نیاز باید به زاهدان مراجعه کنند؛ ولی به دلیل اینکه منطقه آزاد امکان ایجاد پرواز به شهرهای توسعه‌یافته‌تر و حتی تهران را فراهم کرده است، بسیاری پزشکان انتخاب می‌کنند طرح خود را در چابهار بگذرانند. این پدیده مسبب پیشرفت‌های خوبی در زمینه پزشکی و بهداشتی شده ولی هنوز به وضعیت مناسبی نرسیده است. منطقه آزاد تجاری تأثیر مثبت زیادی بر نرخ اشتغال مردم بومی داشته است. تجار افغانستانی در چابهار غرفه‌هایی را اجاره می‌کنند و اجناسی مثل پارچه می‌فروشند و سرمایه‌گذاری‌هایی که کشورهای مختلف و مردم غیربومی در این منطقه انجام می‌دهند باعث می‌شود برای سایرین نیز اشتغال ایجاد شود. عمده مشاغلی که بومیان چابهار اختیار می‌کنند، صیادی، باربری و فروشندگی است؛ البته یکی از اثرات منفی منطقه آزاد تجاری بر چابهار افزایش بسیار زیاد قیمت زمین و مسکن است که گاهی مردم بومی را با مشکلاتی مواجه می‌کند.

منطقه آزاد تجاری قشم
یکی از ساکنان قشم، تبدیل‌شدن محل سکونت خود به منطقه آزاد تجاری را مسبب گسترش تجارت، تغيير نوع آن از سنتي به مدرن و شتاب جامعه به سوي جامعه مدرن می‌داند. او درباره تأثیرات منفی مناطق آزاد تجاری معتقد است ازآنجاكه فرهنگ و گويش هر منطقه خاص آنجا است، ورود مهاجران زندگي و فرهنگ جامعه بومی قشم را دستخوش تغییر قرار داده است. فرهنگ منطقه آزاد لزوما سازگار با نوع فرهنگ بومیان نیست. این شهروند عقیده دارد ورود مهاجران و فرهنگ جدید همراهشان به‌ناچار موجب تغيير در سبك زندگي خانواده شده و خانواده‌هايي كه اين تغييرات را نپذيرفتند به‌مرور محكوم به انزوا شده‌اند. او در رابطه با اشتغال‌زایی مناطق آزاد بیان می‌کند که از نظر تجاري با رونق گمرك و مراودات گمركي پيشرفت چشمگيري در تجارت و كسب‌وكار به وجود آمده و بستر مناسبي براي سرمايه‌گذاري بومي و غيربومي فراهم شده است؛ اما از نظر كارگاه‌هاي صنعتي، اشتغال‌زايي چشمگيري صورت نگرفته و به‌جای ساکنان، بیشتر براي مهاجران جوياي كار بستر مناسبی گسترده شده است؛ چون هر سرمايه‌گذار نيروي كار خود را همراه با خود مي‌آورد. از نظر خدمات بهداشتی و درمانی و تعداد و کیفیت مؤسسات درمانی نیز به نسبت دیگر شهرهای استان هيچ تغيير چشمگيري صورت نگرفته است. در واقع از نظر زيرساخت‌ها منطقه آزاد طرح جامعي در دست اجرا نداشته و ندارد. در دو سال اخير ساختماني از سوی سازمان منطقه آزاد برای کاربری بيمارستانی ساخته شد كه جايگزين بيمارستان فرسوده قبلي شود و با وجود تازه‌تأسیس‌بودن، استاندارد‌هاي لازم در آن لحاظ نشده است. درباره تعداد مشترکان آب و برق پیشرفت‌هایی حاصل شده است، ولی هنوز پاسخ‌گوی توسعه سریع تعداد خانه‌ها و بافت شهری نیست. قيمت زمين با افزایش تقاضا افزايش چشمگيري داشته است و درحال‌حاضر خريد يك قطعه زمين نزديك به درآمد 10 سال يك كارمند هزینه دارد و عوارض سرسام‌آور ساخت‌و‌ساز در مناطق آزاد قیمت مسكن را بيش‌ازپيش افزايش داده است. متأسفانه منطقه آزاد قشم از نیروی بومی به‌هیچ‌عنوان استفاده نکرده و تمام کارمندان و مدیران غیربومی هستند. بومی‌ها با وجود تحصیلات و شایستگی‌شان به کارهایی به‌مراتب پایین‌تر از شأن و منزلتشان مثل نگهبانی، مغازه‌داری یا صیادی روی می‌آورند. مسئله دیگری هم که اهمیت دارد زمین‌خواری در منطقه آزاد و واگذاری زمین به قیمت بسیار نازل به عوامل دولت قبلی است.

منطقه آزاد تجاری ماکو
یک هم‌وطن از سلماس که اکنون در تهران به حمل‌ونقل مسافر به صورت غیررسمی مشغول است، وضعیت زندگی مردم در ماکو، سلماس، ارومیه و کل آذربایجان غربی را پس از تشکیل منطقه آزاد تجاری بدتر از گذشته توصیف می‌کند؛ زیرا قاچاق سوخت، کالا و انسان که منبع اصلی کسب درآمد اهالی آن خطّه بوده است، در پی تشکیل منطقه آزاد تجاری و اقدامات بازدارنده دولت برای امر قاچاق، اکنون بسیار سخت و پرخطر شده‌ است. او می‌گوید چندین نفر از اقوام نزدیک و دوستان صمیمی‌اش در این راه به دلیل تصادفات جاده‌ای در حین گریز از دست مأموران کشته شده‌اند. خود او نیز در تجربه‌ای مشابه، زمانی که شش شهروند افغانستانی را برای ردکردن از مرز به ترکیه حمل می‌کرد در یکی از همین تعقیب و گریزها، اتومبیلش واژگون شده و یکی از مسافران در دم جان داده است (از توضیح دیگر خسارات مالی و جانی می‌گذریم). او شرح می‌دهد سال‌هاست که سایه بی‌کاری چنان بر ماکو و نواحی اطراف افکنده شده که مردم به قاچاق با تمام خطراتش روی آورده‌اند. اکنون که دولت به صورت جدی با قاچاق مقابله می‌کند، بسیاری از جوانان مثل او تصمیم گرفته‌اند با وام و قرض و به هر قیمتی که شده اتومبیلی دست‌و‌پا کرده و در شهرهای بزرگ -به‌ویژه تهران- مسافرکشی کنند. به ادعای این راننده، درحال‌حاضر، تنها در دو خیابان آیت‌الله اشرفی‌اصفهانی و آیت‌الله کاشانی نزدیک به 700 نفر از همشهریان او در طول روز مسافرکشی می‌کنند. کسانی که شب را در اتومبیل می‌خوابند، درحالی‌که زن و فرزندشان در سلماس و ماکو و... چشم‌انتظارشان هستند. این هم‌وطن معتقد است که در این چند سال، تعداد مشترکان آب و برق و گاز تغییر زیادی به خود ندیده است. روستا‌هایی که بیش از 5 کیلومتر از شهرها فاصله دارند نه لوله‌کشی آب دارند و نه گاز. مراکز درمانی نیز بسیار حداقلی و بدون تجهیزات حداقلی هستند، پزشکان مجربی ندارند و امر درمان در ارجاع‌دادن به پزشکان شهرهای بزرگ‌تر خلاصه می‌شود. به گفته او پس از تشکیل منطقه آزاد تجاری قیمت زمین و مسکن به میزان درخور توجهی افزایش یافت. با توجه به نرخ بالای بی‌کاری در آنجا، افزایش قیمت زمین و مسکن چالش بزرگی برای جوانان به ‌حساب می‌آید.

منطقه آزاد تجاری اروند
یکی از اهالی اروند‌ می‌گوید تبدیل‌شدن اروند به منطقه آزاد تجاری، جز ضرر و افزایش قیمت زمین و خانه هیچ تأثیر دیگری در زندگی مردم خرمشهر و آبادان نداشته است. از نظر بهداشتی و درمانی نه‌تنها شرایط بهتر نشده است، بلکه روزبه‌روز بدتر نیز می‌شود. اشتغال‌زایی برای غیربومی‌ها خوب بوده، اما برای بومی‌های ساکن اروند وضعیت هیچ تغییری نکرده است؛ اما تعداد مشترکان آب و برق بسیار زیاد شده است.

منطقه آزاد تجاری انزلی
یک شهروند انزلی می‌گوید از زمان تشکیل منطقه آزاد در انزلی، تغییر خاصی در زندگی مردم عادی ایجاد نشده است. فقط قیمت املاک یکباره سر به فلک کشید که البته تا حدودی به نفع مردم بومی آن منطقه تمام شد. از نظر خدمات بهداشتی و درمانی نیز تغییر ملموسی اتفاق نیفتاده است؛ اما درباره اشتغال تا حدود خیلی کمی عده‌ای از جوانان به کار مشغول شدند. مردم منطقه آزاد انزلی بیشتر در غرفه‌هایی که در منطقه آزاد تأسیس شد مشغول به کار هستند؛ ولی برای مشاغل دولتی، روابط (به‌اصطلاح فامیل‌بازی) حرف اول را می‌زند. درباره بازار منطقه آزاد، چون کالا‌ها بدون پرداخت‌های گمرکی قیمت‌گذاری می‌شوند، قاعدتا ارزان‌تر از فروشگاه‌های داخل شهرها به فروش می‌رسند؛ به‌همین‌دلیل بازارهای شهر انزلی متضرر شده‌اند، مثل بازار گیلار و پردیس و... .

جمع‌بندی
بنا بر آنچه ساکنان مناطق آزاد تجاری بیان کردند، توجه به چند نکته لازم است؛ نخست اینکه احتمالا یکی از مهم‌ترین نیات مسئولان برای تبدیل‌کردن این نواحی به منطقه آزاد تجاری کمک به اقتصاد ساکنان آن بوده است اما باید اذعان کرد این اقدام درصورتی‌که منطقه مذکور دارای زیرساخت‌های لازم نباشد و از قبل انباشت سرمایه‌ای صورت نگرفته باشد، نه‌تنها کمکی به اقتصاد بومیان نمی‌کند، بلکه صرفا سبب سلطه غیربومیان بر آنان می‌شود. با کمی دقت در همین داده‌های حداقلی از مناطق آزاد تجاری می‌توان ردّی از نوعی رابطه مستقیم بین سطح توسعه‌یافتگی در هنگام تشکیل منطقه آزاد تجاری و حجم منفعت کنونی بومیان از این اقدام را یافت؛ به این معنی که هرچقدر نواحی انتخاب‌شده برای تشکیل منطقه آزاد تجاری توسعه‌یافته‌تر بوده‌اند، اکنون ساکنان بومی آنجا منفعت بیشتری از تبدیل‌شدن به منطقه آزاد تجاری برده‌اند و هرچقدر نواحی کمتر توسعه یافته بودند، منفعت حاصل، بیشتر به جیب غیربومیان سرازیر شده است. دوم، اشتغال بومیان بیشتر شامل مشاغل سطوح پایینی می‌شود و اغلب صاحب‌کاران و کارآفرینان افراد غیربومی هستند؛ به این معنی که انباشت سرمایه نزد بومیان صورت نمی‌گیرد. چشم‌انداز چنین وضعی در بهترین حالت به‌وجودآمدن واحدهای بزرگ تجاری و صنعتی است که تمام ثروت تولیدی آنها به تهران و شهرهای دیگر منتقل می‌شود. از این نظر شاید بتوان شباهتی بین آینده این مناطق و وضع کنونی مردم محروم خوزستان با آن همه سرمایه‌های عظیم نفتی یافت. سوم، داده‌ها نشان می‌دهند یکی از بارزترین دلایل رشد اقتصادی مناطق آزاد تجاری این است که محملی برای خرید اجناس خارجی از سوی مردم بومی و سایر گردشگران ایرانی شده است و به کمک شواهد عینی می‌توان نتیجه گرفت سهم واردات در اقتصاد به‌مراتب بیشتر از صادرات مناطق آزاد است.
این گزاره نشان می‌دهد که يكي از اهداف ایجاد مناطق آزاد تجاری که همان رونق‌گرفتن صنایع بومی است، به فراموشی سپرده شده و این مناطق صرفا به گذرگاهی برای دادوستد نزول پیدا کرده‌اند. نتیجه منطقی این امر، گسترش مشاغل غیرمولدی مثل فروشندگی و اجاره‌داری یا صیادی خواهد بود که مؤید نکته دوم نیز هست. چهارم، جدا از سطح توسعه‌یافتگی مناطق، ایجاد منطقه آزاد تجاری، نوعی‌ احساس محرومیت را در بین مردمان یک خطه جغرافیایی تشدید می‌کند. مسئولان باید توجه ویژه‌ای به این نکته داشته باشند؛ زیرا احساس محرومیت علت بسیاری از معضلات اجتماعی کنونی کشور مثل مهاجرت به شهرهای بزرگ، تشدید قاچاق کالا و عدم تمکین به قانون است. پنجم، کافی است گشت‌وگذاری در تهران بزنید تا بتوانید سطح بی‌کاری و وضع معیشتی مردم آذربایجان غربی را حدس بزنید.
در اینکه قاچاقچی‌گری ضررهای فراوانی را بر کشور وارد می‌کند شکی نیست، اما دولت‌ها نیز موظف به حل معضل بی‌کاری هستند؛ پس اگر قرار است مرزها برای جلوگیری از قاچاق به‌دقت حراست شوند و اگر دولت‌ها نیز توان سرمایه‌گذاری و ایجاد اشتغال برای مردمان مرزی را ندارند، لااقل تلاش کنند با مدیریت صحیح مناطق آزاد تجاری و توانمندکردن مردم بومی و اطراف آن و جلوگیری از سلطه غیربومیان، سرمایه‌های خود آنان را به بیرون از مناطق آزاد منتقل نکنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.