|

در گفت‌وگو با محمدمهدي بهکيش مطرح شد:

دست بسته

مناطق آزاد مسيري براي دستيابي توسعه و اشتغال هستند

محمدمهدي بهکيش، ازجمله اقتصاددان‌هاي مشهور کشور است که با تنگ‌نظري دوران احمدي‌نژاد به دانشگاه‌ها از حضور در دانشگاه علامه طباطبايي چشم‌پوشي کرد. صاحب بيش از 300 عنوان مقاله است با اين اوصاف منتقدانه مي‌گويد: «حاصل چه شد؟». به مناطق آزاد تجاري خوش‌بين است؛ اما در اوضاع کنوني مملکت، اين مناطق را براي کشور بي‌فايده تلقي مي‌کند. بهکيش معتقد است که دليل وارونگي فايده‌مندي در مناطق آزاد عدم ادراک صحيح از اين مناطق است. بهکيش مي‌گفت تا زماني ‌که اقتصاد ما دولتي است و هر چيزي را بايد دولت تعيين و تبيين کند اوضاع به همين روال پيش خواهد رفت. تأثير مناطق آزاد بر رفع بي‌کاري، بررسي جايگاه مناطق ويژه اقتصادي، نقش برنامه‌هاي توسعه در توسعه مناطق آزاد و همچنين آينده مناطق آزاد ازجمله مباحثي است که محمدمهدي بهکيش در گفت‌وگو با «شرق» مطرح مي‌کند.

در ايران و بعد از انقلاب نيز از برنامه اول توسعه تا به امروز شاهد بحث درباره مناطق آزاد در کشور هستيم. جايگاه اين مناطق را در رشد و توسعه اقتصادي کشور چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟
در ايران از همان برنامه اول توسعه تا به امروز برداشت درستي از منطقه آزاد نداشته‌ايم. يک بار ديگر عرض مي‌کنم؛ کشورها از آن جهت به سمت راه‌اندازي مناطق آزاد مي‌روند تا محدوديت‌ها را از پيش‌روي صاحبان کسب‌وکار بردارند و هدف‌هاي تعيين‌شده را که معمولا توليد بيشتر و ارزان‌تر است در اين مناطق آزاد امکان‌پذير کنند. اما چرا مملکت نمي‌تواند کالاي صادراتي توليد کند؟ به علت درون‌گرايي. کالاي صادراتي در محيط رقابتي مي‌تواند توليد شود. آدم‌ها وقتي که تحت يک نظم خاص درون‌گرا باشند، فعاليت، کار، تلاش و کوشش آنها محدود به همان محدوديت‌ها خواهد بود اما وقتي مي‌بينند فردي کار و فعاليت نمي‌کند، آنها نيز از فعاليت بازمي‌مانند. توليد کالا نيز مانند همين موضوع است. توليد کالاي ما منوط به کاهش هزينه و کيفيت بهتر نيست. کارگر، مهندس و متخصص مربوطه وقتي با همين روحيه کار کنند، آن کالا، گران توليد مي‌شود. منتها مردم در مملکت ما مجبورند کالاي گران را هم خريداري کنند. پس اين چرخ مي‌چرخد. اتومبيل چندبرابر قيمت توليد مي‌شود و ما مجبوريم بخريم و اعتراضي هم نمي‌کنيم. همين اتومبيل را که مي‌خواهيم صادر کنيم، نمي‌توانيم چراکه قابليت صادرشدن را ندارد. منطقه آزاد در اين شرايط وقتي ايجاد شد، يقينا نمي‌تواند صادراتي شود؛ چراکه کالايي براي صادرات وجود ندارد. مگر اينکه منطقه آزادي داير شود که محدوديت‌ها را کنار بگذارد و در همان‌جا توليد صورت بگيرد و از همان‌جا هم صادر شود ولي آن هم با مشکل مواجه مي‌شود زيرا قيمت آن کالا در داخل کشور بيشتر از بازار بين‌المللي است و بنابراين توليد‌کنندگان مناطق آزاد سعي در فروش توليدات خود در داخل کشور خواهند داشت، يعني توليدکنندگان در داخل مناطق آزاد سعي مي‌کنند کالاي خود را به داخل سرزمين اصلي صادر کنند، زيرا قيمت‌ها در داخل بيشتر از سطح بین‌المللی است.
در صحبت‌هايتان به اين مسئله اشاره کردید که ما کالاي توليدي صادراتي نداريم. با توجه به نبود بنيه‌اي مستحکم برای توليد صادراتي، آيا مناطق آزاد ما، نوعي بازاريابي برای افزايش واردات و فروش کالاهاي خارجي به کشور نخواهد بود؟
نقش منطقه آزاد در راحت‌کردن کاري است که در مملکت نمي‌توان انجام داد. مملکت ما پول نفت دارد. اين پول نفت در نهايت هزينه واردات کالا خواهد شد؛ البته فقط پول نفت نيست که هزينه واردات مي‌شود. ما نفت و گاز کشور را صادر مي‌کنيم که از صنايع «تکنولوژي‌بر» هستند؛ به عبارتي به تکنولوژي بالايي نياز دارند و کارگر ساده نمي‌تواند کار آن را انجام بدهد. مهندسان ما در اين مناطق نفت‌خيز کار مي‌کنند؛ اما بايد پرسيد که سايرين کجا کار کنند؟ آنان که فلسفه، تاريخ و اقتصاد خوانده‌اند کجا کار کنند؟ سيل بي‌کارها روزبه‌روز بيشتر مي‌شود. در محيط رقابتي و توليد کالاهاي متنوع است که رشد پايدار صورت مي‌گيرد.
ترکيه اوضاع اقتصادي بسيار بدتري نسبت به ما داشت اما بعدها به سمت رقابتي‌کردن بازار پيش رفت. نتيجه رقابتي‌شدن بازار ترکيه صادرات 250ميليارددلاري در سال شد اما صادرات کالايي (غير از کالاهاي وابسته به نفت و گاز) کشور ما سالانه حدود 20 ميليارد دلار است. ما اگر نفت و پتروشيمي را کنار بگذاريم چيزي برايمان باقي نمي‌ماند. واقعا ترکيه چگونه مي‌تواند کالاي ارزان توليد کند که ما نمي‌توانيم؟ فقط از طريق رقابتي‌کردن. در ايران نمي‌توان اين رقابت را ايجاد كرد. دلايل زيادي هم دارد. دولت در نهايت مجبور است اين مسائل را در منطقه آزاد پيگيري کند، به‌جاي آنکه همه سرزمين اصلي را رقابتي کند؛ اما اين کار را هم کامل انجام نداديم. برای مثال قشم را ساختيم و همچنين کيش را با رويکرد گردشگري به وجود آورديم؛ ولي به نحو مناسب نبود. هرچند موقعيت‌هاي بسيار خوبي پيش‌رو داشتيم و داريم. برای نمونه در شمال جزيره قشم، موقعيتي بسيار جالب از نظر بارگيري و تخليه کشتي‌ها داريم. در اين منطقه 18 تا 20 متر درفت (عمق آب) وجود دارد که کشتي‌هاي بزرگ مي‌توانند پهلو بگيرند. اين موقعيت خيلي خاصي است. قرار بود پلي از اين منطقه به سرزمين اصلي زده شود که هنوز بعد از بیست‌وچند سال اين مسئله اجرائي نشده است.
اينکه با مناطق آزاد اين‌گونه برخورد مي‌شود به نظر شما تعمدي در کار است؟
به نظر من يا درک درستي از مناطق آزاد در کشور وجود ندارد يا سياست‌گذاران اصلي کشور اعتقادي به گسترش صادرات ندارند؛ البته گسترش صادرات به‌طورمرتب تذکر داده مي‌شود ولي آيا نمي‌دانند که صادرات بدون رقابتي‌شدن بازار براي کاهش هزينه توليد امکان‌پذير نيست؟
پس حتما تعمدي وجود دارد که به اين کارشناس‌هاي خبره اجازه داده نمي‌شود که وارد ماجرا شوند. علت چيست؟
من مسئله را اين‌گونه مي‌بينم که در ابتداي انقلاب حدود 10 سال به جنگ مشغول شديم و به فکر اقتصاد نبوديم. فقط به اين مي‌انديشيديم که مردم نان و آبي براي خوردن داشته باشند؛ البته طبيعي هم هست و هر کشور در جنگ فقط به اين مسئله مي‌انديشد. اکنون کاري به اين مسئله نداريم که جنگ را چگونه به ما تحميل کردند؛ ما هشت سال درگير جنگ بوديم و از بازنگري در اقتصاد فاصله گرفتيم؛ البته کشور درگير مسائل انقلاب هم بود. من معتقدم که در زمان آقاي هاشمي به اين مسئله پرداخته شد. شخص آقاي هاشمي نيز دراين‌زمينه به‌نسبت خوب عمل کرد (خداوند او را رحمت کند) ولي کل مملکت آمادگي آزادسازي را نداشت و هنوز هم ندارد. نمي‌دانم چرا اين ترس در ذهن ما سايه افکنده و از آزادسازي مي‌ترسيم. مگر مي‌خواهيم چه‌کار کنيم؟ عده‌اي انگار هراس دارند. ترکيه مناطق را آزاد کرد و در حال تصاحب کل منطقه اطراف ماست. جمهوري آذربايجان هم همين‌گونه شد. ما بهترين شانس را در بخش شمالي، قفقاز و آسياي مرکزي داشتيم. مي‌توانستيم به سمت کشورهاي تاجيکستان و ازبکستان که هم‌زبان و توسعه‌نيافته بودند حرکت کنيم اما از آزادسازي مي‌ترسيم. صادرات و واردات، همه بايد تحت کنترل باشند. امروزه ديگر اين نوع اداره اقتصاد مملکت صادرات‌گرا نمي‌شود و نمي‌تواند رشد مطلوب داشته باشد.
به هراس از آزادسازي اشاره داشتيد. در سال 95، رئيس سازمان بازرسي کل کشور در نامه‌اي به رئيس‌جمهور از وي خواست لايحه افزايش تعداد مناطق آزاد را بازپس بگيرد و اين موضوع را دنبال نکند. به نظر شما مبحث افزايش تعداد مناطق آزاد سمت‌وسويي امنيتي به خود گرفته يا مسئله‌اي ديگر است؟
در داخل کشور نمي‌توانيم کارخانه ماشين‌سازي داشته باشيم. حالا به هر دليلي... اما در منطقه آزاد مي‌توانيم داشته باشيم که ديگران در آنجا حضور داشته باشند. اين منطقه آزاد يقينا بايد داراي زيرساخت‌هاي مناسب باشد. بايد آب، برق و راه داشته باشد، به آن تسهيلات داده شود. نمي‌شود يک بيابان را به سرمايه‌گذار حواله کرد و از او انتظار داشته باشيم که آنجا را هم آباد کند و سرمايه‌اش را نيز به آنجا بياورد؛ اما در مملکت ما اين‌گونه کار کردند. حداقل با قشم که آشنا هستم و مي‌دانم که يک بيابان بزرگ را «ول» کرده‌اند که هيئت‌مديره خودش آنجا را بسازد و سرمايه را هم خودش جذب کند.
آيا مي‌توان گفت نگاه غيراقتصادي جاري در کشور بر مناطق آزاد تأثير سوء داشته است؟
بله. اين نوع نگاه خيلي تأثير گذاشته است. اصلا اين نوع نگاه به کل اقتصاد لطمه زده. اقتصاد موجود زنده‌اي است که بايد غيرسياسي- غيرامنيتي شود. در سطح خيلي کلان، همه‌چيز مي‌تواند امنيتي شود ولي در سطح خرد نمي‌توانيم نگاه امنيتي ايجاد کنيم. اگر امنيتي شد بايد کنترل شود و اگر کنترل شود بايد در قيمت‌گذاري دخالت کرد و دراين‌صورت بازار ديگر رقابتي نمي‌شود؛ وقتي هم رقابتي نشد، صادراتي در کار نخواهد بود... .
و تمام اين مسائل در مناطق آزاد ما حاضرند و تأثير دارند.
اگر مملکت روحيه صادراتي داشت، اشخاص طوري ديگر فکر مي‌کردند. فرد با خودش اين‌گونه فکر مي‌کرد که به منطقه آزاد مي‌رود؛ چراکه امکانات خوبي در اختيارش مي‌گذارند. آب، برق، راه، کشتي و... که در نهايت همه‌چيز براي صادرات حاضر است؛ ولي مادامي‌که روحيه صادراتي ندارند و کسي دلش براي صادرات نمي‌سوزد، اشتغال هم ايجاد نمي‌شود که جاي بسي تأسف است؛ البته تکرار کنم که بحث صادرات زياد است ولي ملزومات آن فراهم نيست. علاوه‌برآن تا زماني که قيمت کالاها در داخل کشور بيشتر از مناطق آزاد است کالاي توليدي در مناطق آزاد در شکل قاچاق به داخل کشور سرازير مي‌شود.علاوه‌ بر اين نگرش داخل به مناطق آزاد، در اطرافمان نيز رقبايي را مي‌توان تمييز داد. حال هرکسی مي‌خواهد باشد؛ عرب، انگليسي، فرانسوي... . ما نبايد به اين مسائل توجهي کنيم. توجه به اين مسائل سياسي است. بايد اين تفکر را دور بريزيم. در سطح خرد سعي در سياسي‌کردن مسئله نداشته باشيم. آنها رقيب اقتصادي ما هستند. اقتصاد عين آب رواني است که روي زمين مي‌ريزيم. شيب به هر طرف که باشد اين آب به آن سمت روان مي‌شود؛ حتي اگر سد مقابل آن باشد، سد را پر مي‌کند و سرريز مي‌شود و مي‌ريزد. ما بايد اين روال را تغيير بدهيم. چرا اين همه اجناس ترکيه‌اي وارد ايران مي‌شود و مردم هم خريدارش هستند؟ لباسي که مي‌پوشيم و از ترکيه وارد شده، هم جنس بهتري دارد، هم شکل بهتر و هم قيمت مناسب‌تري. مسلما بايد اين جنس را خريد. کار درست هم همين است. مگر کسي ديوانه است که جنس گران و بي‌کيفيت را بخرد؟
آقاي مهندس خاموشي که رئيس اتاق ايران بود، زماني دو کارخانه نساجي را مديريت مي‌کردند (يکي از آنها مربوط به دانشگاه امام صادق بود و ديگري مربوط به مدرسه شهيد مطهري). ايشان مي‌گفت من هرچقدر تلاش مي‌کنم، پارچه را متري سه دلار مي‌توانم توليد کنم اما چيني‌ها پارچه را متري يک‌و‌نيم دلار از چين به ايران صادر مي‌کنند! بنده خدا به من مي‌گفت «برو ببين اين چيني‌ها چه‌کار مي‌کنند!» چرا ما نمي‌توانيم؟ دلايل آن مشخص است. برق، آب، زمين، موقعيت و خدمات و... همگي گران هستند و در دست دولت است. هر حرکتي که مي‌خواهيم انجام دهيم، بايد شش ماه پشت پنجره اداره‌هاي دولتي باشيم. اينها همه هزينه است. انگار که معناي هزينه را نمي‌فهميم. اصلا برداشت درستي از اينکه چقدر براي کاسب‌هاي اين مملکت هزينه ايجاد مي‌کنيم، نداريم. حتي برخي اقتصاددان‌ها نيز متأسفانه اين برداشت درست را ندارند. من معتقدم که برخي از گردانندگان مملکت به‌درستي اقتصاد امروز جهان را درک نکرده‌اند. حتي اقتصاددان‌هايي داريم که متأسفانه دنياي امروز را درک نکرده‌اند. ا‌ن‌شاءالله که من اقتصاد را خوب درک کرده باشم. به‌شخصه در خارج از کشور درس خواندم و به کشورهاي مختلفي سفر کرده‌ام. 30 سال است که مسئول اتاق بازرگاني بين‌المللي هستيم. شايد 70 درصد کشورهاي دنیا را ديده‌ام. اين نوعي که ما اقتصاد کشور را اداره مي‌کنيم، بيشتر از اين پاسخ‌گو نيست و متأسفانه هرروز هم اوضاع بدتر مي‌شود.
نفت ديگر کالاي لوکس و استراتژيک سابق نخواهد بود. ضمن اينکه منابع بسياري کشف شده که «شیل‌اويل»‌ها با کمتر از 50 دلار مي‌توانند توليد يک بشکه نفت کنند. ضمنا تا 10 سال ديگر 50 درصد از ماشين‌ها برقي مي‌شوند. 50 درصد از مصرف نفت، مربوط به مصرف اتومبيل‌هاست که اگر برقي شوند تقاضا براي نفت کاهش و قيمت نفت هم افت خواهد کرد. اگر روزي مردم بخواهند تصميم بگيرند که مثل ديگران مملکت را اداره کنند و دست به آزادسازي بزنند و... يقينا به مسائل عقيدتي و فرهنگي آنها لطمه‌اي نمي‌خورد. در اين حالت است که مناطق آزاد خيلي فايده‌مند مي‌شوند. مناطق آزاد، آزمايشگاه آزاد‌سازي‌اند. درحال‌حاضر در کشور ما سازمان‌هاي عريض‌وطويل قيمت‌گذاري داريم. دولت آقاي روحاني چندين بار گفته اين سازمان‌ها را برداريم. آقاي آخوندي نيز به اين نکته اشاراتي داشته‌اند. اگر ما بخواهيم به سمت آزادسازي حرکت کنيم، بايد قيمت‌گذاري را حذف کنيم و مناطق آزاد را جدي بگيريم.
از خواست دولت برای حذف قيمت‌گذاري صحبت کرديد. در همين دولت از افزايش تعداد مناطق آزاد نيز صحبت به ميان آمد. به نظر شما آيا اين افزايش به مصلحت تاروپود اقتصادي ايران است يا خير؟
اتفاقي نمي‌افتد. يک منطقه‌ را اگر آزاد اعلام کنيم، از نگاه اقتصادي -که به آن اشاره کردم- هيچ اتفاقي نخواهد افتاد ولي ممکن است که توجه به آن منطقه خاص بيشتر شود و دولت در آن منطقه مقدار بيشتري سرمايه‌گذاري کند و به منفعت مردمان آن سرزمين باشد.
در کنار مناطق آزاد، ما مناطق ويژه اقتصادي را داريم. مجلس در سال قبل پيشنهاد 40 منطقه ويژه اقتصادي را به دولت داد. به نظر شما حرکت به سمت مناطق ويژه اقتصادي مي‌تواند در زمان حال مؤثر واقع شود؟
مناطق آزاد به اين دلیل در دنيا به وجود آمدند که «محدوديت‌هاي» موجود در کشور را کنار بزنند و راحت‌تر و ارزان‌تر توليد کنند تا کم‌کم اين آزمايشگاه را به کل مملکت تعميم بدهيم. منطقه آزاد در ايران بيشتر براي اين هدف استفاده شده که از کانال‌هاي ورودي‌اش به داخل مملکت استفاده شود. هرکسي وارد منطقه آزاد شده و فعاليت کرده، رويکردش به سمت داخل کشور بوده؛ چراکه مملکت وارداتي است. تا زماني که نفت هست، مملکت وارداتي است. ايران به کشوري صادراتي تغيير مسير نداده؛ اما منطقه ويژه اقتصادي براي يک کالا يا فعاليت خاصي تشکيل مي‌شود. هر منطقه ويژه صرفا براي يک فعاليت ويژه‌اي در نظر گرفته مي‌شود اما هيچ تفاوتي نخواهد کرد. درحال‌حاضر کيش توانسته مقداري به کساني که نمي‌توانند وارد تهران شوند کمک کند تا در اين منطقه ويزا بگيرند و مذاکراتشان را در همان‌جا به فرجام برسانند؛ همچنين اين منطقه براي گردشگري داخلي (و نه خارجي) مناسب است.
گفت‌وگويمان منحصر به بررسي مشکلات مناطق آزاد شد. در سؤال آخر هم به يکي ديگر از مشکلاتي بپردازيم که دامن‌گير مناطق آزاد شده. درباره مناطق آزاد، شاهد يک نوع شلوغ‌کاري قانونمند نيز هستيم. برای مثال برنامه ششم توسعه، سند چشم‌انداز 20ساله و... اين شلوغ‌کاري‌ها به نظر شما چه تأثير سوئی در پيشبرد اهداف مناطق آزاد خواهد داشت؟ البته به اين موارد نيز بايد سليقه مديران را هم اضافه کرد.
من فکر مي‌کنم مشکل اصلي که باعث اين شلوغي يا درهم‌ريختگي شده، اين است که ما هدف‌گذاري خيلي روشني براي توسعه مملکت نداريم. در نتيجه هدف‌گذاري‌هاي متفاوتي که تعيين مي‌شوند، در عمل و در نتيجه متناقض رفتار مي‌کنند. برای مثال در سند چشم‌انداز 20ساله، گفته شده ايران بايد در فلان سال مقام اول در علم و... را داشته باشد. از آن زمان که اين سخن‌ها گفته شده ما مدام سقوط داشته‌ايم؛ چراکه ابزار اين کارها را فراهم نکرده‌ايم. گروهي از کارشناس‌هاي فهميده هدفي را تعيين مي‌کنند؛ مگر مي‌شود که ابزار رسيدن آن هدف را درک نکنند؟ برای مثال ما قصد داريم که کشور را صادراتي کنيم و توان صادراتي آن را افزايش دهيم. اين اهداف، ابزار و پيش‌نياز دارد. پيش‌نيازها در رقابتي‌شدن، برداشتن قيمت‌گذاري، خصوصي‌سازي و... است. مادامي‌که نتوانيم اين کارها را انجام دهيم، يقينا کشوري صادراتي نخواهيم شد. وقتي صادراتي هم نشويم، قيمت کالاها بالا خواهد بود و مردم فقيرتر مي‌شوند. مردم در چنين اقتصادي دو ضربه مي‌خورند؛ هم بي‌کار مي‌شوند و هم کالاي گران را مي‌خرند؛ يعني درآمد کمتر و قيمت بالاتر. وقتي که توسعه مملکت جهت‌گيري مشخصي ندارد، مديريت هم سليقه‌اي مي‌شود. برای مثال آقاي احمدي‌نژاد مي‌گفت من برنامه توسعه چهارم را اصلا قبول ندارم. در مملکتي که رئيس‌جمهورش برنامه‌اي را قبول ندارد، چه بايد کرد؟ البته کساني هم که قبول داشتند گلي بر سر مردم نزدند.

محمدمهدي بهکيش، ازجمله اقتصاددان‌هاي مشهور کشور است که با تنگ‌نظري دوران احمدي‌نژاد به دانشگاه‌ها از حضور در دانشگاه علامه طباطبايي چشم‌پوشي کرد. صاحب بيش از 300 عنوان مقاله است با اين اوصاف منتقدانه مي‌گويد: «حاصل چه شد؟». به مناطق آزاد تجاري خوش‌بين است؛ اما در اوضاع کنوني مملکت، اين مناطق را براي کشور بي‌فايده تلقي مي‌کند. بهکيش معتقد است که دليل وارونگي فايده‌مندي در مناطق آزاد عدم ادراک صحيح از اين مناطق است. بهکيش مي‌گفت تا زماني ‌که اقتصاد ما دولتي است و هر چيزي را بايد دولت تعيين و تبيين کند اوضاع به همين روال پيش خواهد رفت. تأثير مناطق آزاد بر رفع بي‌کاري، بررسي جايگاه مناطق ويژه اقتصادي، نقش برنامه‌هاي توسعه در توسعه مناطق آزاد و همچنين آينده مناطق آزاد ازجمله مباحثي است که محمدمهدي بهکيش در گفت‌وگو با «شرق» مطرح مي‌کند.

در ايران و بعد از انقلاب نيز از برنامه اول توسعه تا به امروز شاهد بحث درباره مناطق آزاد در کشور هستيم. جايگاه اين مناطق را در رشد و توسعه اقتصادي کشور چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟
در ايران از همان برنامه اول توسعه تا به امروز برداشت درستي از منطقه آزاد نداشته‌ايم. يک بار ديگر عرض مي‌کنم؛ کشورها از آن جهت به سمت راه‌اندازي مناطق آزاد مي‌روند تا محدوديت‌ها را از پيش‌روي صاحبان کسب‌وکار بردارند و هدف‌هاي تعيين‌شده را که معمولا توليد بيشتر و ارزان‌تر است در اين مناطق آزاد امکان‌پذير کنند. اما چرا مملکت نمي‌تواند کالاي صادراتي توليد کند؟ به علت درون‌گرايي. کالاي صادراتي در محيط رقابتي مي‌تواند توليد شود. آدم‌ها وقتي که تحت يک نظم خاص درون‌گرا باشند، فعاليت، کار، تلاش و کوشش آنها محدود به همان محدوديت‌ها خواهد بود اما وقتي مي‌بينند فردي کار و فعاليت نمي‌کند، آنها نيز از فعاليت بازمي‌مانند. توليد کالا نيز مانند همين موضوع است. توليد کالاي ما منوط به کاهش هزينه و کيفيت بهتر نيست. کارگر، مهندس و متخصص مربوطه وقتي با همين روحيه کار کنند، آن کالا، گران توليد مي‌شود. منتها مردم در مملکت ما مجبورند کالاي گران را هم خريداري کنند. پس اين چرخ مي‌چرخد. اتومبيل چندبرابر قيمت توليد مي‌شود و ما مجبوريم بخريم و اعتراضي هم نمي‌کنيم. همين اتومبيل را که مي‌خواهيم صادر کنيم، نمي‌توانيم چراکه قابليت صادرشدن را ندارد. منطقه آزاد در اين شرايط وقتي ايجاد شد، يقينا نمي‌تواند صادراتي شود؛ چراکه کالايي براي صادرات وجود ندارد. مگر اينکه منطقه آزادي داير شود که محدوديت‌ها را کنار بگذارد و در همان‌جا توليد صورت بگيرد و از همان‌جا هم صادر شود ولي آن هم با مشکل مواجه مي‌شود زيرا قيمت آن کالا در داخل کشور بيشتر از بازار بين‌المللي است و بنابراين توليد‌کنندگان مناطق آزاد سعي در فروش توليدات خود در داخل کشور خواهند داشت، يعني توليدکنندگان در داخل مناطق آزاد سعي مي‌کنند کالاي خود را به داخل سرزمين اصلي صادر کنند، زيرا قيمت‌ها در داخل بيشتر از سطح بین‌المللی است.
در صحبت‌هايتان به اين مسئله اشاره کردید که ما کالاي توليدي صادراتي نداريم. با توجه به نبود بنيه‌اي مستحکم برای توليد صادراتي، آيا مناطق آزاد ما، نوعي بازاريابي برای افزايش واردات و فروش کالاهاي خارجي به کشور نخواهد بود؟
نقش منطقه آزاد در راحت‌کردن کاري است که در مملکت نمي‌توان انجام داد. مملکت ما پول نفت دارد. اين پول نفت در نهايت هزينه واردات کالا خواهد شد؛ البته فقط پول نفت نيست که هزينه واردات مي‌شود. ما نفت و گاز کشور را صادر مي‌کنيم که از صنايع «تکنولوژي‌بر» هستند؛ به عبارتي به تکنولوژي بالايي نياز دارند و کارگر ساده نمي‌تواند کار آن را انجام بدهد. مهندسان ما در اين مناطق نفت‌خيز کار مي‌کنند؛ اما بايد پرسيد که سايرين کجا کار کنند؟ آنان که فلسفه، تاريخ و اقتصاد خوانده‌اند کجا کار کنند؟ سيل بي‌کارها روزبه‌روز بيشتر مي‌شود. در محيط رقابتي و توليد کالاهاي متنوع است که رشد پايدار صورت مي‌گيرد.
ترکيه اوضاع اقتصادي بسيار بدتري نسبت به ما داشت اما بعدها به سمت رقابتي‌کردن بازار پيش رفت. نتيجه رقابتي‌شدن بازار ترکيه صادرات 250ميليارددلاري در سال شد اما صادرات کالايي (غير از کالاهاي وابسته به نفت و گاز) کشور ما سالانه حدود 20 ميليارد دلار است. ما اگر نفت و پتروشيمي را کنار بگذاريم چيزي برايمان باقي نمي‌ماند. واقعا ترکيه چگونه مي‌تواند کالاي ارزان توليد کند که ما نمي‌توانيم؟ فقط از طريق رقابتي‌کردن. در ايران نمي‌توان اين رقابت را ايجاد كرد. دلايل زيادي هم دارد. دولت در نهايت مجبور است اين مسائل را در منطقه آزاد پيگيري کند، به‌جاي آنکه همه سرزمين اصلي را رقابتي کند؛ اما اين کار را هم کامل انجام نداديم. برای مثال قشم را ساختيم و همچنين کيش را با رويکرد گردشگري به وجود آورديم؛ ولي به نحو مناسب نبود. هرچند موقعيت‌هاي بسيار خوبي پيش‌رو داشتيم و داريم. برای نمونه در شمال جزيره قشم، موقعيتي بسيار جالب از نظر بارگيري و تخليه کشتي‌ها داريم. در اين منطقه 18 تا 20 متر درفت (عمق آب) وجود دارد که کشتي‌هاي بزرگ مي‌توانند پهلو بگيرند. اين موقعيت خيلي خاصي است. قرار بود پلي از اين منطقه به سرزمين اصلي زده شود که هنوز بعد از بیست‌وچند سال اين مسئله اجرائي نشده است.
اينکه با مناطق آزاد اين‌گونه برخورد مي‌شود به نظر شما تعمدي در کار است؟
به نظر من يا درک درستي از مناطق آزاد در کشور وجود ندارد يا سياست‌گذاران اصلي کشور اعتقادي به گسترش صادرات ندارند؛ البته گسترش صادرات به‌طورمرتب تذکر داده مي‌شود ولي آيا نمي‌دانند که صادرات بدون رقابتي‌شدن بازار براي کاهش هزينه توليد امکان‌پذير نيست؟
پس حتما تعمدي وجود دارد که به اين کارشناس‌هاي خبره اجازه داده نمي‌شود که وارد ماجرا شوند. علت چيست؟
من مسئله را اين‌گونه مي‌بينم که در ابتداي انقلاب حدود 10 سال به جنگ مشغول شديم و به فکر اقتصاد نبوديم. فقط به اين مي‌انديشيديم که مردم نان و آبي براي خوردن داشته باشند؛ البته طبيعي هم هست و هر کشور در جنگ فقط به اين مسئله مي‌انديشد. اکنون کاري به اين مسئله نداريم که جنگ را چگونه به ما تحميل کردند؛ ما هشت سال درگير جنگ بوديم و از بازنگري در اقتصاد فاصله گرفتيم؛ البته کشور درگير مسائل انقلاب هم بود. من معتقدم که در زمان آقاي هاشمي به اين مسئله پرداخته شد. شخص آقاي هاشمي نيز دراين‌زمينه به‌نسبت خوب عمل کرد (خداوند او را رحمت کند) ولي کل مملکت آمادگي آزادسازي را نداشت و هنوز هم ندارد. نمي‌دانم چرا اين ترس در ذهن ما سايه افکنده و از آزادسازي مي‌ترسيم. مگر مي‌خواهيم چه‌کار کنيم؟ عده‌اي انگار هراس دارند. ترکيه مناطق را آزاد کرد و در حال تصاحب کل منطقه اطراف ماست. جمهوري آذربايجان هم همين‌گونه شد. ما بهترين شانس را در بخش شمالي، قفقاز و آسياي مرکزي داشتيم. مي‌توانستيم به سمت کشورهاي تاجيکستان و ازبکستان که هم‌زبان و توسعه‌نيافته بودند حرکت کنيم اما از آزادسازي مي‌ترسيم. صادرات و واردات، همه بايد تحت کنترل باشند. امروزه ديگر اين نوع اداره اقتصاد مملکت صادرات‌گرا نمي‌شود و نمي‌تواند رشد مطلوب داشته باشد.
به هراس از آزادسازي اشاره داشتيد. در سال 95، رئيس سازمان بازرسي کل کشور در نامه‌اي به رئيس‌جمهور از وي خواست لايحه افزايش تعداد مناطق آزاد را بازپس بگيرد و اين موضوع را دنبال نکند. به نظر شما مبحث افزايش تعداد مناطق آزاد سمت‌وسويي امنيتي به خود گرفته يا مسئله‌اي ديگر است؟
در داخل کشور نمي‌توانيم کارخانه ماشين‌سازي داشته باشيم. حالا به هر دليلي... اما در منطقه آزاد مي‌توانيم داشته باشيم که ديگران در آنجا حضور داشته باشند. اين منطقه آزاد يقينا بايد داراي زيرساخت‌هاي مناسب باشد. بايد آب، برق و راه داشته باشد، به آن تسهيلات داده شود. نمي‌شود يک بيابان را به سرمايه‌گذار حواله کرد و از او انتظار داشته باشيم که آنجا را هم آباد کند و سرمايه‌اش را نيز به آنجا بياورد؛ اما در مملکت ما اين‌گونه کار کردند. حداقل با قشم که آشنا هستم و مي‌دانم که يک بيابان بزرگ را «ول» کرده‌اند که هيئت‌مديره خودش آنجا را بسازد و سرمايه را هم خودش جذب کند.
آيا مي‌توان گفت نگاه غيراقتصادي جاري در کشور بر مناطق آزاد تأثير سوء داشته است؟
بله. اين نوع نگاه خيلي تأثير گذاشته است. اصلا اين نوع نگاه به کل اقتصاد لطمه زده. اقتصاد موجود زنده‌اي است که بايد غيرسياسي- غيرامنيتي شود. در سطح خيلي کلان، همه‌چيز مي‌تواند امنيتي شود ولي در سطح خرد نمي‌توانيم نگاه امنيتي ايجاد کنيم. اگر امنيتي شد بايد کنترل شود و اگر کنترل شود بايد در قيمت‌گذاري دخالت کرد و دراين‌صورت بازار ديگر رقابتي نمي‌شود؛ وقتي هم رقابتي نشد، صادراتي در کار نخواهد بود... .
و تمام اين مسائل در مناطق آزاد ما حاضرند و تأثير دارند.
اگر مملکت روحيه صادراتي داشت، اشخاص طوري ديگر فکر مي‌کردند. فرد با خودش اين‌گونه فکر مي‌کرد که به منطقه آزاد مي‌رود؛ چراکه امکانات خوبي در اختيارش مي‌گذارند. آب، برق، راه، کشتي و... که در نهايت همه‌چيز براي صادرات حاضر است؛ ولي مادامي‌که روحيه صادراتي ندارند و کسي دلش براي صادرات نمي‌سوزد، اشتغال هم ايجاد نمي‌شود که جاي بسي تأسف است؛ البته تکرار کنم که بحث صادرات زياد است ولي ملزومات آن فراهم نيست. علاوه‌برآن تا زماني که قيمت کالاها در داخل کشور بيشتر از مناطق آزاد است کالاي توليدي در مناطق آزاد در شکل قاچاق به داخل کشور سرازير مي‌شود.علاوه‌ بر اين نگرش داخل به مناطق آزاد، در اطرافمان نيز رقبايي را مي‌توان تمييز داد. حال هرکسی مي‌خواهد باشد؛ عرب، انگليسي، فرانسوي... . ما نبايد به اين مسائل توجهي کنيم. توجه به اين مسائل سياسي است. بايد اين تفکر را دور بريزيم. در سطح خرد سعي در سياسي‌کردن مسئله نداشته باشيم. آنها رقيب اقتصادي ما هستند. اقتصاد عين آب رواني است که روي زمين مي‌ريزيم. شيب به هر طرف که باشد اين آب به آن سمت روان مي‌شود؛ حتي اگر سد مقابل آن باشد، سد را پر مي‌کند و سرريز مي‌شود و مي‌ريزد. ما بايد اين روال را تغيير بدهيم. چرا اين همه اجناس ترکيه‌اي وارد ايران مي‌شود و مردم هم خريدارش هستند؟ لباسي که مي‌پوشيم و از ترکيه وارد شده، هم جنس بهتري دارد، هم شکل بهتر و هم قيمت مناسب‌تري. مسلما بايد اين جنس را خريد. کار درست هم همين است. مگر کسي ديوانه است که جنس گران و بي‌کيفيت را بخرد؟
آقاي مهندس خاموشي که رئيس اتاق ايران بود، زماني دو کارخانه نساجي را مديريت مي‌کردند (يکي از آنها مربوط به دانشگاه امام صادق بود و ديگري مربوط به مدرسه شهيد مطهري). ايشان مي‌گفت من هرچقدر تلاش مي‌کنم، پارچه را متري سه دلار مي‌توانم توليد کنم اما چيني‌ها پارچه را متري يک‌و‌نيم دلار از چين به ايران صادر مي‌کنند! بنده خدا به من مي‌گفت «برو ببين اين چيني‌ها چه‌کار مي‌کنند!» چرا ما نمي‌توانيم؟ دلايل آن مشخص است. برق، آب، زمين، موقعيت و خدمات و... همگي گران هستند و در دست دولت است. هر حرکتي که مي‌خواهيم انجام دهيم، بايد شش ماه پشت پنجره اداره‌هاي دولتي باشيم. اينها همه هزينه است. انگار که معناي هزينه را نمي‌فهميم. اصلا برداشت درستي از اينکه چقدر براي کاسب‌هاي اين مملکت هزينه ايجاد مي‌کنيم، نداريم. حتي برخي اقتصاددان‌ها نيز متأسفانه اين برداشت درست را ندارند. من معتقدم که برخي از گردانندگان مملکت به‌درستي اقتصاد امروز جهان را درک نکرده‌اند. حتي اقتصاددان‌هايي داريم که متأسفانه دنياي امروز را درک نکرده‌اند. ا‌ن‌شاءالله که من اقتصاد را خوب درک کرده باشم. به‌شخصه در خارج از کشور درس خواندم و به کشورهاي مختلفي سفر کرده‌ام. 30 سال است که مسئول اتاق بازرگاني بين‌المللي هستيم. شايد 70 درصد کشورهاي دنیا را ديده‌ام. اين نوعي که ما اقتصاد کشور را اداره مي‌کنيم، بيشتر از اين پاسخ‌گو نيست و متأسفانه هرروز هم اوضاع بدتر مي‌شود.
نفت ديگر کالاي لوکس و استراتژيک سابق نخواهد بود. ضمن اينکه منابع بسياري کشف شده که «شیل‌اويل»‌ها با کمتر از 50 دلار مي‌توانند توليد يک بشکه نفت کنند. ضمنا تا 10 سال ديگر 50 درصد از ماشين‌ها برقي مي‌شوند. 50 درصد از مصرف نفت، مربوط به مصرف اتومبيل‌هاست که اگر برقي شوند تقاضا براي نفت کاهش و قيمت نفت هم افت خواهد کرد. اگر روزي مردم بخواهند تصميم بگيرند که مثل ديگران مملکت را اداره کنند و دست به آزادسازي بزنند و... يقينا به مسائل عقيدتي و فرهنگي آنها لطمه‌اي نمي‌خورد. در اين حالت است که مناطق آزاد خيلي فايده‌مند مي‌شوند. مناطق آزاد، آزمايشگاه آزاد‌سازي‌اند. درحال‌حاضر در کشور ما سازمان‌هاي عريض‌وطويل قيمت‌گذاري داريم. دولت آقاي روحاني چندين بار گفته اين سازمان‌ها را برداريم. آقاي آخوندي نيز به اين نکته اشاراتي داشته‌اند. اگر ما بخواهيم به سمت آزادسازي حرکت کنيم، بايد قيمت‌گذاري را حذف کنيم و مناطق آزاد را جدي بگيريم.
از خواست دولت برای حذف قيمت‌گذاري صحبت کرديد. در همين دولت از افزايش تعداد مناطق آزاد نيز صحبت به ميان آمد. به نظر شما آيا اين افزايش به مصلحت تاروپود اقتصادي ايران است يا خير؟
اتفاقي نمي‌افتد. يک منطقه‌ را اگر آزاد اعلام کنيم، از نگاه اقتصادي -که به آن اشاره کردم- هيچ اتفاقي نخواهد افتاد ولي ممکن است که توجه به آن منطقه خاص بيشتر شود و دولت در آن منطقه مقدار بيشتري سرمايه‌گذاري کند و به منفعت مردمان آن سرزمين باشد.
در کنار مناطق آزاد، ما مناطق ويژه اقتصادي را داريم. مجلس در سال قبل پيشنهاد 40 منطقه ويژه اقتصادي را به دولت داد. به نظر شما حرکت به سمت مناطق ويژه اقتصادي مي‌تواند در زمان حال مؤثر واقع شود؟
مناطق آزاد به اين دلیل در دنيا به وجود آمدند که «محدوديت‌هاي» موجود در کشور را کنار بزنند و راحت‌تر و ارزان‌تر توليد کنند تا کم‌کم اين آزمايشگاه را به کل مملکت تعميم بدهيم. منطقه آزاد در ايران بيشتر براي اين هدف استفاده شده که از کانال‌هاي ورودي‌اش به داخل مملکت استفاده شود. هرکسي وارد منطقه آزاد شده و فعاليت کرده، رويکردش به سمت داخل کشور بوده؛ چراکه مملکت وارداتي است. تا زماني که نفت هست، مملکت وارداتي است. ايران به کشوري صادراتي تغيير مسير نداده؛ اما منطقه ويژه اقتصادي براي يک کالا يا فعاليت خاصي تشکيل مي‌شود. هر منطقه ويژه صرفا براي يک فعاليت ويژه‌اي در نظر گرفته مي‌شود اما هيچ تفاوتي نخواهد کرد. درحال‌حاضر کيش توانسته مقداري به کساني که نمي‌توانند وارد تهران شوند کمک کند تا در اين منطقه ويزا بگيرند و مذاکراتشان را در همان‌جا به فرجام برسانند؛ همچنين اين منطقه براي گردشگري داخلي (و نه خارجي) مناسب است.
گفت‌وگويمان منحصر به بررسي مشکلات مناطق آزاد شد. در سؤال آخر هم به يکي ديگر از مشکلاتي بپردازيم که دامن‌گير مناطق آزاد شده. درباره مناطق آزاد، شاهد يک نوع شلوغ‌کاري قانونمند نيز هستيم. برای مثال برنامه ششم توسعه، سند چشم‌انداز 20ساله و... اين شلوغ‌کاري‌ها به نظر شما چه تأثير سوئی در پيشبرد اهداف مناطق آزاد خواهد داشت؟ البته به اين موارد نيز بايد سليقه مديران را هم اضافه کرد.
من فکر مي‌کنم مشکل اصلي که باعث اين شلوغي يا درهم‌ريختگي شده، اين است که ما هدف‌گذاري خيلي روشني براي توسعه مملکت نداريم. در نتيجه هدف‌گذاري‌هاي متفاوتي که تعيين مي‌شوند، در عمل و در نتيجه متناقض رفتار مي‌کنند. برای مثال در سند چشم‌انداز 20ساله، گفته شده ايران بايد در فلان سال مقام اول در علم و... را داشته باشد. از آن زمان که اين سخن‌ها گفته شده ما مدام سقوط داشته‌ايم؛ چراکه ابزار اين کارها را فراهم نکرده‌ايم. گروهي از کارشناس‌هاي فهميده هدفي را تعيين مي‌کنند؛ مگر مي‌شود که ابزار رسيدن آن هدف را درک نکنند؟ برای مثال ما قصد داريم که کشور را صادراتي کنيم و توان صادراتي آن را افزايش دهيم. اين اهداف، ابزار و پيش‌نياز دارد. پيش‌نيازها در رقابتي‌شدن، برداشتن قيمت‌گذاري، خصوصي‌سازي و... است. مادامي‌که نتوانيم اين کارها را انجام دهيم، يقينا کشوري صادراتي نخواهيم شد. وقتي صادراتي هم نشويم، قيمت کالاها بالا خواهد بود و مردم فقيرتر مي‌شوند. مردم در چنين اقتصادي دو ضربه مي‌خورند؛ هم بي‌کار مي‌شوند و هم کالاي گران را مي‌خرند؛ يعني درآمد کمتر و قيمت بالاتر. وقتي که توسعه مملکت جهت‌گيري مشخصي ندارد، مديريت هم سليقه‌اي مي‌شود. برای مثال آقاي احمدي‌نژاد مي‌گفت من برنامه توسعه چهارم را اصلا قبول ندارم. در مملکتي که رئيس‌جمهورش برنامه‌اي را قبول ندارد، چه بايد کرد؟ البته کساني هم که قبول داشتند گلي بر سر مردم نزدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.