|

رجوع به بازتعاریف

حسین نصیری.دبیر شورای‌عالی مناطق آزاد در دولت اصلاحات

زمانی که جریان «کلاسیک اقتصادی» در کشورها به حد کفایت زمینه رشد و توسعه را فراهم نکند و از حرکت باز‌ایستد، مناطق آزاد به‌عنوان پدیده‌ای نو تعریف می‌شوند تا با شالوده‌ای متفاوت و مقرراتی تسهیل‌شده، جریان جدید و بالنده‌ای را در اقتصاد ایجاد کنند. باور بر این است که توفیق یک کشور در به‌جریان‌انداختن «توسعه» است و در این مسیر مناطق آزاد به‌عنوان ابزارهایی هستند که به اعتبار آنان می‌شود «توسعه» را به جریان انداخت؛ بنابراین کشورهای گوناگون با میزان‌های متفاوت در دستیابی به موفقیت، در این راه قدم برداشته و اقداماتی را انجام داده‌اند. دراین‌میان چین به‌عنوان نمونه‌ای موفق تصمیم گرفت استوار پشت این ماجرا بایستد و طبیعتا آن هنگام که اکثریتی در یک نظام تصمیم‌گیری، در موضوعی به اتفاق نظر برسند، کار با اهتمام و جدیت آغاز خواهد شد. اما به‌عنوان مقدمه باید دید که در ایران در زمینه شکل‌گیری مناطق آزاد و ادامه مسیر آنها چه اتفاقی رخ داد؟ ایران در زمانی تصمیم گرفت مناطق آزاد را به‌عنوان راهکاری برای حل مشکلات خود برگزیند که منابع مالی لازم را در اختیار نداشت. این در حالی است که در همه نقاط دنیا پیش از تأسیس این مناطق قوانین، نرم‌افزارها و سخت‌افزارها مهیا و کاملا مشخص می‌شود. به این معنی که به‌طوردقیق تعیین می‌شود که این مناطق قرار است با چه قوانین، دستورالعمل‌ها و منابع مالی برای تزریق مواجه شوند؛ اما در مناطق آزاد ایران چنین تلقی وجود نداشت و از اول قرار بر این بود که در این مناطق از محل واردات درآمدی کسب و سپس از قِبَل آن زیرساخت‌ها ساخته شود.
به نظر من در آن زمان مسئله مناطق آزاد و کارکردهای آن در کشور جا نيفتاد. البته در آن شرایط هم حتی این مناطق کارکرد خود را -هرچند نه در حد مطلوب- داشتند. در سال‌های بعد به نظر آمد که تعاریف سابق با مبنای آبادکردن مناطق محدود و کسب درآمد از محل واردات دیگر پاسخ‌گو نیست و باید تعاریف جدیدی جایگزین شود. با مطرح‌شدن بازتعریف‌ها‌ بنا شد در وهله نخست شناخت کافی از مناطق آزاد در سطح جهان کسب و بلوغ، تجارب و رشد قوانین در آنها بررسی شود. موضوع دیگر در آن زمان این بود که ما چه نیازی به مناطق آزاد داریم و چگونه می‌توانیم فرایند توسعه در کشور را با پدیده مناطق آزاد عجین کنیم. به نظرم این کار آسانی نبود، زیرا همچنان موانع و درک‌های بسیار متعددی درباره این مناطق وجود داشت و کسی آنها را جدی نمی‌گرفت. به عبارتی نقطه‌ای نام منطقه آزاد را به دوش می‌کشید اما از اسکله، راه، تأسیسات و سایر زیرساخت‌ها بی‌بهره بود و درعین‌حال همگان نیز از آن انتظار بهره‌وربودن داشتند؛ بنابراین در این مسیر بنا شد فارغ از تعاریفی که شامل کل مناطق آزاد در جهان می‌شود، در ایران با توجه به مختصات جغرافیایی، فرهنگی، سیاسی، ‌اقتصادی و اجتماعی بازتعریفی شکل‌ گیرد. در وهله اول نیاز به مطرح‌شدن تعاریفی جدید برای مؤلفه‌های توسعه و امنیت در مناطق آزاد احساس شد. درخصوص توسعه، دو نوع تعریف برای منطقه آزاد در جهان شامل «تعریفی بومی» و «آموزه‌های نوین» وجود دارد. از نظر من توسعه مفهومی پیچیده است که پایداری را در خود گنجانده است. به عبارتی اگر در اقتصاد، سیاست، اجتماع، فرهنگ، محیط زیست، امنیت، اشتغال و... بالندگی رخ دهد، توسعه نیز شکل می‌گیرد. این در حالی است که اگر توازنی در مؤلفه‌های فوق به وجود نیاید، هرگز نتیجه مطلوب و پایداری مد نظر به دست نخواهد آمد؛ همچنین تعاریف جدید درباره امنیت حاکی از کاهش حضور عناصر خارجی در این مناطق و اطمینان به چرخه زندگی در بلندمدت است؛ برای مثال توسعه و امنیت در منطقه آزاد چابهار پس از ارائه بازتعاریف، موجب کاهش حضور قاچاقچیان در این منطقه و کاهش درگیری‌ها در چابهار شد.
چابهار در ابتدا به‌عنوان کریدوری در مسیر آسیای مرکزی تعریف شد. دراین‌بین به المان‌هایی رسیدیم که نتیجه آن استفاده از موقعیت جغرافیایی کشور برای خلق منابع لازم در راستای تولید و توسعه بود. به همین سبب سازمان تجارت جهانی معتقد است که کشور ایران به دلیل موقعیت استراتژیک و همسایگی با 15 کشور، به طور طبیعی می‌تواند 10 درصد اقتصاد جهان را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ همچنین وجود گزینه‌های متفاوت دیگر در راستای توسعه مناطق آزاد بی‌تأثیر نبود؛ با توجه به بازتعریف‌های امنیت و توسعه، نتیجه‌گیری کلی از آنها این بود که صلح باید در مناطق آزاد تبدیل به کالای مطلوب و کارآمد شود؛ زیرا تنها با وجود آن بود که وضعیت اقتصاد و امنیت قابل‌ دفاع و رو به توسعه قرار می‌گرفت. درحال‌حاضر با توجه به مشکلات اساسی متعدد در ایجاد مناطق آزاد جدید یا توسعه فعلی آنها، نیاز به بررسی‌های بیشتری دراین‌زمینه حس شده است؛ ازجمله این مشکلات، صورت‌نگرفتن اقناع در سطح ملی نسبت به آن است؛ به این معنی که باید باوری عمومی نسبت به کارآمدی آنها شکل گیرد. امروزه مشکل اصلی در بسیاری از دیدگاه‌ها، فقدان مبنای تئوریک است. راه‌حل اصلی این است که نخست نهاد‌ها و مراجع تأثیرگذار آن را درک کنند، نظرشان را اعمال و راه‌حل‌های جدیدی را شکل دهند. با توجه به مطالعات صورت‌گرفته نتیجه‌گیری شد که باید در هریک از نقاط‌ ‌مرزی کشور با تقسیم کار‌، تعریفی جدید از منطقه آزاد ارائه داد و همچنین باعث ارتقای امنیت و فرهنگ ایران و هم‌زیستی و دلبستگی بیشتر بین اقوام شد. ازجمله اهداف اقتصادی بلندپروازانه ما در ایران، برای مناطق آزاد ایجاد دانشگاه‌های خارجی و داخلی، بیمارستان‌های تخصصی و خدماتی از این قبیل در مناطق آزاد بود که این اهداف تا حدودی محقق شد ولی متأسفانه در انجام آنها اقناع لازم صورت نگرفت و در نهایت همه آنها نیمه‌کاره رها شد. محصول مرتبط‌کردن مناسبت‌های پراکنده به یکدیگر رشدیافتگی اقتصادی و فرهنگی، امنیت، تبدیل صلح به یک کالای مطلوب و شرایط مناسب زندگی بود؛ همچنین نبود محیط سرزنده و شاداب و کمبود امکانات تفریحی، فرهنگی، ورزشی، هنری و آموزشی نسبت به سال‌های اخیر از دیگر مشکلات جدید مناطق آزاد بود.
از دیگر موانع موجود، قوانین پیچیده و مبهم در مناطق آزاد است که موجب فساد و توسعه‌نيافتگي و امنیت در این مناطق شده‌ است که دراین‌باره می‌توان به قضیه کلیشه‌ای تجارت و سرمایه‌داری اشاره کرد که دچار فساد‌ها و دگرگونی‌هایی شده است.

زمانی که جریان «کلاسیک اقتصادی» در کشورها به حد کفایت زمینه رشد و توسعه را فراهم نکند و از حرکت باز‌ایستد، مناطق آزاد به‌عنوان پدیده‌ای نو تعریف می‌شوند تا با شالوده‌ای متفاوت و مقرراتی تسهیل‌شده، جریان جدید و بالنده‌ای را در اقتصاد ایجاد کنند. باور بر این است که توفیق یک کشور در به‌جریان‌انداختن «توسعه» است و در این مسیر مناطق آزاد به‌عنوان ابزارهایی هستند که به اعتبار آنان می‌شود «توسعه» را به جریان انداخت؛ بنابراین کشورهای گوناگون با میزان‌های متفاوت در دستیابی به موفقیت، در این راه قدم برداشته و اقداماتی را انجام داده‌اند. دراین‌میان چین به‌عنوان نمونه‌ای موفق تصمیم گرفت استوار پشت این ماجرا بایستد و طبیعتا آن هنگام که اکثریتی در یک نظام تصمیم‌گیری، در موضوعی به اتفاق نظر برسند، کار با اهتمام و جدیت آغاز خواهد شد. اما به‌عنوان مقدمه باید دید که در ایران در زمینه شکل‌گیری مناطق آزاد و ادامه مسیر آنها چه اتفاقی رخ داد؟ ایران در زمانی تصمیم گرفت مناطق آزاد را به‌عنوان راهکاری برای حل مشکلات خود برگزیند که منابع مالی لازم را در اختیار نداشت. این در حالی است که در همه نقاط دنیا پیش از تأسیس این مناطق قوانین، نرم‌افزارها و سخت‌افزارها مهیا و کاملا مشخص می‌شود. به این معنی که به‌طوردقیق تعیین می‌شود که این مناطق قرار است با چه قوانین، دستورالعمل‌ها و منابع مالی برای تزریق مواجه شوند؛ اما در مناطق آزاد ایران چنین تلقی وجود نداشت و از اول قرار بر این بود که در این مناطق از محل واردات درآمدی کسب و سپس از قِبَل آن زیرساخت‌ها ساخته شود.
به نظر من در آن زمان مسئله مناطق آزاد و کارکردهای آن در کشور جا نيفتاد. البته در آن شرایط هم حتی این مناطق کارکرد خود را -هرچند نه در حد مطلوب- داشتند. در سال‌های بعد به نظر آمد که تعاریف سابق با مبنای آبادکردن مناطق محدود و کسب درآمد از محل واردات دیگر پاسخ‌گو نیست و باید تعاریف جدیدی جایگزین شود. با مطرح‌شدن بازتعریف‌ها‌ بنا شد در وهله نخست شناخت کافی از مناطق آزاد در سطح جهان کسب و بلوغ، تجارب و رشد قوانین در آنها بررسی شود. موضوع دیگر در آن زمان این بود که ما چه نیازی به مناطق آزاد داریم و چگونه می‌توانیم فرایند توسعه در کشور را با پدیده مناطق آزاد عجین کنیم. به نظرم این کار آسانی نبود، زیرا همچنان موانع و درک‌های بسیار متعددی درباره این مناطق وجود داشت و کسی آنها را جدی نمی‌گرفت. به عبارتی نقطه‌ای نام منطقه آزاد را به دوش می‌کشید اما از اسکله، راه، تأسیسات و سایر زیرساخت‌ها بی‌بهره بود و درعین‌حال همگان نیز از آن انتظار بهره‌وربودن داشتند؛ بنابراین در این مسیر بنا شد فارغ از تعاریفی که شامل کل مناطق آزاد در جهان می‌شود، در ایران با توجه به مختصات جغرافیایی، فرهنگی، سیاسی، ‌اقتصادی و اجتماعی بازتعریفی شکل‌ گیرد. در وهله اول نیاز به مطرح‌شدن تعاریفی جدید برای مؤلفه‌های توسعه و امنیت در مناطق آزاد احساس شد. درخصوص توسعه، دو نوع تعریف برای منطقه آزاد در جهان شامل «تعریفی بومی» و «آموزه‌های نوین» وجود دارد. از نظر من توسعه مفهومی پیچیده است که پایداری را در خود گنجانده است. به عبارتی اگر در اقتصاد، سیاست، اجتماع، فرهنگ، محیط زیست، امنیت، اشتغال و... بالندگی رخ دهد، توسعه نیز شکل می‌گیرد. این در حالی است که اگر توازنی در مؤلفه‌های فوق به وجود نیاید، هرگز نتیجه مطلوب و پایداری مد نظر به دست نخواهد آمد؛ همچنین تعاریف جدید درباره امنیت حاکی از کاهش حضور عناصر خارجی در این مناطق و اطمینان به چرخه زندگی در بلندمدت است؛ برای مثال توسعه و امنیت در منطقه آزاد چابهار پس از ارائه بازتعاریف، موجب کاهش حضور قاچاقچیان در این منطقه و کاهش درگیری‌ها در چابهار شد.
چابهار در ابتدا به‌عنوان کریدوری در مسیر آسیای مرکزی تعریف شد. دراین‌بین به المان‌هایی رسیدیم که نتیجه آن استفاده از موقعیت جغرافیایی کشور برای خلق منابع لازم در راستای تولید و توسعه بود. به همین سبب سازمان تجارت جهانی معتقد است که کشور ایران به دلیل موقعیت استراتژیک و همسایگی با 15 کشور، به طور طبیعی می‌تواند 10 درصد اقتصاد جهان را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ همچنین وجود گزینه‌های متفاوت دیگر در راستای توسعه مناطق آزاد بی‌تأثیر نبود؛ با توجه به بازتعریف‌های امنیت و توسعه، نتیجه‌گیری کلی از آنها این بود که صلح باید در مناطق آزاد تبدیل به کالای مطلوب و کارآمد شود؛ زیرا تنها با وجود آن بود که وضعیت اقتصاد و امنیت قابل‌ دفاع و رو به توسعه قرار می‌گرفت. درحال‌حاضر با توجه به مشکلات اساسی متعدد در ایجاد مناطق آزاد جدید یا توسعه فعلی آنها، نیاز به بررسی‌های بیشتری دراین‌زمینه حس شده است؛ ازجمله این مشکلات، صورت‌نگرفتن اقناع در سطح ملی نسبت به آن است؛ به این معنی که باید باوری عمومی نسبت به کارآمدی آنها شکل گیرد. امروزه مشکل اصلی در بسیاری از دیدگاه‌ها، فقدان مبنای تئوریک است. راه‌حل اصلی این است که نخست نهاد‌ها و مراجع تأثیرگذار آن را درک کنند، نظرشان را اعمال و راه‌حل‌های جدیدی را شکل دهند. با توجه به مطالعات صورت‌گرفته نتیجه‌گیری شد که باید در هریک از نقاط‌ ‌مرزی کشور با تقسیم کار‌، تعریفی جدید از منطقه آزاد ارائه داد و همچنین باعث ارتقای امنیت و فرهنگ ایران و هم‌زیستی و دلبستگی بیشتر بین اقوام شد. ازجمله اهداف اقتصادی بلندپروازانه ما در ایران، برای مناطق آزاد ایجاد دانشگاه‌های خارجی و داخلی، بیمارستان‌های تخصصی و خدماتی از این قبیل در مناطق آزاد بود که این اهداف تا حدودی محقق شد ولی متأسفانه در انجام آنها اقناع لازم صورت نگرفت و در نهایت همه آنها نیمه‌کاره رها شد. محصول مرتبط‌کردن مناسبت‌های پراکنده به یکدیگر رشدیافتگی اقتصادی و فرهنگی، امنیت، تبدیل صلح به یک کالای مطلوب و شرایط مناسب زندگی بود؛ همچنین نبود محیط سرزنده و شاداب و کمبود امکانات تفریحی، فرهنگی، ورزشی، هنری و آموزشی نسبت به سال‌های اخیر از دیگر مشکلات جدید مناطق آزاد بود.
از دیگر موانع موجود، قوانین پیچیده و مبهم در مناطق آزاد است که موجب فساد و توسعه‌نيافتگي و امنیت در این مناطق شده‌ است که دراین‌باره می‌توان به قضیه کلیشه‌ای تجارت و سرمایه‌داری اشاره کرد که دچار فساد‌ها و دگرگونی‌هایی شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.