|

آب مجازی

سید ساسان کاتورانی‌.دانشجوی دکتری تخصصی سازه‌های آبی

کمبود آب در بخش‌های زیادی از کره زمین مشکلات زیادی را برای تامین آب شرب سالم، تولید محصولات کشاورزی و درکل روند عمومی زندگی انسان‌ها به وجود آورده است. به‌طوری که پیش‌بینی می‌شود تا سال 2025 میلادی، 50 تا 60 درصد مردم جهان با تنش آبی و مشکلات ناشی از کم آبی مواجه شوند.
آب مجازی عبارت است از میزان آبی که برای تولید یک محصول در صنعت یا کشاورزی (از لحظه شروع تا پایان) مصرف می‌شود. یا به عبارت ساده‌تر آب مجازی آبی است که دیده نمی‌شود، پنهانی است و نیاز تولید هرچیزی است که می‌خوریم و می‌پوشیم و یا با آن زندگی می‌کنیم. مثلاً برای تولید یک کیلوگرم گندم به طور متوسط 1300 لیتر آب در جهان مصرف می شود. بحث «آب مجازی» توسط پژوهش‌گر بریتانیایی پرفسور جان انتونی آلن در دهه ۱۹۹۰ میلادی مطرح شد. از آن زمان تا کنون، پژوهش‌های او مورد توجه فراوان بخش‌های اقتصاد و سیاست قرار گرفته‌اند. به او در سال ۲۰۰۸ در همین رابطه جایزه معتبر آب استکهلم اهداء شد.توسعه دهندگان ایده آب مجازی معتقدند با صادرات و واردات کالا و محصولات، حجم زیادی آب جابجا می‌شود که از آن به‌عنوان تجارت آب مجازی نام برده می‌شود. در تئوری تجارت آب مجازی، به منظور کاهش فشار بر منابع آب، به کشورهای کم آب توصیه شده که به جای تولید مواد غذایی از منابع آب داخلی، به واردات مواد غذایی مبادرت ورزیده و منابع آب داخلی را برای فعالیت‌های تجاری پر سود اختصاص دهند. در حال حاضر، تجارت آب مجازی از لحاظ اقتصادی "نامرئی" و از لحاظ سیاسی "غیرفعال" است. بر اساس تعریف ذکر شده از آب مجازی، شرایط اقلیمی، مکان و زمان تولید، مدیریت و برنامه ریزی، فرهنگ و عادات مردم در میزان آب مجازی موثر می باشد و قطعا مقدار آن در مورد یک محصول در مناطق مختلف متفاوت خواهد بود. برای محاسبه مقدار آب مجازی محصولات (کشاورزی، صنعتی و غیره) لازم است کلیه منابع آبی که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم (اعم از باران، آب سطحی یا آب زیرزمینی) در تولید محصول موثر بوده‌اند را در محاسبات مورد توجه قرار داد. آب مجازی و بهره‌وری آب نسبت به هم رابطه معکوس دارند. طبق تعریف، بهره‌وری آب عبارت است از مقدار محصول تولید شده از واحد حجم آب و واحد آن معمولاً کیلوگرم بر متر مکعب تعریف می‌شود، در حالی که آب مجازی، مقدار آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی محصول را مورد توجه قرار می‌دهد و واحد آن لیتر بر کیلوگرم (یا مترمکعب بر کیلوگرم) است. به عبارت دیگر در بهره‌وری تاکید بر مقدار تولید از آب و در آب مجازی برعکس، تاکید بر مقدار آب (مصرف شده) در تولید محصول می‌باشد. بنابراین با افزایش بهره‌وری آب، مقدار آب مجازی در محصول یا کالای مورد نظر کاهش خواهد یافت و برعکس. به‌عبارتی در جریان تجارت محصولات کشاورزی، جریانی از آب مجازی به وجود خواهد آمد. این جریان، یک جریان درون منطقه‌ای و بین‌المللی می‌باشد. با توجه به ارتباط آب مجازی و بهره‌وری آب، افزایش بهره‌وری آب در کشاورزی، می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد در صرفه‌جویی آب مجازی باشد.
متاسفانه ایران در برنامه ششم توسعه قصد دارد به مفهوم آب مجازی توجه کند، در حالی که این مفهوم بیش از سه دهه است که در سیاست‌گذاری‌های کشورهای توسعه‌یافته مورد توجه قرار گرفته‌است.
از مجموع آب‌های کره زمین تنها یک دهم درصد آن، آب شیرین و در دسترس انسان‌هاست. از کل آب‌هایی که سالانه در جهان مصرف می‌شوند، ۷۰ درصد در بخش کشاورزی، ۲۰ درصد در بخش صنعت و فقط ۱۰ درصد برای مصارف خانگی به‌کار می‌روند. بدین ترتیب، صرفه‌جویی در بخشی که کمترین سهم را دارد راه حل مناسبی برای حل مشکل کم‌آبی نیست. برای تولید یک برگ کاغذ، 10 لیتر آب مصرف می‌شود و اگر بدون دلیل دو برگ کاغذ سفید را دور بیندازیم، در واقع ٢٠ لیتر آب هدر داده‌‎ایم. در هر یک فنجان قهوه، ۱۴۰ لیتر آب پنهان است. میانگین جهانی مصرف آب برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو ۱۵۴۰۰ لیتر، یک کیلوگرم گوسفند ۱۰۴۰۰ لیتر، یک کیلوگرم مرغ ۴۳۰۰ لیتر، یک کیلوگرم کره 18000 لیتر، یک کیلوگرم پنیر 5000 لیتر، یک کیلوگرم برنج 15000 لیتر، یک عدد لباس جین 11000 لیتر و یک جفت کفش 8000 لیتر است. در طی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ برای تولید گوشت گاو مصرف‌شده در سراسر جهان ۸۰۰ میلیارد متر مکعب آب مصرف شده است. برای کشت پنبه مورد نیاز یک تی‌شرت حداقل ۲۰۰۰ لیتر (بستگی به منطقه تولید) آب مصرف می‌ شود. سرجمع چنین آبی به ازای هر ایرانی 3000 لیتر در روز است. با توجه به منفی بودن بیلان آب سفره‌های زیرزمینی در بسیاری از نقاط کشور، بايد از کشت محصولات پرآب‌بر در بخش کشاورزی خودداری شود. ضمن اینکه براساس اصول آمایشی، تولیدات صنعتی نظیر فولاد به مناطقی منتقل شود که منابع آب کافی در اختیار دارند(مصرف سالانه آب براي فولاد مباركه اصفهان بالغ بر ٦٠ ميليون متر مكعب معادل يك سد است). میانگین آب استفاده شده برای تولید هر کیلو هندوانه 300 لیتر است. این حجم آب در کشورهایی مصرف می‌شود که راندمان بخش کشاورزی در آنها بالاست. در خوشبینانه‌ترین حالت برای تولید هر کیلو هندوانه در ایران، 500 لیتر آب مصرف می‌کنیم و با یک آمار سرانگشتی تقریباً سالانه شش برابر حجم آب ذخیره شده پشت سد امیرکبیر صرف کشت هندوانه می‌شود.
طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، ایران با تولید سالانه بیش از 2 میلیون و 200 هزار تن هندوانه در رتبه چهارم جهان قرار دارد. این محصول در چهار فصل کشت و سالانه بیش از 100 هزار تن هندوانه به عراق، امارات متحده عربی و کویت صادر می‌شود. ما بر این باوريم که با صادرات 100 هزار تن هندوانه، سالانه بیش از 50 میلیارد متر مکعب آب به خارج از کشور صادر می‌شود. میانگین بارش‌ها به فرض در یزد از متوسط کشوری پایین‌تر بوده و 100 میلیمتر در سال است در مناطقي مثل یزد كه منطقه‌ای خشک به حساب می‌آید الان هندوانه کاشت مي‌شود. مشخص شدن نیاز آبی هر منطقه از کشور و اصلاح الگوهای کشت و صنعت و پرهیز از کلی‌گویی در سطح ملی راهکار مشترک تحلیل‌گران آب است. مصاحبه چند تن از کارشناسان در تاریخ 31 مرداد 95 با رادیو جوان(برنامه پیک بامدادی خبر 8 ) در این زمینه:
1- دکتر رضا مکنون (هیات علمی گروه عمران و محیط زیست دانشگاه امیرکبیر): همه حرف‌هایی که ما راجع به آب تابحال توی زندگی شنیدیم این بوده که هر نفر در روز 100، 180، 200 لیتر یا 250 لیتر بسته به فرهنگ کشوری که در اون زندگی می‌کنه آب مصرف میکنه حالا هم که میگیم صرفه-جویی کنید یعنی شیر آب‌رو ببندید، دوش نگیرید یا وقتی دوش می‌گیرید شیر آب‌رو قطع کنید یا شیر اتوماتیک بگیرید این تمام کارهایی که همش برای این 180 لیتر یا 200 لیتر که ما توی تهران متاسفانه مصرف آب‌مون به ازای هر نفر 220 لیتریم (مثلاً در کشور آلمان مصرف آب به ازای هر نفر 121 لیتر است). ولی این 3000 لیتره یعنی ما عملاً 3000 تا رو ول کردیم چسبیدیم به این 180 تا.
2- محسن محمدرضا پورطبری (مدیر انجمن تخصصی مهندسی علوم آب ایران): متاسفانه یک ایرادی که بسیاری از کارشناسان وارد می‌کنند این است که می‌گویند بایستی در برخی از محصولات ه چون محصولات استراتژیک خودکفا بشیم ، درست است. اما آب اگر نباشد می‌شود در تولید گندم یا هر محصول دیگری خودکفا شد؟ متاسفانه این یعنی اینکه هنوز نگاه حکمرانی آب تصحیح نشده است. 3- مهندس احسانی (مدیرکل دفتر مدیریت بهم پیوسته منابع آب حوزه‌های آبریز): تاکید ایشان روی بهره‌وری و کشت‌های صنعتی است که هنوز در وزارت جهاد کشاورزی عملی نشده است. ایشان در ادامه خاطرنشان کردند که موضوع افزایش بهره‌وری آب کشاورزی جز موضوعاتی می‌باشد که بین دستگاه‌های مختلف و سیاست‌گذاران درواقع هیچ اختلاف نظری وجود ندارد فقط مساله این است که من فکر میکنم انگار این موضوع سخت به نتیجه میرسه چون اونجایی که باید درواقع این بایدها، این سیاست گذاری‌ها این هزینه‌ها جواب بده، اونجا توی زمین کشاورز می‌باشد، به همین خاطر باید وزارت جهاد کشاوری توی بحث آموزش، ترویج و این زمینه‌ها فعالیت بیشتری داشته باشد.
4- مهندس جانباز (مشاور معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی): دو سالی است که به اجماع رسیده‌اند و آرام آرام درحال بررسی سیاست‌های تولیدی به سمت محصولات کم آب‌بر هستند. مثلاً شما ببینید امروز توی کشور ما تبلیغات برای مصرف گوشت، که پرمصرف‌ترین محصول از لحاظ مصرف آب را داراست، بیشتر از این که تا ما مردم را تشویق و ترغیب به مصرف غذاهای گیاهی بکنیم. تجربه جالب و مفید آلمانی ها در آب مجازی: کشور آلمان با واردات ۱۲۵ میلیارد متر مکعب آب مجازی بعد از آمریکا و ژاپن در جایگاه سوم قرار دارد. دلیل این امر حجم بالای واردات و مصرف محصولات کشاورزی ا‌ست. مصرف روزانه‌ی آب مجازی هر شهروند آلمانی حدود ۵۰۰۰ لیتر (که بیشتر از نیمی از آن وارداتی ا‌ست) تخمین زده شده که تفاوتی عظیم با مصرف روزانه ۱۲۱ لیتر آب قابل رویت دارد.در نهایت به عنوان یک شهروند نگران در مورد وضعت آب و منابع آبی این مرز و بوم امیدوارم که به زودی سیاست آب مجازی سرلوحه تصمیم‌سازی‌ها در همه ارگان‌ها قرار بگیرد.

کمبود آب در بخش‌های زیادی از کره زمین مشکلات زیادی را برای تامین آب شرب سالم، تولید محصولات کشاورزی و درکل روند عمومی زندگی انسان‌ها به وجود آورده است. به‌طوری که پیش‌بینی می‌شود تا سال 2025 میلادی، 50 تا 60 درصد مردم جهان با تنش آبی و مشکلات ناشی از کم آبی مواجه شوند.
آب مجازی عبارت است از میزان آبی که برای تولید یک محصول در صنعت یا کشاورزی (از لحظه شروع تا پایان) مصرف می‌شود. یا به عبارت ساده‌تر آب مجازی آبی است که دیده نمی‌شود، پنهانی است و نیاز تولید هرچیزی است که می‌خوریم و می‌پوشیم و یا با آن زندگی می‌کنیم. مثلاً برای تولید یک کیلوگرم گندم به طور متوسط 1300 لیتر آب در جهان مصرف می شود. بحث «آب مجازی» توسط پژوهش‌گر بریتانیایی پرفسور جان انتونی آلن در دهه ۱۹۹۰ میلادی مطرح شد. از آن زمان تا کنون، پژوهش‌های او مورد توجه فراوان بخش‌های اقتصاد و سیاست قرار گرفته‌اند. به او در سال ۲۰۰۸ در همین رابطه جایزه معتبر آب استکهلم اهداء شد.توسعه دهندگان ایده آب مجازی معتقدند با صادرات و واردات کالا و محصولات، حجم زیادی آب جابجا می‌شود که از آن به‌عنوان تجارت آب مجازی نام برده می‌شود. در تئوری تجارت آب مجازی، به منظور کاهش فشار بر منابع آب، به کشورهای کم آب توصیه شده که به جای تولید مواد غذایی از منابع آب داخلی، به واردات مواد غذایی مبادرت ورزیده و منابع آب داخلی را برای فعالیت‌های تجاری پر سود اختصاص دهند. در حال حاضر، تجارت آب مجازی از لحاظ اقتصادی "نامرئی" و از لحاظ سیاسی "غیرفعال" است. بر اساس تعریف ذکر شده از آب مجازی، شرایط اقلیمی، مکان و زمان تولید، مدیریت و برنامه ریزی، فرهنگ و عادات مردم در میزان آب مجازی موثر می باشد و قطعا مقدار آن در مورد یک محصول در مناطق مختلف متفاوت خواهد بود. برای محاسبه مقدار آب مجازی محصولات (کشاورزی، صنعتی و غیره) لازم است کلیه منابع آبی که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم (اعم از باران، آب سطحی یا آب زیرزمینی) در تولید محصول موثر بوده‌اند را در محاسبات مورد توجه قرار داد. آب مجازی و بهره‌وری آب نسبت به هم رابطه معکوس دارند. طبق تعریف، بهره‌وری آب عبارت است از مقدار محصول تولید شده از واحد حجم آب و واحد آن معمولاً کیلوگرم بر متر مکعب تعریف می‌شود، در حالی که آب مجازی، مقدار آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی محصول را مورد توجه قرار می‌دهد و واحد آن لیتر بر کیلوگرم (یا مترمکعب بر کیلوگرم) است. به عبارت دیگر در بهره‌وری تاکید بر مقدار تولید از آب و در آب مجازی برعکس، تاکید بر مقدار آب (مصرف شده) در تولید محصول می‌باشد. بنابراین با افزایش بهره‌وری آب، مقدار آب مجازی در محصول یا کالای مورد نظر کاهش خواهد یافت و برعکس. به‌عبارتی در جریان تجارت محصولات کشاورزی، جریانی از آب مجازی به وجود خواهد آمد. این جریان، یک جریان درون منطقه‌ای و بین‌المللی می‌باشد. با توجه به ارتباط آب مجازی و بهره‌وری آب، افزایش بهره‌وری آب در کشاورزی، می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد در صرفه‌جویی آب مجازی باشد.
متاسفانه ایران در برنامه ششم توسعه قصد دارد به مفهوم آب مجازی توجه کند، در حالی که این مفهوم بیش از سه دهه است که در سیاست‌گذاری‌های کشورهای توسعه‌یافته مورد توجه قرار گرفته‌است.
از مجموع آب‌های کره زمین تنها یک دهم درصد آن، آب شیرین و در دسترس انسان‌هاست. از کل آب‌هایی که سالانه در جهان مصرف می‌شوند، ۷۰ درصد در بخش کشاورزی، ۲۰ درصد در بخش صنعت و فقط ۱۰ درصد برای مصارف خانگی به‌کار می‌روند. بدین ترتیب، صرفه‌جویی در بخشی که کمترین سهم را دارد راه حل مناسبی برای حل مشکل کم‌آبی نیست. برای تولید یک برگ کاغذ، 10 لیتر آب مصرف می‌شود و اگر بدون دلیل دو برگ کاغذ سفید را دور بیندازیم، در واقع ٢٠ لیتر آب هدر داده‌‎ایم. در هر یک فنجان قهوه، ۱۴۰ لیتر آب پنهان است. میانگین جهانی مصرف آب برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو ۱۵۴۰۰ لیتر، یک کیلوگرم گوسفند ۱۰۴۰۰ لیتر، یک کیلوگرم مرغ ۴۳۰۰ لیتر، یک کیلوگرم کره 18000 لیتر، یک کیلوگرم پنیر 5000 لیتر، یک کیلوگرم برنج 15000 لیتر، یک عدد لباس جین 11000 لیتر و یک جفت کفش 8000 لیتر است. در طی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ برای تولید گوشت گاو مصرف‌شده در سراسر جهان ۸۰۰ میلیارد متر مکعب آب مصرف شده است. برای کشت پنبه مورد نیاز یک تی‌شرت حداقل ۲۰۰۰ لیتر (بستگی به منطقه تولید) آب مصرف می‌ شود. سرجمع چنین آبی به ازای هر ایرانی 3000 لیتر در روز است. با توجه به منفی بودن بیلان آب سفره‌های زیرزمینی در بسیاری از نقاط کشور، بايد از کشت محصولات پرآب‌بر در بخش کشاورزی خودداری شود. ضمن اینکه براساس اصول آمایشی، تولیدات صنعتی نظیر فولاد به مناطقی منتقل شود که منابع آب کافی در اختیار دارند(مصرف سالانه آب براي فولاد مباركه اصفهان بالغ بر ٦٠ ميليون متر مكعب معادل يك سد است). میانگین آب استفاده شده برای تولید هر کیلو هندوانه 300 لیتر است. این حجم آب در کشورهایی مصرف می‌شود که راندمان بخش کشاورزی در آنها بالاست. در خوشبینانه‌ترین حالت برای تولید هر کیلو هندوانه در ایران، 500 لیتر آب مصرف می‌کنیم و با یک آمار سرانگشتی تقریباً سالانه شش برابر حجم آب ذخیره شده پشت سد امیرکبیر صرف کشت هندوانه می‌شود.
طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، ایران با تولید سالانه بیش از 2 میلیون و 200 هزار تن هندوانه در رتبه چهارم جهان قرار دارد. این محصول در چهار فصل کشت و سالانه بیش از 100 هزار تن هندوانه به عراق، امارات متحده عربی و کویت صادر می‌شود. ما بر این باوريم که با صادرات 100 هزار تن هندوانه، سالانه بیش از 50 میلیارد متر مکعب آب به خارج از کشور صادر می‌شود. میانگین بارش‌ها به فرض در یزد از متوسط کشوری پایین‌تر بوده و 100 میلیمتر در سال است در مناطقي مثل یزد كه منطقه‌ای خشک به حساب می‌آید الان هندوانه کاشت مي‌شود. مشخص شدن نیاز آبی هر منطقه از کشور و اصلاح الگوهای کشت و صنعت و پرهیز از کلی‌گویی در سطح ملی راهکار مشترک تحلیل‌گران آب است. مصاحبه چند تن از کارشناسان در تاریخ 31 مرداد 95 با رادیو جوان(برنامه پیک بامدادی خبر 8 ) در این زمینه:
1- دکتر رضا مکنون (هیات علمی گروه عمران و محیط زیست دانشگاه امیرکبیر): همه حرف‌هایی که ما راجع به آب تابحال توی زندگی شنیدیم این بوده که هر نفر در روز 100، 180، 200 لیتر یا 250 لیتر بسته به فرهنگ کشوری که در اون زندگی می‌کنه آب مصرف میکنه حالا هم که میگیم صرفه-جویی کنید یعنی شیر آب‌رو ببندید، دوش نگیرید یا وقتی دوش می‌گیرید شیر آب‌رو قطع کنید یا شیر اتوماتیک بگیرید این تمام کارهایی که همش برای این 180 لیتر یا 200 لیتر که ما توی تهران متاسفانه مصرف آب‌مون به ازای هر نفر 220 لیتریم (مثلاً در کشور آلمان مصرف آب به ازای هر نفر 121 لیتر است). ولی این 3000 لیتره یعنی ما عملاً 3000 تا رو ول کردیم چسبیدیم به این 180 تا.
2- محسن محمدرضا پورطبری (مدیر انجمن تخصصی مهندسی علوم آب ایران): متاسفانه یک ایرادی که بسیاری از کارشناسان وارد می‌کنند این است که می‌گویند بایستی در برخی از محصولات ه چون محصولات استراتژیک خودکفا بشیم ، درست است. اما آب اگر نباشد می‌شود در تولید گندم یا هر محصول دیگری خودکفا شد؟ متاسفانه این یعنی اینکه هنوز نگاه حکمرانی آب تصحیح نشده است. 3- مهندس احسانی (مدیرکل دفتر مدیریت بهم پیوسته منابع آب حوزه‌های آبریز): تاکید ایشان روی بهره‌وری و کشت‌های صنعتی است که هنوز در وزارت جهاد کشاورزی عملی نشده است. ایشان در ادامه خاطرنشان کردند که موضوع افزایش بهره‌وری آب کشاورزی جز موضوعاتی می‌باشد که بین دستگاه‌های مختلف و سیاست‌گذاران درواقع هیچ اختلاف نظری وجود ندارد فقط مساله این است که من فکر میکنم انگار این موضوع سخت به نتیجه میرسه چون اونجایی که باید درواقع این بایدها، این سیاست گذاری‌ها این هزینه‌ها جواب بده، اونجا توی زمین کشاورز می‌باشد، به همین خاطر باید وزارت جهاد کشاوری توی بحث آموزش، ترویج و این زمینه‌ها فعالیت بیشتری داشته باشد.
4- مهندس جانباز (مشاور معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی): دو سالی است که به اجماع رسیده‌اند و آرام آرام درحال بررسی سیاست‌های تولیدی به سمت محصولات کم آب‌بر هستند. مثلاً شما ببینید امروز توی کشور ما تبلیغات برای مصرف گوشت، که پرمصرف‌ترین محصول از لحاظ مصرف آب را داراست، بیشتر از این که تا ما مردم را تشویق و ترغیب به مصرف غذاهای گیاهی بکنیم. تجربه جالب و مفید آلمانی ها در آب مجازی: کشور آلمان با واردات ۱۲۵ میلیارد متر مکعب آب مجازی بعد از آمریکا و ژاپن در جایگاه سوم قرار دارد. دلیل این امر حجم بالای واردات و مصرف محصولات کشاورزی ا‌ست. مصرف روزانه‌ی آب مجازی هر شهروند آلمانی حدود ۵۰۰۰ لیتر (که بیشتر از نیمی از آن وارداتی ا‌ست) تخمین زده شده که تفاوتی عظیم با مصرف روزانه ۱۲۱ لیتر آب قابل رویت دارد.در نهایت به عنوان یک شهروند نگران در مورد وضعت آب و منابع آبی این مرز و بوم امیدوارم که به زودی سیاست آب مجازی سرلوحه تصمیم‌سازی‌ها در همه ارگان‌ها قرار بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.