عمق نگاه در عمری کوتاه
حبیب اله مستوفی
لزوم عبور از سر گذشت نویسی و ورود در باز خوانی افکار
شعار اینجا، امروز ، اکنون، امروزه بسیار مورد توجه وساری وجاری است. خمیر مایه ی این باور این است که ملاک ومعیار سودمندی زمان حال است وبس ولاجرم باید به امروز پرداخت و آن را مورد اعتنا قرار داد. اگر چه نقد وبررسی موضوع فوق هدف این مقاله نیست اما نگارنده بر این باور است که بن مایه های موضوعات امروز را می توان با باز خوانی افکار دیروز رصد نمود ومتون به ظاهر ساکت وصامت گذ شته را در معرض تابش پرتو های پر نور امروز قرار داد وبدین وسیله پلی از پار به امسال زد ومشعل فروزان معرفت را دست به دست در میان نسل ها وعصر ها عبور داد. لازمه ی این کار ترک عادت جاری سر گذشت نویسی صرف و پرداختن به افکار و آثار بزرگان پیشین و ارائه ی قرائتی نو از آن است
به اکسیر وحیل ، هر خاک راهی زر نخواهد شد
همه بد اصل سنگی ،در بها گوهر نخواهد شد
سلیمانی نزیبد ، هر که را خاتم بود در کف هر آن کو آیینه می سازد ، اسکندر نخواهد شد
مه کس خویش را عاشق تواند کرد چون بلبل ولی پروانه وه ش،جویای ترک سرنخواهد شد
ابیات فوق سروده ی عارف وعالم نامبردار کرد ، ضیا ء الدین ابولبهاء مولانا خالد شهرزوری نقشبندی است که در سال 1193 ه ق در قره داغ متولد شد ودر سن 20 سالگی در شهر سنندج از محمد قسیم مردوخی مجاز به اجتهاد گردید. در 23 سالگی فریضه حج را به جای آورد وسپس از طریق همدان- تهران- سمنان - نیشابور- بسطام و مشهد به افغانستان امروز رفت وپس از دیدن هرات وکابل وقند هار باز هم بی اعتنا به مرز های جغرافیایی وارد هندوستان شد وپس از اقامتی کوتاه در پیشاور خود را چونان سفیری تمام عیار از کردستان به دهلی رساند ودر سلک یاران شاه عبد الله دهلوی در آمد و پس از کسب کمال و غنا ی انبان اندیشه در قامت اصلاحگری جوان در سال 1226 ه ق به سنندج مراجعه واز آنجا راهی شهر سلیمانیه گردید اما دراین شهر به دلیل نا ملایمت هایی که فرا روی هر مصلحی قرار می گیرد ماندگاری دائم را نصیب نبرد وپس ازمها جرتی چند باره در سال 1242 ه ق در سن 49 سالگی در شام ( سوریه - جبل قاسیون) رخ در نقاب خاک کشید.
آشنایی من با مولانا خالد
تصور ایام کودکی ودوران دبستان برایم هیچگاه در هاله ی ابهام نبوده ومثل بسیاری دیگر، وقایع را با جرئیات آن به خاطر دارم .این بیت را با صدای دل نشین مادر مهربان ( اینک خاک آشیان) بسیار می شنیدم که:
ای پناه عاصیان سویت پناه آورده ام
کرده ام بی حد خطا والتجا آورده ام
آن روزها از آهنگ آن لذت می بردم. در سالهای پایانی دبیرستان متوجه شدم که این بیت سروده ی شخصی است به نام مولانا خالد نقشبندی در دوران تحصیل در دانشگاه رساله دکترای مرحوم دکتر مهیندخت معتمدی را دیدم وسپس مطالعه ی کتاب ارزشمند یادی مه ردان مرحوم ماموستا عبد الکریم مدرس (فرزانه وفرزین فرهنگی کردستان) دریافت هایم را عمق ومعنا بخشید.
مولانا خالد در مجالی اندک ( 29 سال) 18 کتاب،3 دیوان شعر به زبان های فارسی ، عربی وکردی، 91 نامه به زبان عربی، 194 نامه به زبان فارسی به رشته ی تحریر در آورده است ودراین مدت کوتاه تعداد82 نفرکرد تبار و70نفر غیر کرد از محضر او استفاده نموده وبه عنوان نماینده ی او در نقاط مختلف در خدمت مردم بوده اند. تا کنون نیز تعداد 19 جلد کتاب در باره ی او منتشر شده است. نگارنده بر این باور است که: بی تفاوتی وعبور ازکنار این پویش چشم گیر از انصاف به دور وباز خوانی دوباره ی آن آثار وکاوش در آن افکار ممکن ومیسور است. لذا آنچه در پی می آید برداشت هایی از بعضی از نامه ها واشعار فارسی مولانا خالداست ، با تاکید بر این نکته که تنها قرائت ممکن از این متون نیست.
مولانا خالد در قامت شخصیتی سهل وممتنع
تعمق در 49 سال زندگی شخصی که ذو الجناحین لقب گرفته را مصداق امری سهل وممتنع میدانم. سهل است چرا که در برخورد اول او شخصی است آشنا با معارف اسلامی وپای بند به رعایت شریعت وظواهر آن وبه عنوان ماموستایی شریعت مدار مریدان ومنسوبین را ( که اکثرا از علمای مشهور زمان خود بوده اند ) به رعایت توصیه می کند ومشکل است وقتی که افق دید ش را در سلوک عارفانه اش به نظاره می نشینیم وسفرهای ظاهری از کردستان تا ایران وافغانستان وهندوستان وشام وسیر باطنی در سرزمین پر راز ورمز عرفان وطرح مباحثی چون وحدت شهود را پی گیری می کنیم . درنامه ای خطاب به یکی از نمایندگان خود در هورامان می نویسد،
« وصیت عظیم همین است که به جاروب کلمه توحید ساحت سینه را از تعلق ما سوی بپردازند وبنیاد هستی موهوم را به تکرار کلمه طیبه بر اندازند » اما در فرازی دیگر اشعار زیر را می سراید:
ای ز گلزار جهان ، شمشاد دل جویت غرض در نگارستان هستی، صورت رویت غرض
سجده پیش آدم خاکی ، کجا کردی ملک
گر نبودی زان میان، محراب ابرویت غرض
نیست تاب اینکه بی پرده ز رویت دم زنم خوب رویان را ستایم ،روی نیکویت غرض
خالد اردم زد زمشک، ای جان ، نگویی این خطاست
چین زلفت مدعی وخال هندویت غرض
وبازهم متحیر می مانیم آنگاه که ماموستای عارفی را منتقد اوضاع زمانه ی خود می بینیم. او در هندوستان به یاد وطن چنین می سراید:
موسم عید است و ما نومید از دیدار یار عالمی در عیش ونوش وما وچشم اشک بار
سینه سوزان ،دل فروزان،کوچه کوچه در به در کس مبادا همچو من آواره از یار ودیار
«بکره جویی»1 شد زهر چشمم روان از خون دل عاقبت کردم دوا داغ فراق« سر چنار»2
اما فقط یک سال بعد وپس از بازگشت به وطن در جوار سرچنار و شهر سلیمانیه یعنی همان شهری که چند سال پیش کنگره ای شکوهمند را برایش سامان داد مورد حساد ت وحتی اتهام قرار گرفت ومجبور به مهاجرت شد چرا که صراحت لهجه را به کار می گرفت و کژتابی ها را قبول نکرده وبا گزنده ترین کلمات به آن اعتراض می کردو لاجرم موجب سعایت وشکایت از جانب بد خواهان می شد. در یکی از نامه های خود می نویسد « شیخ مشو ، ملا مشو ، آن مشو ، این مشو ، مسلمان شو ، مسلمانی کاری بس بزرگ است.»3 ویا در جایی دیگر می گوید « داد ها کردم وفریاد ها بر آوردم که آبروی خدمت های خود را مبر، بردی! آه ناوک دل دوز فقرا را عبث مشمر، شمردی وراه عداوت درویشان را مسپر، سپردی وصلاح را بدرقه مکن ، کردی !.....»
اصلاح گری شاه بیت زندگی مولانا خالد
بررسی فراز وفرودهای فکری در جوامع گوناگون وجود دو گروه متفاوت را به خوبی نشان می دهد، نخست دسته ای از افراد که با بهره مندی ازجایگاه وقرار داشتن در مسند رهبری فکری وعلمی وضع موجود راستوده اند ودر توجیه رفتار خویش، رضایت بر تقدیر ، بر هم نزدن معتقد ات عامه والبته دوری از دشمن تراشی را مطرح نموده اند دسته ی دوم انسان هایی هستند با افق اندیشه ی باز ونگاه « واگرا» که به امور جاری وساری قانع نبوده اند وبا خرق عادت مشکلات را ( از دیدگاه دیگران ) وآسودگی را (از دیدگاه خود) به جان خریده اند.
در خلاف آمد عادت بطلب کام كه من
کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم 4
بر این باورم که مولانا خالد در دسته ی دوم قرار دارد، او در جامعه ای سنتی می زیست اما در آن زندگی نمی کرد وخواستار تغییر در آن بود. در جامعه ی آن روز کردستان نفوذ علمای دینی وغیر دینی نه بر اساس وزن علمی بلکه با میزان بهره مندیشان از طایفه وایل وتبار سنجیده می شد وسوکمندانه جامعه نیز به دلیل عقب ماندگی های تحمیل شده مستعد شیوع وگسترش افکار خرافی بود. عالم حقیقت گوی بی نصیب از عشیره قدر نمی یافت اما عارف نمای پشت گرم به تبار در صدر مینشست در چنین فضای سنگین تعهد به عادت است که مولانا خالد می نویسد« سعادت خواهی از عادت گذر کن، که ترک عادت است اصل عبادت» 5
دگر پذیری ودوری از جزمیت
از آفات معمول ورایج در میان بعضی از عرفا پای فشردن بر آموزه های خویش وطرد دگر اندیشان است که نوعی محدود نگری را ایجاد نموده وبا ایجاد حس «خود حق پنداری» باعث ظاهر بینی وقضاوت بر اساس آنچه به چشم می آید می شود که متاسفانه راه را به سوی جامعه ای فقط پای بند به ظواهر می گشاید که در آن تملق وتظاهر سکه های رایج و روا اما تعمق ودین درونی کمیاب وناروا می گردد. اینک به گفتار مولانا خالد بنگریم که چونان تیری صفیر کشان درا ین جو سنگین رها می شود . « ای بسا خرابیان اوباش که با کشف وکرامات از دنیا رفته اند و بسا ارباب علم وعمل و حسب ونسب وکمال وعرفان که مرشد وقت بوده اند وبی ایمان مرده اند. هرگاه مدار بر خاتمه باشد مجال عجب را بر خود گذاشتن از غایت ادبار است. هرکس را برفسق ومعصیت بینی، خودرا بهتر از او ندانی» 6
می خواره وبت تراشی وفاسق بودن با اهل خرابات موافق بودن
بر هرجه که نارواست، عاشق بودن
به زانکه به خرقه در منافق بودن7
نکوهش ارتزاق از طریق دین
تلاش برای بهبود معیشت وبر آورده شدن نیاز های اولیه ی زیستی ، امری است ضروری ودر مجاری گوناگون برحسب زمان ومکان به انجام می رسد در این میان کسب روزی ازطریق دین و دینداری آفات ویژه ی خویش را در پی دارد که در نهایت نه تنها به سود شخص عامل تمام نخواهد شد بلکه به زیان دین وکم رنگ شدن آموزه های دینی در میان مردم می انجامد ومهمتر از همه آن است که جسارت وقدرت انتقاد را از عالم دینی می ستاند. عالم چشم براه کرم وبخشش ومنتظر دست مزد ، به زر نرسیده ،زیور معنویت را نیز زایل می کند وبرجسته ترین خصلت یک عالم ، یعنی
« یکسان نگری ویک سو نگری» را به تعبیر مولانا خالد از دست می دهد.
« معلوم خاطر شریف است که ارباب دنیا تا چه مقدار از مطالبه دنیا تنگ می آیند، بنا برآن مناسب مروت فقر نیست که دست طلب را برای جیفه ی دنیا به سوی کسی دارند»8
نقد خویش وپذیرش امکان اشتباه
بهره مندی از عزت نفس ومنتقدبودن و وضعیت فرهنگی جامعه را به چالش کشیدن جوازی برا ی مصونیت از اشتباه و خود حق پنداری نیست و این امر بویژه می تواند ملاکی صحیح در بررسی هندسهی زندگی و گفتار ورفتار علما باشد. مولا نا خالد در همان حالی که بر رای خویش استوار بود وسخن را بی پرده بیان می کرد وبه نا چار مشکلات فراوانی را فرا روی خویش قرار می داد اما با اعتراف به امکان اشتباه وخطادر ابیاتی چنین می گوید
عمر شد در کار ناهموار بر باد ای دریغ
هیچ روزی روی فردا، ناورم یاد ای دریغ
می نهم هردم بنایی بر هوا، بیچاره من
قصر اعمالم بود بس سست بنیاد ای دریغ
آرزوی دولت ناپایدار این جهان چند دولت های جاویدم زکف داد ای دریغ
وکلام آخر... راهنمایی وهشدار به صاحبان قدرت در جامعه
مولانا خالد بارها خانمان خویش را ترک کرد وگرفتار بسیاری تهمت های ناروا تاحد انتساب کفر گردید اما با پذیرش این سختی ها به عنوان بهای آشکار سازی کژ تابی های فکری وفرهنگی، نقد همراه نصح را هم از یاد نمی برد
سایه ی این خرگه نیلی کرا مامن بود؟ یا در این دنیا کجا آسایش یک تن بود؟
گردش گردون هزاران خاند ان بر باد داد نه همین بد مهریش با توست ، یا با من بود
چشم عبرت برگشا و طاق کسری را ببین پرده دارش عنکبوت وجغد نوبت زن بود
شهریارانی که بر اورنگ زرین خفته اند! نیک بنگر تا کجاشان منزل ومسکن بود
پي نوشت:
1- مکانی در حومه سلیمانیه
2- تفریحگاهی در سلیمانیه
3- نامه شماره 71 صفحه 214 کتاب « یادی مه ردان» ماموستا عبد الکریم مدرس
4 حافظ
5- نامه 179صفحه 308 یادی مه ردان
6- نامه شماره71 صفحه 214 یادی مه ردان
7- نامه 141 صفحه 268
8- نامه شماره 76 صفحه 218 یادی مه ردان
لزوم عبور از سر گذشت نویسی و ورود در باز خوانی افکار
شعار اینجا، امروز ، اکنون، امروزه بسیار مورد توجه وساری وجاری است. خمیر مایه ی این باور این است که ملاک ومعیار سودمندی زمان حال است وبس ولاجرم باید به امروز پرداخت و آن را مورد اعتنا قرار داد. اگر چه نقد وبررسی موضوع فوق هدف این مقاله نیست اما نگارنده بر این باور است که بن مایه های موضوعات امروز را می توان با باز خوانی افکار دیروز رصد نمود ومتون به ظاهر ساکت وصامت گذ شته را در معرض تابش پرتو های پر نور امروز قرار داد وبدین وسیله پلی از پار به امسال زد ومشعل فروزان معرفت را دست به دست در میان نسل ها وعصر ها عبور داد. لازمه ی این کار ترک عادت جاری سر گذشت نویسی صرف و پرداختن به افکار و آثار بزرگان پیشین و ارائه ی قرائتی نو از آن است
به اکسیر وحیل ، هر خاک راهی زر نخواهد شد
همه بد اصل سنگی ،در بها گوهر نخواهد شد
سلیمانی نزیبد ، هر که را خاتم بود در کف هر آن کو آیینه می سازد ، اسکندر نخواهد شد
مه کس خویش را عاشق تواند کرد چون بلبل ولی پروانه وه ش،جویای ترک سرنخواهد شد
ابیات فوق سروده ی عارف وعالم نامبردار کرد ، ضیا ء الدین ابولبهاء مولانا خالد شهرزوری نقشبندی است که در سال 1193 ه ق در قره داغ متولد شد ودر سن 20 سالگی در شهر سنندج از محمد قسیم مردوخی مجاز به اجتهاد گردید. در 23 سالگی فریضه حج را به جای آورد وسپس از طریق همدان- تهران- سمنان - نیشابور- بسطام و مشهد به افغانستان امروز رفت وپس از دیدن هرات وکابل وقند هار باز هم بی اعتنا به مرز های جغرافیایی وارد هندوستان شد وپس از اقامتی کوتاه در پیشاور خود را چونان سفیری تمام عیار از کردستان به دهلی رساند ودر سلک یاران شاه عبد الله دهلوی در آمد و پس از کسب کمال و غنا ی انبان اندیشه در قامت اصلاحگری جوان در سال 1226 ه ق به سنندج مراجعه واز آنجا راهی شهر سلیمانیه گردید اما دراین شهر به دلیل نا ملایمت هایی که فرا روی هر مصلحی قرار می گیرد ماندگاری دائم را نصیب نبرد وپس ازمها جرتی چند باره در سال 1242 ه ق در سن 49 سالگی در شام ( سوریه - جبل قاسیون) رخ در نقاب خاک کشید.
آشنایی من با مولانا خالد
تصور ایام کودکی ودوران دبستان برایم هیچگاه در هاله ی ابهام نبوده ومثل بسیاری دیگر، وقایع را با جرئیات آن به خاطر دارم .این بیت را با صدای دل نشین مادر مهربان ( اینک خاک آشیان) بسیار می شنیدم که:
ای پناه عاصیان سویت پناه آورده ام
کرده ام بی حد خطا والتجا آورده ام
آن روزها از آهنگ آن لذت می بردم. در سالهای پایانی دبیرستان متوجه شدم که این بیت سروده ی شخصی است به نام مولانا خالد نقشبندی در دوران تحصیل در دانشگاه رساله دکترای مرحوم دکتر مهیندخت معتمدی را دیدم وسپس مطالعه ی کتاب ارزشمند یادی مه ردان مرحوم ماموستا عبد الکریم مدرس (فرزانه وفرزین فرهنگی کردستان) دریافت هایم را عمق ومعنا بخشید.
مولانا خالد در مجالی اندک ( 29 سال) 18 کتاب،3 دیوان شعر به زبان های فارسی ، عربی وکردی، 91 نامه به زبان عربی، 194 نامه به زبان فارسی به رشته ی تحریر در آورده است ودراین مدت کوتاه تعداد82 نفرکرد تبار و70نفر غیر کرد از محضر او استفاده نموده وبه عنوان نماینده ی او در نقاط مختلف در خدمت مردم بوده اند. تا کنون نیز تعداد 19 جلد کتاب در باره ی او منتشر شده است. نگارنده بر این باور است که: بی تفاوتی وعبور ازکنار این پویش چشم گیر از انصاف به دور وباز خوانی دوباره ی آن آثار وکاوش در آن افکار ممکن ومیسور است. لذا آنچه در پی می آید برداشت هایی از بعضی از نامه ها واشعار فارسی مولانا خالداست ، با تاکید بر این نکته که تنها قرائت ممکن از این متون نیست.
مولانا خالد در قامت شخصیتی سهل وممتنع
تعمق در 49 سال زندگی شخصی که ذو الجناحین لقب گرفته را مصداق امری سهل وممتنع میدانم. سهل است چرا که در برخورد اول او شخصی است آشنا با معارف اسلامی وپای بند به رعایت شریعت وظواهر آن وبه عنوان ماموستایی شریعت مدار مریدان ومنسوبین را ( که اکثرا از علمای مشهور زمان خود بوده اند ) به رعایت توصیه می کند ومشکل است وقتی که افق دید ش را در سلوک عارفانه اش به نظاره می نشینیم وسفرهای ظاهری از کردستان تا ایران وافغانستان وهندوستان وشام وسیر باطنی در سرزمین پر راز ورمز عرفان وطرح مباحثی چون وحدت شهود را پی گیری می کنیم . درنامه ای خطاب به یکی از نمایندگان خود در هورامان می نویسد،
« وصیت عظیم همین است که به جاروب کلمه توحید ساحت سینه را از تعلق ما سوی بپردازند وبنیاد هستی موهوم را به تکرار کلمه طیبه بر اندازند » اما در فرازی دیگر اشعار زیر را می سراید:
ای ز گلزار جهان ، شمشاد دل جویت غرض در نگارستان هستی، صورت رویت غرض
سجده پیش آدم خاکی ، کجا کردی ملک
گر نبودی زان میان، محراب ابرویت غرض
نیست تاب اینکه بی پرده ز رویت دم زنم خوب رویان را ستایم ،روی نیکویت غرض
خالد اردم زد زمشک، ای جان ، نگویی این خطاست
چین زلفت مدعی وخال هندویت غرض
وبازهم متحیر می مانیم آنگاه که ماموستای عارفی را منتقد اوضاع زمانه ی خود می بینیم. او در هندوستان به یاد وطن چنین می سراید:
موسم عید است و ما نومید از دیدار یار عالمی در عیش ونوش وما وچشم اشک بار
سینه سوزان ،دل فروزان،کوچه کوچه در به در کس مبادا همچو من آواره از یار ودیار
«بکره جویی»1 شد زهر چشمم روان از خون دل عاقبت کردم دوا داغ فراق« سر چنار»2
اما فقط یک سال بعد وپس از بازگشت به وطن در جوار سرچنار و شهر سلیمانیه یعنی همان شهری که چند سال پیش کنگره ای شکوهمند را برایش سامان داد مورد حساد ت وحتی اتهام قرار گرفت ومجبور به مهاجرت شد چرا که صراحت لهجه را به کار می گرفت و کژتابی ها را قبول نکرده وبا گزنده ترین کلمات به آن اعتراض می کردو لاجرم موجب سعایت وشکایت از جانب بد خواهان می شد. در یکی از نامه های خود می نویسد « شیخ مشو ، ملا مشو ، آن مشو ، این مشو ، مسلمان شو ، مسلمانی کاری بس بزرگ است.»3 ویا در جایی دیگر می گوید « داد ها کردم وفریاد ها بر آوردم که آبروی خدمت های خود را مبر، بردی! آه ناوک دل دوز فقرا را عبث مشمر، شمردی وراه عداوت درویشان را مسپر، سپردی وصلاح را بدرقه مکن ، کردی !.....»
اصلاح گری شاه بیت زندگی مولانا خالد
بررسی فراز وفرودهای فکری در جوامع گوناگون وجود دو گروه متفاوت را به خوبی نشان می دهد، نخست دسته ای از افراد که با بهره مندی ازجایگاه وقرار داشتن در مسند رهبری فکری وعلمی وضع موجود راستوده اند ودر توجیه رفتار خویش، رضایت بر تقدیر ، بر هم نزدن معتقد ات عامه والبته دوری از دشمن تراشی را مطرح نموده اند دسته ی دوم انسان هایی هستند با افق اندیشه ی باز ونگاه « واگرا» که به امور جاری وساری قانع نبوده اند وبا خرق عادت مشکلات را ( از دیدگاه دیگران ) وآسودگی را (از دیدگاه خود) به جان خریده اند.
در خلاف آمد عادت بطلب کام كه من
کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم 4
بر این باورم که مولانا خالد در دسته ی دوم قرار دارد، او در جامعه ای سنتی می زیست اما در آن زندگی نمی کرد وخواستار تغییر در آن بود. در جامعه ی آن روز کردستان نفوذ علمای دینی وغیر دینی نه بر اساس وزن علمی بلکه با میزان بهره مندیشان از طایفه وایل وتبار سنجیده می شد وسوکمندانه جامعه نیز به دلیل عقب ماندگی های تحمیل شده مستعد شیوع وگسترش افکار خرافی بود. عالم حقیقت گوی بی نصیب از عشیره قدر نمی یافت اما عارف نمای پشت گرم به تبار در صدر مینشست در چنین فضای سنگین تعهد به عادت است که مولانا خالد می نویسد« سعادت خواهی از عادت گذر کن، که ترک عادت است اصل عبادت» 5
دگر پذیری ودوری از جزمیت
از آفات معمول ورایج در میان بعضی از عرفا پای فشردن بر آموزه های خویش وطرد دگر اندیشان است که نوعی محدود نگری را ایجاد نموده وبا ایجاد حس «خود حق پنداری» باعث ظاهر بینی وقضاوت بر اساس آنچه به چشم می آید می شود که متاسفانه راه را به سوی جامعه ای فقط پای بند به ظواهر می گشاید که در آن تملق وتظاهر سکه های رایج و روا اما تعمق ودین درونی کمیاب وناروا می گردد. اینک به گفتار مولانا خالد بنگریم که چونان تیری صفیر کشان درا ین جو سنگین رها می شود . « ای بسا خرابیان اوباش که با کشف وکرامات از دنیا رفته اند و بسا ارباب علم وعمل و حسب ونسب وکمال وعرفان که مرشد وقت بوده اند وبی ایمان مرده اند. هرگاه مدار بر خاتمه باشد مجال عجب را بر خود گذاشتن از غایت ادبار است. هرکس را برفسق ومعصیت بینی، خودرا بهتر از او ندانی» 6
می خواره وبت تراشی وفاسق بودن با اهل خرابات موافق بودن
بر هرجه که نارواست، عاشق بودن
به زانکه به خرقه در منافق بودن7
نکوهش ارتزاق از طریق دین
تلاش برای بهبود معیشت وبر آورده شدن نیاز های اولیه ی زیستی ، امری است ضروری ودر مجاری گوناگون برحسب زمان ومکان به انجام می رسد در این میان کسب روزی ازطریق دین و دینداری آفات ویژه ی خویش را در پی دارد که در نهایت نه تنها به سود شخص عامل تمام نخواهد شد بلکه به زیان دین وکم رنگ شدن آموزه های دینی در میان مردم می انجامد ومهمتر از همه آن است که جسارت وقدرت انتقاد را از عالم دینی می ستاند. عالم چشم براه کرم وبخشش ومنتظر دست مزد ، به زر نرسیده ،زیور معنویت را نیز زایل می کند وبرجسته ترین خصلت یک عالم ، یعنی
« یکسان نگری ویک سو نگری» را به تعبیر مولانا خالد از دست می دهد.
« معلوم خاطر شریف است که ارباب دنیا تا چه مقدار از مطالبه دنیا تنگ می آیند، بنا برآن مناسب مروت فقر نیست که دست طلب را برای جیفه ی دنیا به سوی کسی دارند»8
نقد خویش وپذیرش امکان اشتباه
بهره مندی از عزت نفس ومنتقدبودن و وضعیت فرهنگی جامعه را به چالش کشیدن جوازی برا ی مصونیت از اشتباه و خود حق پنداری نیست و این امر بویژه می تواند ملاکی صحیح در بررسی هندسهی زندگی و گفتار ورفتار علما باشد. مولا نا خالد در همان حالی که بر رای خویش استوار بود وسخن را بی پرده بیان می کرد وبه نا چار مشکلات فراوانی را فرا روی خویش قرار می داد اما با اعتراف به امکان اشتباه وخطادر ابیاتی چنین می گوید
عمر شد در کار ناهموار بر باد ای دریغ
هیچ روزی روی فردا، ناورم یاد ای دریغ
می نهم هردم بنایی بر هوا، بیچاره من
قصر اعمالم بود بس سست بنیاد ای دریغ
آرزوی دولت ناپایدار این جهان چند دولت های جاویدم زکف داد ای دریغ
وکلام آخر... راهنمایی وهشدار به صاحبان قدرت در جامعه
مولانا خالد بارها خانمان خویش را ترک کرد وگرفتار بسیاری تهمت های ناروا تاحد انتساب کفر گردید اما با پذیرش این سختی ها به عنوان بهای آشکار سازی کژ تابی های فکری وفرهنگی، نقد همراه نصح را هم از یاد نمی برد
سایه ی این خرگه نیلی کرا مامن بود؟ یا در این دنیا کجا آسایش یک تن بود؟
گردش گردون هزاران خاند ان بر باد داد نه همین بد مهریش با توست ، یا با من بود
چشم عبرت برگشا و طاق کسری را ببین پرده دارش عنکبوت وجغد نوبت زن بود
شهریارانی که بر اورنگ زرین خفته اند! نیک بنگر تا کجاشان منزل ومسکن بود
پي نوشت:
1- مکانی در حومه سلیمانیه
2- تفریحگاهی در سلیمانیه
3- نامه شماره 71 صفحه 214 کتاب « یادی مه ردان» ماموستا عبد الکریم مدرس
4 حافظ
5- نامه 179صفحه 308 یادی مه ردان
6- نامه شماره71 صفحه 214 یادی مه ردان
7- نامه 141 صفحه 268
8- نامه شماره 76 صفحه 218 یادی مه ردان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.