اولین خیابان شهری درکرمانشاه
علی علایی
در یک نگاه کلی خیابان اصلیترین مصداق فضای عمومی شهر است. گرچه تفکرات متعددی در مورد این فضای شهری وجود دارد که بر کیفیت انسانی محیط شهری و خیابان پافشاری میکند، اما بهعبارتی سلسلهمراتب شبکه راهها و خیابانها تا حدی پابرجاست. خیابان بهعنوان معبر در ابتداییترین سکونتگاهها وجود داشت، همینکه چند چادر یا چند محل اسکان به هم اتصال مییافت، یک خیابان تشکیل میشد. امروزه به جرأت میتوان گفت خیابان مهمترین عامل شکلدهنده کیفیت یک شهر محسوب شده که عناصر معماری، نما و فرم خیابان هم احتمالاً مهمترین عناصر شکلدهنده به هویت خیابان میباشند. از نظر تاریخی مفهوم جدید خیابان در برابر بیابان در دوران قاجار در ایران شکل گرفت که عمدتاً تحت تأثیر اروپاییان بود اما این خیابانها از لحاظ ساختاری صرف تغییر در کالبد شهر نبودند. مسئله خیابان دیر بدست آمده و در ایران مسئله پیچیدهایست که معماری ابزار کافی برای برخورد با آن نیست. بافتهای تاریخی در شهرهای مختلف نماد و نشانههای معماری در ادوار مختلف میباشند، این ساختارها در دل خود عناصر و عوامل مختلفی را جای دادهاند که میتوان به معماری، فرهنگ، رویداد، خاطرهها،
اجتماع و عوامل مختلفی از این دست اشاره نمود. در ساختار تاریخی شهر مرزی کرمانشاه میتوان این عناصر را در منطقه مرکزی جغرافیای شهر قرار داد و سال ساخت آنها را بر اساس اسناد و سفرنامهها و کتب قدیمی موجود به دوره قاجاریه نسبت داد. این عناصر ارزشمند معماری در ادوار تاریخی متعدد دچار تغییراتی شدهاند که اعم این تغییرات در ساختار، بدنه و بهویژه معماری را میتوان در زمان پهلوی با ساخت خیابانکشیهای صلیبی و یا میدان مشاهده نمود. این تغییرات، کل ساختار بافت متراکم شهر را در آن زمان متحول کرده و یک ساختار شهری جدید را بوجود آورده است. شهر کرمانشاه با توجه به این تغییرات دارای خیابانهای جدیدی با عمکردهای مختلف شده که خیابان مدرس از جنوب تا چهار راه اجاق، از شمال تا میدان گاراژ (آزادی) را شامل میشود.
با نظری به بدنه این خیابان اصلی در این شهر مرزی میتوان نقاط مشترک و متفاوتی را از نوع مصالح و کیفیت آن تا طرح، شکل و فرم آن یافت که میتوان با کمی دقت رد پای معماران آن زمان جهت نمایان نمودن معماری زمان خود و به تصویر کشیدن قدرت تفکر و تعقل و همچنین میزان مهارت و کاربلدی آنها را به طرق مختلف درک و لمس نمود. بهعبارتی میتوان گفت کرمانشاه کهنه که در اطراف رودخانه قرسو و دارای قلعه و خانههای متعدد بود توسط آزادیخواهان و اختلافات قومی- قبیلهای و بهویژه سران حکومت زندیه تخریب شد.
مردم به سمت حاشیه رودخانه آبشوران رانده شدن و از کرمانشاه کهنه، قلعه نادری تخریب شده باقی ماند. کرمانشاه قدیم با توجه به رانده شدن مردم به سمت رودخانه آبشوران و تمایل آنها به یکجانشینی شهر جدید، در زمان زندیه و از به هم پیوستن سه دهکده فیضآباد، چنانی و برزهدماغ، هسته مرکزی شهر کرمانشاه کنونی شکل گرفت که مهمترین ساختمانهای تاریخی این شهر به دوره زندیه تعلق دارد و شامل مسجدجامع، مسجد فیضآباد، مقبره آلآقا بوده و سپس در زمان قاجاریه به یک شهر مرزی پر رونق تبدیل شده است. شهرسازی و معماری دوره قاجار به سبب تقارن با تغییرات همه جانبه اجتماعی، فرهنگی، علمی و فنی، دوره تحول محسوب میشده؛ دگرگونیهای شگرفت و سریع جامعه جهانی از عوامل مهم نوگرایی و تحولات فوق بوده است.
سازمان کالبدی شهرها نیز از این دگرگونیها تأثیر پذیرفتهاند. در شهرهای کهن از جمله کرمانشاه، شاهد حضور بخشهای عمدهای چون ارگ حکومتی و شارستان -محلات مسکونی و بازار- بودیم که این ساختار در دوره تحول بههم ریخت. همچنین روابط داخلی و کالبدی بناها و به تبع آن، نمای بیرونی آنها در این دوران متحول شدند. بهعبارتی خیابان مدرس یک خیابان خطی است که مرز محلات قدیمی و شاهراه ارتباطی شهری محسوب میشود، نمای این خیابان با تناسبات انسانی طراحی شده، کاربری آن در دو طبقه تجاری و خدماتی تعریف و سعی شده یک قدمگاه شهری و محوری در جهت تأمین نیاز جامعه باشد. در طول محور خیابان مدرس شما با تأکید تنوع عملکردی آن آشنا خواهید شد و به تنوع معماری آن با توجه به فرم متنوع ساختمانهای آن مواجه خواهید بود، اما متأسفانه این محور شهری غنی در حال حاضر عملکرد خود را از دست داده و به یک محور پر ازدحام تبدیل شده و دیگر توانایی خدمات رساندن به شهروندان را به نحوه مناسب و استاندارد ندارد.
در یک نگاه کلی خیابان اصلیترین مصداق فضای عمومی شهر است. گرچه تفکرات متعددی در مورد این فضای شهری وجود دارد که بر کیفیت انسانی محیط شهری و خیابان پافشاری میکند، اما بهعبارتی سلسلهمراتب شبکه راهها و خیابانها تا حدی پابرجاست. خیابان بهعنوان معبر در ابتداییترین سکونتگاهها وجود داشت، همینکه چند چادر یا چند محل اسکان به هم اتصال مییافت، یک خیابان تشکیل میشد. امروزه به جرأت میتوان گفت خیابان مهمترین عامل شکلدهنده کیفیت یک شهر محسوب شده که عناصر معماری، نما و فرم خیابان هم احتمالاً مهمترین عناصر شکلدهنده به هویت خیابان میباشند. از نظر تاریخی مفهوم جدید خیابان در برابر بیابان در دوران قاجار در ایران شکل گرفت که عمدتاً تحت تأثیر اروپاییان بود اما این خیابانها از لحاظ ساختاری صرف تغییر در کالبد شهر نبودند. مسئله خیابان دیر بدست آمده و در ایران مسئله پیچیدهایست که معماری ابزار کافی برای برخورد با آن نیست. بافتهای تاریخی در شهرهای مختلف نماد و نشانههای معماری در ادوار مختلف میباشند، این ساختارها در دل خود عناصر و عوامل مختلفی را جای دادهاند که میتوان به معماری، فرهنگ، رویداد، خاطرهها،
اجتماع و عوامل مختلفی از این دست اشاره نمود. در ساختار تاریخی شهر مرزی کرمانشاه میتوان این عناصر را در منطقه مرکزی جغرافیای شهر قرار داد و سال ساخت آنها را بر اساس اسناد و سفرنامهها و کتب قدیمی موجود به دوره قاجاریه نسبت داد. این عناصر ارزشمند معماری در ادوار تاریخی متعدد دچار تغییراتی شدهاند که اعم این تغییرات در ساختار، بدنه و بهویژه معماری را میتوان در زمان پهلوی با ساخت خیابانکشیهای صلیبی و یا میدان مشاهده نمود. این تغییرات، کل ساختار بافت متراکم شهر را در آن زمان متحول کرده و یک ساختار شهری جدید را بوجود آورده است. شهر کرمانشاه با توجه به این تغییرات دارای خیابانهای جدیدی با عمکردهای مختلف شده که خیابان مدرس از جنوب تا چهار راه اجاق، از شمال تا میدان گاراژ (آزادی) را شامل میشود.
با نظری به بدنه این خیابان اصلی در این شهر مرزی میتوان نقاط مشترک و متفاوتی را از نوع مصالح و کیفیت آن تا طرح، شکل و فرم آن یافت که میتوان با کمی دقت رد پای معماران آن زمان جهت نمایان نمودن معماری زمان خود و به تصویر کشیدن قدرت تفکر و تعقل و همچنین میزان مهارت و کاربلدی آنها را به طرق مختلف درک و لمس نمود. بهعبارتی میتوان گفت کرمانشاه کهنه که در اطراف رودخانه قرسو و دارای قلعه و خانههای متعدد بود توسط آزادیخواهان و اختلافات قومی- قبیلهای و بهویژه سران حکومت زندیه تخریب شد.
مردم به سمت حاشیه رودخانه آبشوران رانده شدن و از کرمانشاه کهنه، قلعه نادری تخریب شده باقی ماند. کرمانشاه قدیم با توجه به رانده شدن مردم به سمت رودخانه آبشوران و تمایل آنها به یکجانشینی شهر جدید، در زمان زندیه و از به هم پیوستن سه دهکده فیضآباد، چنانی و برزهدماغ، هسته مرکزی شهر کرمانشاه کنونی شکل گرفت که مهمترین ساختمانهای تاریخی این شهر به دوره زندیه تعلق دارد و شامل مسجدجامع، مسجد فیضآباد، مقبره آلآقا بوده و سپس در زمان قاجاریه به یک شهر مرزی پر رونق تبدیل شده است. شهرسازی و معماری دوره قاجار به سبب تقارن با تغییرات همه جانبه اجتماعی، فرهنگی، علمی و فنی، دوره تحول محسوب میشده؛ دگرگونیهای شگرفت و سریع جامعه جهانی از عوامل مهم نوگرایی و تحولات فوق بوده است.
سازمان کالبدی شهرها نیز از این دگرگونیها تأثیر پذیرفتهاند. در شهرهای کهن از جمله کرمانشاه، شاهد حضور بخشهای عمدهای چون ارگ حکومتی و شارستان -محلات مسکونی و بازار- بودیم که این ساختار در دوره تحول بههم ریخت. همچنین روابط داخلی و کالبدی بناها و به تبع آن، نمای بیرونی آنها در این دوران متحول شدند. بهعبارتی خیابان مدرس یک خیابان خطی است که مرز محلات قدیمی و شاهراه ارتباطی شهری محسوب میشود، نمای این خیابان با تناسبات انسانی طراحی شده، کاربری آن در دو طبقه تجاری و خدماتی تعریف و سعی شده یک قدمگاه شهری و محوری در جهت تأمین نیاز جامعه باشد. در طول محور خیابان مدرس شما با تأکید تنوع عملکردی آن آشنا خواهید شد و به تنوع معماری آن با توجه به فرم متنوع ساختمانهای آن مواجه خواهید بود، اما متأسفانه این محور شهری غنی در حال حاضر عملکرد خود را از دست داده و به یک محور پر ازدحام تبدیل شده و دیگر توانایی خدمات رساندن به شهروندان را به نحوه مناسب و استاندارد ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.