|

بررسي مزيت ايجاد مناطق آزاد تجاري

تهديد يا فرصت؟

مريم طياري . پژوهشگر اقتصادي

در تعريف سازمان ملل متحد (يونيدو) مناطق آزاد به‌عنوان «محركه» در جهت تشويق صادرات صنعتي تلقي مي‌شود. يکي از ابزارهاي مناسب براي جذب سرمايه‌گذاران خارجي ايجاد مناطق آزاد تجاري- صنعتي است. در ايران براساس قانون برنامه اول توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي به دولت اجازه داده شد که با استفاده از ايجاد مناطق آزاد تجاري- صنعتي به ايجاد صنايع و انتقال فناوري کمک کرده و صادرات کشور را افزايش دهد. تأثير ايجاد منطقه آزاد تجاري و تحول آن در پيشرفت منطقه و كشور موضوعي است كه نياز به بحث فراوان دارد كه آيا كشور ظرفيت لازم را براي ايجاد مناطق آزاد جديد دارد و چه پتانسيلي را در پي افزايش تعداد مناطق آزاد كشور مي‌توان انتظار داشت و امكانات موجود در منطقه و شرايط آن در هر محل جغرافيايي انتظارات را در پيمودن مسير به سوي هدف مورد نظر برآورده خواهد كرد.
بي‌شك مي‌توان گفت ايجاد مناطق آزاد تجاري نقش مؤثري در مبادلات مرزي، تعامل با كشورهاي همسايه و توسعه صادرات خواهد داشت و نمي‌توان منكر ساخت‌وسازها، اشتغال، صنعت توريسم، گردش مالي ناشي از توريسم و بسياري مزاياي ديگر در مناطق آزاد شد به‌طوري‌كه اين مزايا را مي‌توان در چهار مورد خلاصه کرد:
• بهره‌گيري از مزايا، امكانات بالقوه و به‌طوركلي مزيت‌هاي نسبي اقتصاد ملي
• تأمين كمبودهاي توسعه اقتصاد
• برقراري ارتباط نظام‌مند بين اقتصاد ملي و اقتصاد جهاني
• گسترش پيوندهاي اقتصاد ملي و اقتصاد جهاني در بنادر و مناطق تجاري آزاد
از نظر عده‌اي ايجاد مناطق آزاد فرصتي برای رفع بي‌كاري و بزهكاري‌هاي ناشي از آن است و اين در حالي است كه عده‌اي اين مسئله را به‌عنوان تهديدي در نظر گرفته و با آن به مخالفت مي‌پردازند و عده‌اي نيز بر اين باور هستند که در مناطق آزاد هيچ توليدي صورت نمي‌گيرد و فقط به انبار کالاهاي خارجي تبديل شده و به‌همين‌دليل با ماهيت وجودي و توسعه مناطق آزاد مخالفت مي‌کنند؛ و به‌راستي دليل اين مخالفت‌ها
در چيست؟اما نکته‌اي که نمي‌توان منکر آن شد، تأثيرات مهمي ‌است که مناطق آزاد بر توسعه منطقه مي‌گذارند. کافي است نگاهي به وضعيت کنوني مناطق آزاد کيش و قشم بيندازيم و آنها را با جزايري همچون تنب‌ بزرگ و تنب کوچک، هنگام، سيري و ديگر جزاير متعلق به کشورمان در خليج‌فارس و درياي عمان مقايسه کنيم.
تغيير رويکردهاي اقتصادي و تجاري در دنياي امروز مناطق آزاد و ويژه اقتصادي را به‌عنوان قطب‌هاي استراتژيک جذب سرمايه‌گذاري خارجي معرفي مي‌کند. در ايران با روي‌کارآمدن دولت يازدهم تغييراتي در ديدگاه‌ها نسبت به مناطق آزاد ايجاد شد و بعد صادرات‌محوري و جذب سرمايه در اين مناطق مورد توجه بيشتري قرار گرفت.
حال اين سؤال ذهن هر شخصي را درگير اين مسئله مي‌کند كه آيا ايجاد مناطق آزاد اقتصادي راه‌حل مفيدي براي جلوگيري و كاهش ميزان قاچاق كالاها است يا محلي آسان برای قاچاق کالا يا شايد فرصتي است که با عملکرد اشتباه و وضع قوانين دست‌وپاگير که کارايي ندارد، به تهديدي برخلاف سياست مورد نظر و راهکار درنظرگرفته‌شده تبديل شده است؟
شايد در اين گزارش و نوشته محدود نتوان به‌خوبي اهميت و نقصان ايجاد مناطق آزاد را بررسي کرد اما بايد بدانيم که اگر ايرادي به مناطق آزاد وارد باشد، با اصلاح قانون مي‌تواند قابل اصلاح باشد. حال اين سؤال پيش مي‌آيد که آيا مخالفان مناطق آزاد تجاري به دنبال ازبين‌بردن اين ظرفيت‌ها هستند؟ کساني که با منطقه آزاد تجاري مخالفت مي‌کنند بايد بدانند که بر اثر نبود منطقه آزاد، قاچاق نه‌تنها از بين نخواهد رفت بلکه رشد نيز پيدا خواهد کرد و کساني که امروز براي خريد به اين مناطق مي‌روند، جاي خود را به قاچاقچيان خواهند داد تا کالاي مورد نيازشان را از دست قاچاقچيان دريافت کنند.
بي‌شک نام منطقه آزاد باعث شده تا سرمايه‌گذاران داخلي و خارجي به اين مناطق بيايند و جزاير بي‌رونق کشورمان را به قطب تجاري و اقتصادي ايران و جهان تبديل کنند. استفاده از ظرفيت‌هاي معنوي، جغرافيايي، فيزيکي و مادي، بهره‌گيري حداکثري از فرصت‌هاي پيش‌رو در ايجاد و توسعه مناطق آزاد و بهره‌گيري از امکانات دارايي‌ها و سرمايه‌ها، تحرک‌بخشي به گستره‌هاي اقتصاد نيز در توسعه اقتصادي- فرهنگي- اجتماعي و زيربخشي مناطق آزاد را مي‌توان از رويکردهاي بنيادين در توسعه اقتصاد ملي برشمرد.
بسياري از مخالفان ايجاد مناطق آزاد بر اين عقيده هستند که مناطق آزاد بايد تراز مثبت صادرات داشته باشند و زيرساخت‌هاي لازم از قبيل نيروي انساني، بهداشت، رفاه، راه و راه‌آهن نيز بايد فراهم باشد و پس از آن به دنبال ساخت مناطق ويژه اقتصادي باشيم؛ در غيراين‌صورت نتيجه معکوس خواهيم گرفت.
دراين‌ميان نيز سؤالاتي از جانب مخالفان مطرح است که چندين منطقه آزاد در کشور داريم اما در کدام‌يک از آنها مواردي که برشمردند محقق شده است؟ چقدر سرمايه‌گذاري خارجي جذب شده و چقدر توانستيم باعث جذب نقدينگي سرگردان شويم؟ مخالفان، ايجاد مناطق آزاد جديد را تهديدي برشمرده و بايد اذعان داشت که به مزايا و سودبري ايجاد چنين مناطقي در بين مخالفان کمتر توجه شده است. آيا مناطق آزاد باعث خروج از رکود، رونق بازار،‌ فراهم‌شدن زمينه‌هاي توليد و شرايط صادرات نمي‌شود؟ اشاره به اين نکته خالي از لطف نيست که ايجاد اين مناطق، اشتغال‌زايي مستقيم و غيرمستقيم را برطرف مي‌کند و هجمه بي‌کاري را تا حدودي رفع و فشار را برطرف خواهد کرد که اين عوامل در کنار گزينه‌هاي مثبت ديگر را مي‌توان راه‌حلي براي خروج از رکود دانست؛ آيا تأکيد بر مزيت منطقه در توليد کالاي خاص نمي‌تواند راه‌گشايي بر مسئله رکود باشد و توان صادراتي را بر مزيت موجود آن منطقه گذاشت؟ اين مسئله خود عاملي بر کم‌رنگ‌کردن نواقص و رونق منطقه آزاد ايجادشده خواهد بود.
نگاه دولت يازدهم به ايجاد مناطق جديد اين است که مناطق آزاد جديد قطب تعامل ايران با همسايگان باشد؛ چراکه بيشترين تقاضاي مصنوعات صنعتي کشور در همسايگان ما وجود دارد.
توجه به مناطق آزاد و ايجاد مناطق جديد رويکرد جديدي بر اقتصاد ايران خواهد داشت که مي‌تواند از جهاتي تهديد يا فرصت تلقي شود اما اينکه فرصت‌هاي پيش‌رو بر تهديدهاي ايجادشده پيشي بگيرند بسيار جاي خوشحالي دارد و اين مسئله نيازمند اجراي سياست‌هايي از جانب دولت است تا تهديدها به فرصت‌هاي مناسب تبديل شود.
سياست دولت در ايجاد زيرساخت‌ها از محل درآمدهای مناطق آزاد پس از افتتاح و شروع به کار آنها معنا مي‌يابد درحالي‌که تجربه مناطق آزاد موفق جهان نشان مي‌دهد که ايجاد زيرساخت‌ها قبل از ايجاد منطقه آزاد بسيار ضروري است. آنچه در وضعيت فعلي مهم است هدايت نيروهاي متخصص و توانمند به سمت مديريت و اداره مناطق آزاد است و بايد در ايجاد مناطق آزاد جديد به آماده‌كردن زيرساخت‌ها و ابزارهاي لازم ازجمله نيروهاي توانمند قبل از ايجاد اين مناطق دقت کرد.

در تعريف سازمان ملل متحد (يونيدو) مناطق آزاد به‌عنوان «محركه» در جهت تشويق صادرات صنعتي تلقي مي‌شود. يکي از ابزارهاي مناسب براي جذب سرمايه‌گذاران خارجي ايجاد مناطق آزاد تجاري- صنعتي است. در ايران براساس قانون برنامه اول توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي به دولت اجازه داده شد که با استفاده از ايجاد مناطق آزاد تجاري- صنعتي به ايجاد صنايع و انتقال فناوري کمک کرده و صادرات کشور را افزايش دهد. تأثير ايجاد منطقه آزاد تجاري و تحول آن در پيشرفت منطقه و كشور موضوعي است كه نياز به بحث فراوان دارد كه آيا كشور ظرفيت لازم را براي ايجاد مناطق آزاد جديد دارد و چه پتانسيلي را در پي افزايش تعداد مناطق آزاد كشور مي‌توان انتظار داشت و امكانات موجود در منطقه و شرايط آن در هر محل جغرافيايي انتظارات را در پيمودن مسير به سوي هدف مورد نظر برآورده خواهد كرد.
بي‌شك مي‌توان گفت ايجاد مناطق آزاد تجاري نقش مؤثري در مبادلات مرزي، تعامل با كشورهاي همسايه و توسعه صادرات خواهد داشت و نمي‌توان منكر ساخت‌وسازها، اشتغال، صنعت توريسم، گردش مالي ناشي از توريسم و بسياري مزاياي ديگر در مناطق آزاد شد به‌طوري‌كه اين مزايا را مي‌توان در چهار مورد خلاصه کرد:
• بهره‌گيري از مزايا، امكانات بالقوه و به‌طوركلي مزيت‌هاي نسبي اقتصاد ملي
• تأمين كمبودهاي توسعه اقتصاد
• برقراري ارتباط نظام‌مند بين اقتصاد ملي و اقتصاد جهاني
• گسترش پيوندهاي اقتصاد ملي و اقتصاد جهاني در بنادر و مناطق تجاري آزاد
از نظر عده‌اي ايجاد مناطق آزاد فرصتي برای رفع بي‌كاري و بزهكاري‌هاي ناشي از آن است و اين در حالي است كه عده‌اي اين مسئله را به‌عنوان تهديدي در نظر گرفته و با آن به مخالفت مي‌پردازند و عده‌اي نيز بر اين باور هستند که در مناطق آزاد هيچ توليدي صورت نمي‌گيرد و فقط به انبار کالاهاي خارجي تبديل شده و به‌همين‌دليل با ماهيت وجودي و توسعه مناطق آزاد مخالفت مي‌کنند؛ و به‌راستي دليل اين مخالفت‌ها
در چيست؟اما نکته‌اي که نمي‌توان منکر آن شد، تأثيرات مهمي ‌است که مناطق آزاد بر توسعه منطقه مي‌گذارند. کافي است نگاهي به وضعيت کنوني مناطق آزاد کيش و قشم بيندازيم و آنها را با جزايري همچون تنب‌ بزرگ و تنب کوچک، هنگام، سيري و ديگر جزاير متعلق به کشورمان در خليج‌فارس و درياي عمان مقايسه کنيم.
تغيير رويکردهاي اقتصادي و تجاري در دنياي امروز مناطق آزاد و ويژه اقتصادي را به‌عنوان قطب‌هاي استراتژيک جذب سرمايه‌گذاري خارجي معرفي مي‌کند. در ايران با روي‌کارآمدن دولت يازدهم تغييراتي در ديدگاه‌ها نسبت به مناطق آزاد ايجاد شد و بعد صادرات‌محوري و جذب سرمايه در اين مناطق مورد توجه بيشتري قرار گرفت.
حال اين سؤال ذهن هر شخصي را درگير اين مسئله مي‌کند كه آيا ايجاد مناطق آزاد اقتصادي راه‌حل مفيدي براي جلوگيري و كاهش ميزان قاچاق كالاها است يا محلي آسان برای قاچاق کالا يا شايد فرصتي است که با عملکرد اشتباه و وضع قوانين دست‌وپاگير که کارايي ندارد، به تهديدي برخلاف سياست مورد نظر و راهکار درنظرگرفته‌شده تبديل شده است؟
شايد در اين گزارش و نوشته محدود نتوان به‌خوبي اهميت و نقصان ايجاد مناطق آزاد را بررسي کرد اما بايد بدانيم که اگر ايرادي به مناطق آزاد وارد باشد، با اصلاح قانون مي‌تواند قابل اصلاح باشد. حال اين سؤال پيش مي‌آيد که آيا مخالفان مناطق آزاد تجاري به دنبال ازبين‌بردن اين ظرفيت‌ها هستند؟ کساني که با منطقه آزاد تجاري مخالفت مي‌کنند بايد بدانند که بر اثر نبود منطقه آزاد، قاچاق نه‌تنها از بين نخواهد رفت بلکه رشد نيز پيدا خواهد کرد و کساني که امروز براي خريد به اين مناطق مي‌روند، جاي خود را به قاچاقچيان خواهند داد تا کالاي مورد نيازشان را از دست قاچاقچيان دريافت کنند.
بي‌شک نام منطقه آزاد باعث شده تا سرمايه‌گذاران داخلي و خارجي به اين مناطق بيايند و جزاير بي‌رونق کشورمان را به قطب تجاري و اقتصادي ايران و جهان تبديل کنند. استفاده از ظرفيت‌هاي معنوي، جغرافيايي، فيزيکي و مادي، بهره‌گيري حداکثري از فرصت‌هاي پيش‌رو در ايجاد و توسعه مناطق آزاد و بهره‌گيري از امکانات دارايي‌ها و سرمايه‌ها، تحرک‌بخشي به گستره‌هاي اقتصاد نيز در توسعه اقتصادي- فرهنگي- اجتماعي و زيربخشي مناطق آزاد را مي‌توان از رويکردهاي بنيادين در توسعه اقتصاد ملي برشمرد.
بسياري از مخالفان ايجاد مناطق آزاد بر اين عقيده هستند که مناطق آزاد بايد تراز مثبت صادرات داشته باشند و زيرساخت‌هاي لازم از قبيل نيروي انساني، بهداشت، رفاه، راه و راه‌آهن نيز بايد فراهم باشد و پس از آن به دنبال ساخت مناطق ويژه اقتصادي باشيم؛ در غيراين‌صورت نتيجه معکوس خواهيم گرفت.
دراين‌ميان نيز سؤالاتي از جانب مخالفان مطرح است که چندين منطقه آزاد در کشور داريم اما در کدام‌يک از آنها مواردي که برشمردند محقق شده است؟ چقدر سرمايه‌گذاري خارجي جذب شده و چقدر توانستيم باعث جذب نقدينگي سرگردان شويم؟ مخالفان، ايجاد مناطق آزاد جديد را تهديدي برشمرده و بايد اذعان داشت که به مزايا و سودبري ايجاد چنين مناطقي در بين مخالفان کمتر توجه شده است. آيا مناطق آزاد باعث خروج از رکود، رونق بازار،‌ فراهم‌شدن زمينه‌هاي توليد و شرايط صادرات نمي‌شود؟ اشاره به اين نکته خالي از لطف نيست که ايجاد اين مناطق، اشتغال‌زايي مستقيم و غيرمستقيم را برطرف مي‌کند و هجمه بي‌کاري را تا حدودي رفع و فشار را برطرف خواهد کرد که اين عوامل در کنار گزينه‌هاي مثبت ديگر را مي‌توان راه‌حلي براي خروج از رکود دانست؛ آيا تأکيد بر مزيت منطقه در توليد کالاي خاص نمي‌تواند راه‌گشايي بر مسئله رکود باشد و توان صادراتي را بر مزيت موجود آن منطقه گذاشت؟ اين مسئله خود عاملي بر کم‌رنگ‌کردن نواقص و رونق منطقه آزاد ايجادشده خواهد بود.
نگاه دولت يازدهم به ايجاد مناطق جديد اين است که مناطق آزاد جديد قطب تعامل ايران با همسايگان باشد؛ چراکه بيشترين تقاضاي مصنوعات صنعتي کشور در همسايگان ما وجود دارد.
توجه به مناطق آزاد و ايجاد مناطق جديد رويکرد جديدي بر اقتصاد ايران خواهد داشت که مي‌تواند از جهاتي تهديد يا فرصت تلقي شود اما اينکه فرصت‌هاي پيش‌رو بر تهديدهاي ايجادشده پيشي بگيرند بسيار جاي خوشحالي دارد و اين مسئله نيازمند اجراي سياست‌هايي از جانب دولت است تا تهديدها به فرصت‌هاي مناسب تبديل شود.
سياست دولت در ايجاد زيرساخت‌ها از محل درآمدهای مناطق آزاد پس از افتتاح و شروع به کار آنها معنا مي‌يابد درحالي‌که تجربه مناطق آزاد موفق جهان نشان مي‌دهد که ايجاد زيرساخت‌ها قبل از ايجاد منطقه آزاد بسيار ضروري است. آنچه در وضعيت فعلي مهم است هدايت نيروهاي متخصص و توانمند به سمت مديريت و اداره مناطق آزاد است و بايد در ايجاد مناطق آزاد جديد به آماده‌كردن زيرساخت‌ها و ابزارهاي لازم ازجمله نيروهاي توانمند قبل از ايجاد اين مناطق دقت کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.