|

کتاب‌ها چشم به راه‌اند

حسني پرويزي

در کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه مجموع منابع به‌طور صد در صد برابر با نیازهای مراجعه‌کنندگان نیست. «معصومه حسنی خوانسار» مدیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه با بیان این مسئله می‌گوید: «منابعی که ما در اختیارداریم هرگز تمامی مراجعین را راضی نمی‌کند. چنین بودجه‌ای در استان نداریم. اما در همین حد که کار مراجعه‌کنندگان را راه بیندازد خوب است. منابع ما به‌روز و جدید است. هرماه کتابخانه‌ها سهمیه‌ای از طرف نهاد کتابخانه‌ها دریافت می‌کنند و به این طریق تغذیه می‌شوند، بااین‌حال خیلی اوقات مراجعین حتی با مراجعه به مخزن، درخواستِ کتابی دارند که در کتابخانه‌های ما موجود نیست. در کل وضعیت بد نبوده اما برای مراجعین رضایت دهنده هم نیست».«خوانسار» از منابع غیر چاپی موجود در کتابخانه‌های کرمانشاه می‌گوید: «اینترنت در کلِ کتابخانه‌ها راه‌اندازی شده است و حتی یک سیستم به اسم «سیستم جستجوی اعضا» که مراجعین هم می‌توانند از اینترنتِ آن استفاده کنند و هم اعضای کتابخانه‌ها از طریق آن می‌توانند کتابی را که احتیاج دارند رزرو کنند، وجود دارد. همچنین بیست درصد از کل کتابخانه‌های استان به شبکه اینترنت بی‌سیم متصل هستند.به گفته «بهروز کهریزی» روابط عمومی نهاد کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه تعداد کتابخانه‌های عمومی استان که زیر نظرِ نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور فعالیت می‌کنند 79 باب است. از این تعداد، شصت باب کتابخانه‌های عمومی شهری، شانزده باب کتابخانه‌های عمومی روستایی، سه کتابخانه سیار بوده و دو باب غیرفعال می‌باشد. تعداد کل عناوین تا پایان سال نودوپنج 819 هزار و 980 و تعداد کل منابعِ يك ميليون و 239 هزار و 850 نسخه است. از این تعداد 930673 نسخه در سال نودوپنج به امانت رفته است. بیشترین امانت در رده رمان بوده و تعداد کل مراجعین 1524744 نفر در طول سال گذشته بوده و تعداد کل اعضای کتابخانه‌های استان کرمانشاه 49569 نفر است. شهر کرمانشاه دارای 25 کتابخانه است که پنج کتابخانه در بخش روستایی فعال می‌باشد.
مشکلات کتابخانه‌ها
مانند هر نهاد دیگری مشکلات متفاوتی گریبان‌گیر کتابخانه‌هاست. «حسنی خوانسار» دراین‌باره می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که در استان کرمانشاه وجود دارد، محرومیتِ ما از کتابخانه مرکزی بوده که از ضروریاتِ بحث کتابخانه‌ها در استان‌ها است. ما یک پروژه ساختمانی برای این کارداریم که با سی‌ودو درصد پیشرفت از سال نودویک، به دلیل نبود اعتبار نیمه‌کاره رهاشده است. با توجه به پیگیری‌های صورت گرفته در همین دولت، حدود دو میلیارد و هفت‌صد میلیون تومان اعتبار برای این پروژه کنار گذاشته‌شده است که به‌محض تخصیص، این پروژه از سر گرفته خواهد شد».
نابینایان
دسترسی به اطلاعات، یکی از اصلی‌ترین نیازهای افراد در جوامع است. نابینایان نیز از این نیاز مستثنی نیستند اما همواره مشکلاتی چون نبود کتابخانه‌های مناسب، نبود منابع و کتاب‌های بریل و صوتی، کمبود کتابدار متخصص موجب شده تا این گروه آن‌گونه که بایدوشاید نتوانند کتاب بخوانند. امروزه گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات دریچه‌های جدیدی را به روی این افراد گشوده و امکان دسترسی راحت‌تر به اطلاعات را برای آن‌ها فراهم کرده است. یکی از اصلی‌ترین مکان‌هایی که می‌تواند نیاز به دسترسی و بازیابی اطلاعات برای این افراد را فراهم کند، کتابخانه است. امروزه در کشور نهادهای مختلفی چون نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کتابخانه ملی ایران خدمات مختلفی را به نابینایان ارائه می‌کنند. مدیرکل نهاد کتابخانه‌های استانِ کرمانشاه دراین‌باره می‌گوید: «ما دو بخش برای نابینایان داریم. در کتابخانه «علامه طباطبایی» بخشی از کتابخانه به این کار اختصاص پیداکرده است. حدود چهار هزار نسخه کتاب گویا و هشت‌صد جلد کتاب بریل برای نابینایانِ بالاتر از هجده سال قابل‌دسترس است. بخش دوم مخصوص نوجوانان است و در کتابخانه «خاتم‌الانبیا» قرار دارد. این بخش از امکانات خوب و قابل قبولی برخورد است. نابینایان از طریق بهزیستی از امکانات این کتابخانه‌ها آگاه شده و به کتابخانه‌ها معرفی می‌شوند».
فضایی برای جلب کودکان
همچنین بنا بر اهمیت آموزشِ مناسب کودکان و نوجوانان در حوزه کتاب و کتاب‌خوانی لزوم تخصیصِ فضای ویژه در کتابخانه‌ها نیز احساس می‌شود. «خوانسار» در جواب این سؤال که چه خدماتی برای کودکان در کتابخانه‌ها اختصاص داده‌شده است، گفت: «در هر کتابخانه‌ای که فضای لازم وجود دارد بخشی مستقل برای کودکان اختصاص‌یافته است. ازجمله قفسه‌های کتاب‌های مختص به رده سنی کودکان، کف‌پوش برای بخش کودک، اسباب‌بازی، کاردستی، مداد رنگی و ... این کتابخانه‌ها دارای کتابدارِ مخصوصِ بخش کودک نیز هستند که برای این کار آموزش‌دیده بوده و علاوه بر تخصص لازم درزمینه قصه‌گویی برای کودکان، به والدین نیز آموزش‌هایی در زمینه قصه‌گویی ارائه می‌دهند. عضویت برای خردسالان به‌طور رایگان صورت می‌گیرد. کوچک‌ترین عضو ما دوساله است. در کتابخانه‌هایی که فضای لازم وجود نداشته، در کنار مجموعه، بخش کودک نیز قرار دارد. حتی در کتابخانه‌های بخش روستایی نیز علی‌رغم نبودِ فضای کافی یک قفسه به کتابِ کودک اختصاص پیداکرده است».
فعالیت‌های جنبی کتابخانه‌ها
از اردیبهشت امسال طرح ملی «کتاب‌خوان» باهدف ترویج مطالعه و کتاب‌خوانی، به اشتراک‌گذاری کتاب‌های خوانده‌شده و معرفی کتاب‌های مفید و کاربردی توسط نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور طراحی و به اجرا گذاشته‌شده است. آشنایی عموم مردم با نحوه و چرایی مطالعه به‌عنوان گام مهم در توسعه فرهنگ مطالعه، ایجاد احساس نیاز به مطالعه و فرهنگ‌سازی این امر، نیازسنجی ذائقه مطالعاتی عموم مردم، بهبود نگرش عموم مردم و کیفیت سبک زندگی ایشان در اثر مطالعات هدفمند و کاربردی از سیاست‌های طرح کتاب‌خوان است. در سلسله نشست‌های این طرح، کتابداران کتابخانه‌های عمومی، نویسندگان، فرهیختگان، فعالان رسانه، اعضای کتابخانه‌های عمومی و همه علاقه‌مندان به کتاب و کتاب‌خوانی می‌توانند ضمن ثبت‌نام در طرح کتاب‌خوان، به معرفی کتاب‌های خوانده‌شده خود بپردازند و از این طریق کتاب‌های دلخواه خود را با دیگر اهالی کتاب و کتاب‌خوانی به اشتراک بگذارند. ازجمله برنامه‌های این طرح، نشست «کتاب‌خوان کتابخانه‌ای» در خودِ کتابخانه‌ها، نشست «کتاب‌خوان مدرسه‌ای» در مدارس نزدیک کتابخانه‌ها، نشست «کتاب‌خوان تخصصی» است که در استان کرمانشاه برگزار می‌شوند. همچنین برای استفاده از اوقات فراغت طرح «ایستگاه معرفت» باهدف ترویج کتاب و کتاب‌خوانی و تربیت افراد کتاب‌خوان در کتابخانه‌های سراسر استان برگزار می‌شود. این طرح شامل کارگاه «روش مطالعه و کتابخانه گردی» و دوره «آشنایی با منشور اندیشه شهید مطهری»، «نقد کتاب»، «دوره آموزش نویسندگی» و کارگاه «سبک زندگی» و ... است که با همکاری نهاد کتابخانه‌های عمومی استان، سازمان ورزش و جوانان و شهرداری برگزار می‌شود. به نظر می‌رسید نشست‌های کتاب‌خوان خود تبلیغ مناسبی باشد برای جلب کتاب‌خوان‌ها و بتواند بر تعداد مراجعه‌کنندگان به کتابخانه بیفزاید.کتابخانه‌های عمومی را می‌توان به‌مثابه مدرسه‌ای دانست که برای آموزش، آگاهی دادن، سرگرمی و گردآوری اطلاعات موردنیاز همه افراد جامعه به وجود آمده است. با توجه به حجم زیاد اطلاعات در عصر حاضر دسترسی به اطلاعات موردنیاز مراجعه‌کنندگان در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مراجعه‌کنندگان در پی بازیابی اطلاعات مورد درخواست خود، به کتابخانه مراجعه می‌کنند. لازمه بازیابی اطلاعات در هر واحد کتابخانه‌ای وجود ابزارهای بازیابی کارآمد و کامل جهت جستجوی منابع و اطلاعات درخواست‌کنندگان است. وجود منبع غنی در کتابخانه بدون وجود ابزارهای بازیابی اطلاعات، موجب می‌شود که کتابخانه به انباری بدون استفاده از منابع درآید و در انجام رسالت ذاتی خود ناموفق باشد. با بررسی تحولات فناوری در کتابخانه‌ها، به این نتیجه می‌رسیم که در کتابخانه‌های آینده مواد و محمل‌های اطلاعاتی کتابخانه در مسیر کاهش حجم، کاهش وزن، کاهش هزینه، افزایش کارایی، افزایش حجم ذخیره اطلاعات پیش خواهند رفت. ماهیت دراماتیک برخی از این تغییرات موجب شده است که برخی افراد این‌گونه فکر کنند که فناوری جدید به‌طور کامل جامعه را دگرگون خواهد کرد ، به‌طوری‌که رسالت‌های سنتی کتابخانه‌ها ممکن است مهجور شوند و منابع چاپی به‌وسیله کتابخانه‌های الکترونیکی مجازی جایگزین شوند. گرچه ممکن است این پیش‌گویی‌ها کمی اغراق‌آمیز باشد اما این حقیقت وجود دارد که پیدایشِ فناوری جدید به چالش‌های پیش روی کتابخانه‌ها دامن می‌زند. بنابراین برنامه‌ریزان آموزش کتابداری باید مسائل و چالش‌های حاصل از فناوری اطلاعات در کتابخانه‌های خود را در نظر گرفته و با تغییراتِ محیطی هماهنگ باشند.

در کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه مجموع منابع به‌طور صد در صد برابر با نیازهای مراجعه‌کنندگان نیست. «معصومه حسنی خوانسار» مدیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه با بیان این مسئله می‌گوید: «منابعی که ما در اختیارداریم هرگز تمامی مراجعین را راضی نمی‌کند. چنین بودجه‌ای در استان نداریم. اما در همین حد که کار مراجعه‌کنندگان را راه بیندازد خوب است. منابع ما به‌روز و جدید است. هرماه کتابخانه‌ها سهمیه‌ای از طرف نهاد کتابخانه‌ها دریافت می‌کنند و به این طریق تغذیه می‌شوند، بااین‌حال خیلی اوقات مراجعین حتی با مراجعه به مخزن، درخواستِ کتابی دارند که در کتابخانه‌های ما موجود نیست. در کل وضعیت بد نبوده اما برای مراجعین رضایت دهنده هم نیست».«خوانسار» از منابع غیر چاپی موجود در کتابخانه‌های کرمانشاه می‌گوید: «اینترنت در کلِ کتابخانه‌ها راه‌اندازی شده است و حتی یک سیستم به اسم «سیستم جستجوی اعضا» که مراجعین هم می‌توانند از اینترنتِ آن استفاده کنند و هم اعضای کتابخانه‌ها از طریق آن می‌توانند کتابی را که احتیاج دارند رزرو کنند، وجود دارد. همچنین بیست درصد از کل کتابخانه‌های استان به شبکه اینترنت بی‌سیم متصل هستند.به گفته «بهروز کهریزی» روابط عمومی نهاد کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه تعداد کتابخانه‌های عمومی استان که زیر نظرِ نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور فعالیت می‌کنند 79 باب است. از این تعداد، شصت باب کتابخانه‌های عمومی شهری، شانزده باب کتابخانه‌های عمومی روستایی، سه کتابخانه سیار بوده و دو باب غیرفعال می‌باشد. تعداد کل عناوین تا پایان سال نودوپنج 819 هزار و 980 و تعداد کل منابعِ يك ميليون و 239 هزار و 850 نسخه است. از این تعداد 930673 نسخه در سال نودوپنج به امانت رفته است. بیشترین امانت در رده رمان بوده و تعداد کل مراجعین 1524744 نفر در طول سال گذشته بوده و تعداد کل اعضای کتابخانه‌های استان کرمانشاه 49569 نفر است. شهر کرمانشاه دارای 25 کتابخانه است که پنج کتابخانه در بخش روستایی فعال می‌باشد.
مشکلات کتابخانه‌ها
مانند هر نهاد دیگری مشکلات متفاوتی گریبان‌گیر کتابخانه‌هاست. «حسنی خوانسار» دراین‌باره می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که در استان کرمانشاه وجود دارد، محرومیتِ ما از کتابخانه مرکزی بوده که از ضروریاتِ بحث کتابخانه‌ها در استان‌ها است. ما یک پروژه ساختمانی برای این کارداریم که با سی‌ودو درصد پیشرفت از سال نودویک، به دلیل نبود اعتبار نیمه‌کاره رهاشده است. با توجه به پیگیری‌های صورت گرفته در همین دولت، حدود دو میلیارد و هفت‌صد میلیون تومان اعتبار برای این پروژه کنار گذاشته‌شده است که به‌محض تخصیص، این پروژه از سر گرفته خواهد شد».
نابینایان
دسترسی به اطلاعات، یکی از اصلی‌ترین نیازهای افراد در جوامع است. نابینایان نیز از این نیاز مستثنی نیستند اما همواره مشکلاتی چون نبود کتابخانه‌های مناسب، نبود منابع و کتاب‌های بریل و صوتی، کمبود کتابدار متخصص موجب شده تا این گروه آن‌گونه که بایدوشاید نتوانند کتاب بخوانند. امروزه گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات دریچه‌های جدیدی را به روی این افراد گشوده و امکان دسترسی راحت‌تر به اطلاعات را برای آن‌ها فراهم کرده است. یکی از اصلی‌ترین مکان‌هایی که می‌تواند نیاز به دسترسی و بازیابی اطلاعات برای این افراد را فراهم کند، کتابخانه است. امروزه در کشور نهادهای مختلفی چون نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کتابخانه ملی ایران خدمات مختلفی را به نابینایان ارائه می‌کنند. مدیرکل نهاد کتابخانه‌های استانِ کرمانشاه دراین‌باره می‌گوید: «ما دو بخش برای نابینایان داریم. در کتابخانه «علامه طباطبایی» بخشی از کتابخانه به این کار اختصاص پیداکرده است. حدود چهار هزار نسخه کتاب گویا و هشت‌صد جلد کتاب بریل برای نابینایانِ بالاتر از هجده سال قابل‌دسترس است. بخش دوم مخصوص نوجوانان است و در کتابخانه «خاتم‌الانبیا» قرار دارد. این بخش از امکانات خوب و قابل قبولی برخورد است. نابینایان از طریق بهزیستی از امکانات این کتابخانه‌ها آگاه شده و به کتابخانه‌ها معرفی می‌شوند».
فضایی برای جلب کودکان
همچنین بنا بر اهمیت آموزشِ مناسب کودکان و نوجوانان در حوزه کتاب و کتاب‌خوانی لزوم تخصیصِ فضای ویژه در کتابخانه‌ها نیز احساس می‌شود. «خوانسار» در جواب این سؤال که چه خدماتی برای کودکان در کتابخانه‌ها اختصاص داده‌شده است، گفت: «در هر کتابخانه‌ای که فضای لازم وجود دارد بخشی مستقل برای کودکان اختصاص‌یافته است. ازجمله قفسه‌های کتاب‌های مختص به رده سنی کودکان، کف‌پوش برای بخش کودک، اسباب‌بازی، کاردستی، مداد رنگی و ... این کتابخانه‌ها دارای کتابدارِ مخصوصِ بخش کودک نیز هستند که برای این کار آموزش‌دیده بوده و علاوه بر تخصص لازم درزمینه قصه‌گویی برای کودکان، به والدین نیز آموزش‌هایی در زمینه قصه‌گویی ارائه می‌دهند. عضویت برای خردسالان به‌طور رایگان صورت می‌گیرد. کوچک‌ترین عضو ما دوساله است. در کتابخانه‌هایی که فضای لازم وجود نداشته، در کنار مجموعه، بخش کودک نیز قرار دارد. حتی در کتابخانه‌های بخش روستایی نیز علی‌رغم نبودِ فضای کافی یک قفسه به کتابِ کودک اختصاص پیداکرده است».
فعالیت‌های جنبی کتابخانه‌ها
از اردیبهشت امسال طرح ملی «کتاب‌خوان» باهدف ترویج مطالعه و کتاب‌خوانی، به اشتراک‌گذاری کتاب‌های خوانده‌شده و معرفی کتاب‌های مفید و کاربردی توسط نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور طراحی و به اجرا گذاشته‌شده است. آشنایی عموم مردم با نحوه و چرایی مطالعه به‌عنوان گام مهم در توسعه فرهنگ مطالعه، ایجاد احساس نیاز به مطالعه و فرهنگ‌سازی این امر، نیازسنجی ذائقه مطالعاتی عموم مردم، بهبود نگرش عموم مردم و کیفیت سبک زندگی ایشان در اثر مطالعات هدفمند و کاربردی از سیاست‌های طرح کتاب‌خوان است. در سلسله نشست‌های این طرح، کتابداران کتابخانه‌های عمومی، نویسندگان، فرهیختگان، فعالان رسانه، اعضای کتابخانه‌های عمومی و همه علاقه‌مندان به کتاب و کتاب‌خوانی می‌توانند ضمن ثبت‌نام در طرح کتاب‌خوان، به معرفی کتاب‌های خوانده‌شده خود بپردازند و از این طریق کتاب‌های دلخواه خود را با دیگر اهالی کتاب و کتاب‌خوانی به اشتراک بگذارند. ازجمله برنامه‌های این طرح، نشست «کتاب‌خوان کتابخانه‌ای» در خودِ کتابخانه‌ها، نشست «کتاب‌خوان مدرسه‌ای» در مدارس نزدیک کتابخانه‌ها، نشست «کتاب‌خوان تخصصی» است که در استان کرمانشاه برگزار می‌شوند. همچنین برای استفاده از اوقات فراغت طرح «ایستگاه معرفت» باهدف ترویج کتاب و کتاب‌خوانی و تربیت افراد کتاب‌خوان در کتابخانه‌های سراسر استان برگزار می‌شود. این طرح شامل کارگاه «روش مطالعه و کتابخانه گردی» و دوره «آشنایی با منشور اندیشه شهید مطهری»، «نقد کتاب»، «دوره آموزش نویسندگی» و کارگاه «سبک زندگی» و ... است که با همکاری نهاد کتابخانه‌های عمومی استان، سازمان ورزش و جوانان و شهرداری برگزار می‌شود. به نظر می‌رسید نشست‌های کتاب‌خوان خود تبلیغ مناسبی باشد برای جلب کتاب‌خوان‌ها و بتواند بر تعداد مراجعه‌کنندگان به کتابخانه بیفزاید.کتابخانه‌های عمومی را می‌توان به‌مثابه مدرسه‌ای دانست که برای آموزش، آگاهی دادن، سرگرمی و گردآوری اطلاعات موردنیاز همه افراد جامعه به وجود آمده است. با توجه به حجم زیاد اطلاعات در عصر حاضر دسترسی به اطلاعات موردنیاز مراجعه‌کنندگان در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مراجعه‌کنندگان در پی بازیابی اطلاعات مورد درخواست خود، به کتابخانه مراجعه می‌کنند. لازمه بازیابی اطلاعات در هر واحد کتابخانه‌ای وجود ابزارهای بازیابی کارآمد و کامل جهت جستجوی منابع و اطلاعات درخواست‌کنندگان است. وجود منبع غنی در کتابخانه بدون وجود ابزارهای بازیابی اطلاعات، موجب می‌شود که کتابخانه به انباری بدون استفاده از منابع درآید و در انجام رسالت ذاتی خود ناموفق باشد. با بررسی تحولات فناوری در کتابخانه‌ها، به این نتیجه می‌رسیم که در کتابخانه‌های آینده مواد و محمل‌های اطلاعاتی کتابخانه در مسیر کاهش حجم، کاهش وزن، کاهش هزینه، افزایش کارایی، افزایش حجم ذخیره اطلاعات پیش خواهند رفت. ماهیت دراماتیک برخی از این تغییرات موجب شده است که برخی افراد این‌گونه فکر کنند که فناوری جدید به‌طور کامل جامعه را دگرگون خواهد کرد ، به‌طوری‌که رسالت‌های سنتی کتابخانه‌ها ممکن است مهجور شوند و منابع چاپی به‌وسیله کتابخانه‌های الکترونیکی مجازی جایگزین شوند. گرچه ممکن است این پیش‌گویی‌ها کمی اغراق‌آمیز باشد اما این حقیقت وجود دارد که پیدایشِ فناوری جدید به چالش‌های پیش روی کتابخانه‌ها دامن می‌زند. بنابراین برنامه‌ریزان آموزش کتابداری باید مسائل و چالش‌های حاصل از فناوری اطلاعات در کتابخانه‌های خود را در نظر گرفته و با تغییراتِ محیطی هماهنگ باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.