|

حال این روزهای چخوف ایران

سحر رنجبر

تقدیر من این بود، مهتاب آواره جاده‌های دربدری باشم. در آستان برف و درد، مرثیه‌گوی خزر تا خلیج. لبخندی ندیدم که در پس آن خنجری پنهان نباشد. عشق رتیلی بود که در من آویخت، کژدم مفهومی از برادری و واژه خواهر جغدی در تاریکی. مادران از تهی‌دستی ما، پرچمی ساختند که در معبر کرکس‌‌ها بچرخانند. تقدیر ما این بود نازنین، مهتاب کوچه‌های دربه‌دری باشیم...
«منصور یاقوتی» همان «پرنده غریب زاگرس» است که دردهایش را با «زخم» به دنیا آورد. در کوه سال‌ها صبوری و تنهایی را تمرین کرد؛ تا روزگاری که بنیادش بر فراموشی است سال‌ها بعد او را شوک‌زده نکند. شوک در انزوا بودن و فراموش شدن. سال‌ها نوشت؛ از همه چیز. از «دهقانان»، از «افسانه سیرنگ» و چراغی برای آزادی بر «فراز مادین کوه» روشن کرد. آن هنگام که قصه‌ها نتوانستند دردهایش را در خود تاب بیاورند، شعر مرهمی شد برایش و با «اخگری در مه» در دل توهم و نابینایی، به دنبال روزن نوری گشت. نوشت و نوشت. تا دستهایش نشان قلم را بر خود حک کردند و چشم‌هایش کم سو و کم سوتر شدند. شاید خسته شدند از این دیدن این همه نابه‌سامانی و نا‌مهربانی. منصور یاقوتی به دلیل جراحی چشم، این روزهایش را در خانه به سر می‌برد. او که در اثر سال‌ها فعالیت ادبی و فرهنگی هر دو چشمش در وضعیت نامناسبی قرار داشت؛ مورد معالجه و جراحی قرار گرفت. او می‌گوید: «طی این نیم قرن، من بیشتر از چشم و مغزم کار کشیدم. بویژه از چشمانم؛ به خاطر خواندن هزاران جلد کتاب در زمینه‌های مختلف، پژوهش و نوشتن تا آستان هفتاد سالگی».
جای او در کلاس‌های درس خالیست
بوی پاییز می‌آید، مهر و مدرسه باز دست در دست هم نزدیک می‌شوند. اما یاقوتی معلمی است که سال‌هاست علی‌رغم علاقه‌اش به آموزش، نتوانسته است پای تخته‌‌‌ای بایستد و چیزی آموزش دهد. او از اولین جایی که معلم بوده می‌گوید:« من سال پنجاه استخدام رسمی آموزش پرورش شدم، آن موقع به سادگی استخدام می‌کردند، من به آموزش پرورش رفتم و گفتم می‌خواهم معلم شوم. عاشق معلمی بودم، مخصوصا معلم ابتدایی، این جز اهداف زندگی‌ام بود. کودک را دوست داشتم، یک نوع درک فلسفی وجود داشت، من با این تفکر می‌خواستم معلم ابتدایی شوم و شدم. گفتند کجا می‌خواهی تدریس کنی و من ایل خودم کلیایی را انتخاب کردم، در روستای «چارملان»- نزدیک کیوه‌نان- سه سال آن‌جا بودم، بعد قضایایی پیش آمد، مردم آن‌جا با محبت بسیار با من رفتار می‌کردند، حتی غذای من را تامین می‌کردند، به جایی رسید که من لج کردم و آن‌جا نماندم. مردم گریه‌کنان پشت سر من یک کیلومتر حرکت کردند. من به روستای دیگری رفتم که با انتشار کتاب «چراغی بر فراز مادیان کوه» مصادف شد. با چاپ این کتاب برخی از خوانین کلیایی واکنش نشان دادند. البته خیلی از خوانین خوش فکر بودند، این تفکر پیش نیاید که همه افراد خود‌خواهی بودند. مثلا کسی مثل «علی‌اوسط خان امجدی» تمام زمین‌هایش را بین روستاییان تقسیم کرده بود؛ طوری‌که پدرش حکم تیرش را صادر کرده بود که هر جا او را دیدند بکشند. یکی از آدم‌های بی‌رحمی که دوست ندارم نامش را بگویم، بر سر چاپ کتاب مادیان کوه توطئه قتل مرا ریخت. متوجه شدم که مرا تعقیب و مراقبت می‌کنند، حتی بعدها یک مامور ساواک که اهل سنقر بود به من گفت که دستور گرفته مرا سربه نیست کند، شرایط طوری شد که اجبارا من در روستا نماندم و به شهر آمدم. اما باز مرا در شهر رها نکردند. در واقع دستور قتل سرجایش بود. سنقر را رها کردم و به کرمانشاه آمدم و چهار سال معلم مدرسه گویا- کنار مدرسه کزازی- بودم.
خداحافظ آقا معلم
من سال پنجاه استخدام رسمی آموزش و پرورش شدم و شهریور پنجاه و هشت با یک متن دو سطری اخراج شدم. البته این متن دو سطری را به خیلی‌ها دادند اما هنوز هم هیچکس و هیچ نهادی به خصوص آموزش و پرورش که مسئول این قضایاست به این اخراج‌ها حداقل در مورد من پاسخی نداده است. خب یک معلم چه کاری می‌تواند انجام دهد؟ معلمی که فقط یک تکه گچ در دست دارد؛ به کمک اندیشه‌اش زندگی می‌کند؛ معلوماتش در این زمینه است و به حرفه‌اش علاقه دارد و هیچ حرفه دیگری بلد نیست؛ چکار می‌تواند بکند؟ من سرمایه‌ای نداشتم که پروژه‌ای سرمایه‌گذاری کنم. واقعیت این است که جز آن یک تکه گچ هیچ نداشتم. مثل خیلی از معلم‌های دیگر به ناگزیر از محیط کارگری سر ‌در آوردم. چاره‌ای نبود، ناچار بعد از مدتی تلاش که در کرمانشاه موفق نشدم کاری پیدا کنم عازم تهران شدم. در تهران توانستم در یک شرکت ماشین‌سازی صنعتی کاری پیدا کنم و به عنوان یک کارگر ساده مشغول کار شوم. خوب طبیعتا در این فضا شرایط برای کار فرهنگی وجود نداشت. البته من سه کتاب نوشتم، یک رمان که خیلی هم برای آن وقت گذاشتم که از بین رفت، یک کتاب که هنوز هم به آن علاقه‌مندم و انعکاسی بود به همان جریان اخراج. نامه‌هایی بود از زبان دانش‌آموزان با این عنوان «خداحافظ آقا معلم» که هنوز هم حسی نوستالژیک نسبت به آن دارم اما متاسفانه از بین رفت. یک کتاب دیگر که تا مرحله حروف‌چینی رفت و قرار بود با تیراژ سی هزار نسخه منتشر شود و مجموعه داستانی بود به نام «بسوی فردا» که آن هم به دلیل شرایط بحرانی آن سال‌ها متاسفانه دیگر وجود ندارد. شرایط طوری نبود که از طریق نوشتن کارکنیم».
مظلوم در زندگی و ادبیات
یاقوتی نویسنده‌ای است که سال‌ها مردم، به خصوص کرمانشاهی‌ها با نوشته‌هایش خاطره دارند. نویسنده‌ای که بزرگان ادبیات همواره او را تحسین کرده‌اند. «عباس معروفی» نویسنده کتاب پرفروش «‌سمفونی مردگان»، در نشریه گردون به دلیل جملات کوتاه، ادبیات قائم به ذات و به دور از تقلید یاقوتی او را چخوف ایران نامید. «شهرام اقبال زاده» نویسنده، مترجم و منتقد ادبیات، در خصوص یاقوتی می‌گوید: «یاقوتی در نسلی آرمان‌گرا، شریف و فرهنگ‌دوست رشد کرده و زندگی پر از رنجی را پشت سر گذاشته است. به این دلیل باید وجودش را غنیمت دانست. او فرزندی از روستا است که با دشواری کودکی‌اش را سپری کرد و با همت فردی و پایمردی به یکی از نویسندگان ماندگار تاریخ ادبیات ما بدل شد». اقبا‌ل‌زاده همیشه کرمانشاه را به عنوان یکی از مراکز مهم و مهد ادبیات ایران معرفی می‌کند و دلیل آن را نویسندگانی چون یاقوتی و «علی‌اشرف درویشیان» می‌داند. او می‌گوید:« یاقوتی از نویسندگانی است که بیشتر در سبک رئال نوشته اما در زمینه‌های مختلفی مانند گرداوری افسانه‌ها، تحقیق در ادبیات فولکلوریک و شاهنامه نیز فعالیت کرده است. اما با همه این فعالیت‌ها، او نه تنها در زندگی بلکه در قلمرو ادبیات بسیار مظلوم واقع شد. البته نباید فراموش کرد که این شرایط به اغلب نویسندگان پیشرو روا داشته شده اما او بیش از دیگران این مساله را لمس کرده است».
خانه کودکی
یاقوتی از کودکی‌هایش می‌گوید، از روزهایی که تا همیشه رد آن بر روحش مانده است و رهایش نمی‌کند. می‌گوید: « من در روستایی به اسم "کیوه‌ نان" به دنیا آمدم. این روستا به دلیل طبیعت بسیار زیبا و دره‌های بکر در سطح کرمانشاه معروف است؛ طبیعتی به معنای واقعی بهشتی. من تا شش سالگی روستا بودم. بعدها در یک جابه‌جایی قدرت بین دو تن از خوانین کلیایی؛ ناچار به مهاجرت شدیم.که یکی از آن‌ها انسان خوبی به اسم «فتاح خان امیری» آزادیخواه و از روزنامه‌نگاران مطرح کرمانشاه بود. مدت خیلی کوتاهی هم معلم خودم بود و او این روستا را به یک خان دیکتاتور منتقل کرد. پدر من مباشر فتاح خان بود. در این جابه‌جایی قدرت سرنوشت ما به هم خورد، خانی که آمده بود و نمی‌خواهم اسمش را ببرم؛ خان دیکتاتور و بی‌رحمی بود. حتی به حمایت کودتای بیست و هشتم مرداد روستایی‌ها را سرکوب کرد. به هر صورت با پدر من نساخت و او را مجبور کرد زمین‌هایش را جا بگذارد. حتی خانه‌ای که من در آن به دنیا آمدم را از ما گرفت. در آن خانه هنوز دیگران زندگی ‌می‌کنند. من دقیقا آن فضا را تشریح کردم، این که در خانه‌ای به دنیا بیایی و کسانی دیگر آن را اشغال کنند و همین حالا بروی و ببینی و نتوانی داخل خانه‌ای شوی که برایت پر از خاطرات است؛ یک حس نوستالژیک به تو دست می‌دهد که رهایت نمی‌کند...».
به قول خود یاقوتی؛ نمی‌توان هفتاد سال زندگی را نوشت. هزاران صفحه برای نوشتن کافی نیست. آن هم زندگی کسی که کودکی پر فراز و نشیبی را طی کرده است. او اکنون با چشم های خسته‌‌ای که سال‌ها درد و هجران و تلخ کامی را دیده‌اند در خانه‌اش شنونده صدای زنگ دور مدرسه است. با عینکی بر چشم پای تخته‌ای ایستاده است، کسی می‌پرسد: آقا اجازه؟ آقا... و او جای اشک از چشمانش خون جاری می‌شود.

تقدیر من این بود، مهتاب آواره جاده‌های دربدری باشم. در آستان برف و درد، مرثیه‌گوی خزر تا خلیج. لبخندی ندیدم که در پس آن خنجری پنهان نباشد. عشق رتیلی بود که در من آویخت، کژدم مفهومی از برادری و واژه خواهر جغدی در تاریکی. مادران از تهی‌دستی ما، پرچمی ساختند که در معبر کرکس‌‌ها بچرخانند. تقدیر ما این بود نازنین، مهتاب کوچه‌های دربه‌دری باشیم...
«منصور یاقوتی» همان «پرنده غریب زاگرس» است که دردهایش را با «زخم» به دنیا آورد. در کوه سال‌ها صبوری و تنهایی را تمرین کرد؛ تا روزگاری که بنیادش بر فراموشی است سال‌ها بعد او را شوک‌زده نکند. شوک در انزوا بودن و فراموش شدن. سال‌ها نوشت؛ از همه چیز. از «دهقانان»، از «افسانه سیرنگ» و چراغی برای آزادی بر «فراز مادین کوه» روشن کرد. آن هنگام که قصه‌ها نتوانستند دردهایش را در خود تاب بیاورند، شعر مرهمی شد برایش و با «اخگری در مه» در دل توهم و نابینایی، به دنبال روزن نوری گشت. نوشت و نوشت. تا دستهایش نشان قلم را بر خود حک کردند و چشم‌هایش کم سو و کم سوتر شدند. شاید خسته شدند از این دیدن این همه نابه‌سامانی و نا‌مهربانی. منصور یاقوتی به دلیل جراحی چشم، این روزهایش را در خانه به سر می‌برد. او که در اثر سال‌ها فعالیت ادبی و فرهنگی هر دو چشمش در وضعیت نامناسبی قرار داشت؛ مورد معالجه و جراحی قرار گرفت. او می‌گوید: «طی این نیم قرن، من بیشتر از چشم و مغزم کار کشیدم. بویژه از چشمانم؛ به خاطر خواندن هزاران جلد کتاب در زمینه‌های مختلف، پژوهش و نوشتن تا آستان هفتاد سالگی».
جای او در کلاس‌های درس خالیست
بوی پاییز می‌آید، مهر و مدرسه باز دست در دست هم نزدیک می‌شوند. اما یاقوتی معلمی است که سال‌هاست علی‌رغم علاقه‌اش به آموزش، نتوانسته است پای تخته‌‌‌ای بایستد و چیزی آموزش دهد. او از اولین جایی که معلم بوده می‌گوید:« من سال پنجاه استخدام رسمی آموزش پرورش شدم، آن موقع به سادگی استخدام می‌کردند، من به آموزش پرورش رفتم و گفتم می‌خواهم معلم شوم. عاشق معلمی بودم، مخصوصا معلم ابتدایی، این جز اهداف زندگی‌ام بود. کودک را دوست داشتم، یک نوع درک فلسفی وجود داشت، من با این تفکر می‌خواستم معلم ابتدایی شوم و شدم. گفتند کجا می‌خواهی تدریس کنی و من ایل خودم کلیایی را انتخاب کردم، در روستای «چارملان»- نزدیک کیوه‌نان- سه سال آن‌جا بودم، بعد قضایایی پیش آمد، مردم آن‌جا با محبت بسیار با من رفتار می‌کردند، حتی غذای من را تامین می‌کردند، به جایی رسید که من لج کردم و آن‌جا نماندم. مردم گریه‌کنان پشت سر من یک کیلومتر حرکت کردند. من به روستای دیگری رفتم که با انتشار کتاب «چراغی بر فراز مادیان کوه» مصادف شد. با چاپ این کتاب برخی از خوانین کلیایی واکنش نشان دادند. البته خیلی از خوانین خوش فکر بودند، این تفکر پیش نیاید که همه افراد خود‌خواهی بودند. مثلا کسی مثل «علی‌اوسط خان امجدی» تمام زمین‌هایش را بین روستاییان تقسیم کرده بود؛ طوری‌که پدرش حکم تیرش را صادر کرده بود که هر جا او را دیدند بکشند. یکی از آدم‌های بی‌رحمی که دوست ندارم نامش را بگویم، بر سر چاپ کتاب مادیان کوه توطئه قتل مرا ریخت. متوجه شدم که مرا تعقیب و مراقبت می‌کنند، حتی بعدها یک مامور ساواک که اهل سنقر بود به من گفت که دستور گرفته مرا سربه نیست کند، شرایط طوری شد که اجبارا من در روستا نماندم و به شهر آمدم. اما باز مرا در شهر رها نکردند. در واقع دستور قتل سرجایش بود. سنقر را رها کردم و به کرمانشاه آمدم و چهار سال معلم مدرسه گویا- کنار مدرسه کزازی- بودم.
خداحافظ آقا معلم
من سال پنجاه استخدام رسمی آموزش و پرورش شدم و شهریور پنجاه و هشت با یک متن دو سطری اخراج شدم. البته این متن دو سطری را به خیلی‌ها دادند اما هنوز هم هیچکس و هیچ نهادی به خصوص آموزش و پرورش که مسئول این قضایاست به این اخراج‌ها حداقل در مورد من پاسخی نداده است. خب یک معلم چه کاری می‌تواند انجام دهد؟ معلمی که فقط یک تکه گچ در دست دارد؛ به کمک اندیشه‌اش زندگی می‌کند؛ معلوماتش در این زمینه است و به حرفه‌اش علاقه دارد و هیچ حرفه دیگری بلد نیست؛ چکار می‌تواند بکند؟ من سرمایه‌ای نداشتم که پروژه‌ای سرمایه‌گذاری کنم. واقعیت این است که جز آن یک تکه گچ هیچ نداشتم. مثل خیلی از معلم‌های دیگر به ناگزیر از محیط کارگری سر ‌در آوردم. چاره‌ای نبود، ناچار بعد از مدتی تلاش که در کرمانشاه موفق نشدم کاری پیدا کنم عازم تهران شدم. در تهران توانستم در یک شرکت ماشین‌سازی صنعتی کاری پیدا کنم و به عنوان یک کارگر ساده مشغول کار شوم. خوب طبیعتا در این فضا شرایط برای کار فرهنگی وجود نداشت. البته من سه کتاب نوشتم، یک رمان که خیلی هم برای آن وقت گذاشتم که از بین رفت، یک کتاب که هنوز هم به آن علاقه‌مندم و انعکاسی بود به همان جریان اخراج. نامه‌هایی بود از زبان دانش‌آموزان با این عنوان «خداحافظ آقا معلم» که هنوز هم حسی نوستالژیک نسبت به آن دارم اما متاسفانه از بین رفت. یک کتاب دیگر که تا مرحله حروف‌چینی رفت و قرار بود با تیراژ سی هزار نسخه منتشر شود و مجموعه داستانی بود به نام «بسوی فردا» که آن هم به دلیل شرایط بحرانی آن سال‌ها متاسفانه دیگر وجود ندارد. شرایط طوری نبود که از طریق نوشتن کارکنیم».
مظلوم در زندگی و ادبیات
یاقوتی نویسنده‌ای است که سال‌ها مردم، به خصوص کرمانشاهی‌ها با نوشته‌هایش خاطره دارند. نویسنده‌ای که بزرگان ادبیات همواره او را تحسین کرده‌اند. «عباس معروفی» نویسنده کتاب پرفروش «‌سمفونی مردگان»، در نشریه گردون به دلیل جملات کوتاه، ادبیات قائم به ذات و به دور از تقلید یاقوتی او را چخوف ایران نامید. «شهرام اقبال زاده» نویسنده، مترجم و منتقد ادبیات، در خصوص یاقوتی می‌گوید: «یاقوتی در نسلی آرمان‌گرا، شریف و فرهنگ‌دوست رشد کرده و زندگی پر از رنجی را پشت سر گذاشته است. به این دلیل باید وجودش را غنیمت دانست. او فرزندی از روستا است که با دشواری کودکی‌اش را سپری کرد و با همت فردی و پایمردی به یکی از نویسندگان ماندگار تاریخ ادبیات ما بدل شد». اقبا‌ل‌زاده همیشه کرمانشاه را به عنوان یکی از مراکز مهم و مهد ادبیات ایران معرفی می‌کند و دلیل آن را نویسندگانی چون یاقوتی و «علی‌اشرف درویشیان» می‌داند. او می‌گوید:« یاقوتی از نویسندگانی است که بیشتر در سبک رئال نوشته اما در زمینه‌های مختلفی مانند گرداوری افسانه‌ها، تحقیق در ادبیات فولکلوریک و شاهنامه نیز فعالیت کرده است. اما با همه این فعالیت‌ها، او نه تنها در زندگی بلکه در قلمرو ادبیات بسیار مظلوم واقع شد. البته نباید فراموش کرد که این شرایط به اغلب نویسندگان پیشرو روا داشته شده اما او بیش از دیگران این مساله را لمس کرده است».
خانه کودکی
یاقوتی از کودکی‌هایش می‌گوید، از روزهایی که تا همیشه رد آن بر روحش مانده است و رهایش نمی‌کند. می‌گوید: « من در روستایی به اسم "کیوه‌ نان" به دنیا آمدم. این روستا به دلیل طبیعت بسیار زیبا و دره‌های بکر در سطح کرمانشاه معروف است؛ طبیعتی به معنای واقعی بهشتی. من تا شش سالگی روستا بودم. بعدها در یک جابه‌جایی قدرت بین دو تن از خوانین کلیایی؛ ناچار به مهاجرت شدیم.که یکی از آن‌ها انسان خوبی به اسم «فتاح خان امیری» آزادیخواه و از روزنامه‌نگاران مطرح کرمانشاه بود. مدت خیلی کوتاهی هم معلم خودم بود و او این روستا را به یک خان دیکتاتور منتقل کرد. پدر من مباشر فتاح خان بود. در این جابه‌جایی قدرت سرنوشت ما به هم خورد، خانی که آمده بود و نمی‌خواهم اسمش را ببرم؛ خان دیکتاتور و بی‌رحمی بود. حتی به حمایت کودتای بیست و هشتم مرداد روستایی‌ها را سرکوب کرد. به هر صورت با پدر من نساخت و او را مجبور کرد زمین‌هایش را جا بگذارد. حتی خانه‌ای که من در آن به دنیا آمدم را از ما گرفت. در آن خانه هنوز دیگران زندگی ‌می‌کنند. من دقیقا آن فضا را تشریح کردم، این که در خانه‌ای به دنیا بیایی و کسانی دیگر آن را اشغال کنند و همین حالا بروی و ببینی و نتوانی داخل خانه‌ای شوی که برایت پر از خاطرات است؛ یک حس نوستالژیک به تو دست می‌دهد که رهایت نمی‌کند...».
به قول خود یاقوتی؛ نمی‌توان هفتاد سال زندگی را نوشت. هزاران صفحه برای نوشتن کافی نیست. آن هم زندگی کسی که کودکی پر فراز و نشیبی را طی کرده است. او اکنون با چشم های خسته‌‌ای که سال‌ها درد و هجران و تلخ کامی را دیده‌اند در خانه‌اش شنونده صدای زنگ دور مدرسه است. با عینکی بر چشم پای تخته‌ای ایستاده است، کسی می‌پرسد: آقا اجازه؟ آقا... و او جای اشک از چشمانش خون جاری می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.