تکدی گری:
جامعهگریزی ارگانیک مبتنی برغیاب «من» ارادی
عبدالقادرنیازی. کارشناس روان شناسی
با رواج تکدی گری درجامعه ما، بهصورتی که میبینیم تصور نمی شود که به تعریف آن نیازی داشته باشیم، آنچه که باید به آن توجه کرد بیشتر علتشناسی و چاره آن است.در اینکه تکدیگری، عوارض و مخاطرات زیادی برای فرد و جامعه دارد نباید شک کرد. همچنانکه میدانیم بخش وسیعی از مطالعات اختصاص یافته به این مورد و دیگر آسیبهای اجتماعی، شاید بیشتر بر جنبههای مقطعی و روتین این آسیبها تمرکز کرده باشند و، به مسائلی از قبیل درآمد زیاد، نبود غنای مادی و در نهایت فقر فرهنگی، شکستهای اقتصادی و نابسامانیهای شخصیتی تاکید کردهاند.با توجه به اینکه در این مورد با آسسيبهای اجتماعی سروکارداریم، طبیعی جلوه دادن آنها حتي با وجود مشكلاتی کهپیشترنیز به آنها اشاره شد مورد قبول نیست.اما صرف مورد قبول نبودن پدیدهتکدی گری نیز، بیمسئولیتی مردم و جامعه ومسئولان راتوجیه نمی کند.هرگونه بحث درمورد پدیده تکدیگری لزوما باید درقالب پارادایم های روان شناسانه و مناسبات فرهنگی و اجتماعی مورد مداقه قرارگیرد تا در رابطه با دیگر عناصر جامعه موضوعیت یابد. تصور اینکه این پدیده یاسایر پدیدههای اجتماعی را به گونهای جدا و دور از دیگرمسایل و معضلات
و عناصراجتماعی مورد تحلیل قرار داد، راهبه جایی نمی برد. توجه به اینکه گاهی تکدی گری در برخی جوامع حضور بیشتری دارد و دربرخی جوامع به کلی پس زده می شود، نیاز ما را به کالبدشکافی وپاتولوژی این پدیده درپاردايمهای روان شناسانه ومناسبات اجتماعی بیشتر می کند.امابه نظرمی رسدکه مهمترین علت سربرآوردن این پدیدهها را درچارچوب ملاحظات روان شناسانه جستجوکرد.فارغ ازبرآورده نشدن نیازهای انسان نیز این پدیده به هیچ وجه نه وجهه جاافتاده و موجهی برای شخص داردنه سیمای جالب وقابل توجهی رابرای جامعه به ارمغان میآوردچون ازاساس عزت نفس و کرامت انسان رانشانه میگیرد، آن هم انسانی که از غیاب عزت نفس رنج میبرد و از هرگونه سرفرازی و استقلال شخصیتی از درونخالی و تهی میگردد.برونفکنی این احساس و انتقال آن به جامعه مضراتی رابه دنبال دارد که هرکدام از آنها نیز هزینههایی را بر پیکر جامعه واردمی کند و مناسبات اجتماعی را به شدت تحتالشعاع خود قرار میدهد.اینکه درابتدای این نوشتاربه رابطه این پدیده وجامعه اشاره شدبیشترجهت اشاره به تاثیرات مخرب این رابطه برپیکرجامعه است .تهی شدن ازعزت نفس واحساس استقلال واراده شخصی، اگرچه تنهاعامل
تکدیگری نیست امابدون شک مهمترین آن است.
با شروع دوران نسبتا جدید و مدرن، که مانیز کم و بیش لایههایی از آن را بهصورت ناپخته درجامعه خود نهادینه کردیم، رویکردمان هم به تعریف از«من مستقل وخردورز» تاحدزیادی دستخوش تغییرات فراوانی شد طوری که توجه به آن وتعریف از ان بیشتر به بیرون وجامعه معطوف شد تا شناخت ابعاد روان شناسانه و فلسفی ودرونی آن، که این مساله جز تحریف وراه به دربردن ازحقیقت«من» وفرافکنی وبرون فکنی، نتیجهای دربرنداشت. البته این بدان معنانیست که درجوامع پیشامدرن هیچ گونه سراغی نمیتوان ازچنین پدیدههایی گرفت، ولی نمیتوان منکر تعاریف منحرف و از راه به درشده رویکردها نیز شدکه دردوران به شدت انومیک و به نام مدرنیته به انسان وجامعه تزریق شد.
پدیده تکدیگری با توجه به این گفتهها یک آسیب اجتماعی بزرگ قلمدادمی شود چون تحریف رویکردها و تعیین شاخصهای استانداردونرمال مناسبات اجتماعی، مستقیما دامن جامعه را نیزگرفته و آسیب هایی را برای آن به دنبال داشته است که تاثیرات آن به راحتی قابل مشاهدهاست.بعد فرهنگی اشخاصی که به چنین پدیدههایی روی میآورند را کم و بیش میتوان درجامعه مشاهده کرد.
مهمترین آسیبی که در این وضعیت دامن جامعه را نیز میگیردنبود فاکتورهای اجتماعی وعدم تعین هنجارهایی است که میتوان جامعه را باتوجه به آنها تعریف نمود، درچنین شرایطی اراده جمعی نیز برای ریشهکن کردن چنین معضلات وآسیبهایی ازجامعهرخت بربسته و«من مستقل»مورداشاره به تدریج سیگنالهای مقبوليت و پرستیژخود را ازجامعهای دریافت می کندکه خود نیز دچار خودکم بینی وفقدان احساس عزت وکرامت شدهاست واستقلال اجتماعی وروانی وعمومی آن نیزچنانکهبه حاشیه رانده شده، همزمان به درون بودگی واصالت خود بیاعتنا باقیمیماند. ریشههای چنین آسیبهای اجتماعی را به راحتی میتوان از جنبههای روانشناسی و فلسفی وهمچنین در برداشتی که ما از جنبه شخصیتی وانسانی واجتماعی داریم جستجوکرد.درجامعهای که«من» وزن وبرش و اراده جدی ای برای اداره ومدیریت خویش نداشته باشد وهمیشه خود را براساس دیگری (other)تعریف کند، از یک طرف تعریف ان درچهارچوب یک نظام اجتماعی بامناسبات به هنجارونرمال، وازطرفی ریشهکن کردن چنین معضلاتی که ازبیخ وبن بنیانهای جامعهرآسیبل وهدف قرارمیدهد اگر نامحتمل و غیرممکن نباشد بدون شک خیلی سخت ودشوار خواهدبود. پرداختن متناسب به
نیازهای روانی وفردی واجتماعی وهمچنین بهرههبرداری ازمناسبات اجتماعی، نیاز به مولفه های جدید ورفرم های خاصی داردکه پایهریزی های لازم رابتوان براساس ان تبیین نمود.
البته این امر مستلزم پرداختن به خودشناسی عمیقی داردکه بتوان ان را به سطح اگاهی وخوداگاهی و دیگر آگاهی کشاند و برای تحقق یافتن این ضرورت نیز نبایدازعناصر دیگرغافل بود، لازمه دریافت چنین مختصاتی نیزباید تعریف «من» باشدبراساس مبانی مناسب ومتناسب، که میکوشد«من» را صرفا به مثابه«من» قراردهدو تعریف کند و کنشگرنشان دهد وهمچنین کنش خودرا تغییردهد واصلاح کند.
بازیافت این «من» مستقل و اندیشنده وخردورز بدون شک به درک جهان وجامعه و مناسبات اجتماعی نیزمیانجامد که تاثیرقابل توجهی برمناسبات شخص با کلیت جامعه دارد.وقتی روند حرکت این «من» به طرف «خود»، از خود به«درک جهان» و از آنجا به «درک انسان»معطوف شد، چهره مخدوش وپیشین آن نیزاز ذهن رخت برمی بندد.
این فرایند خود ابعاد و مصادیق فراوانی را در پی خواهد داشت که باتوجه به هدف این نوشتار، ریشهکن شدن
«تکدی گری»به عنوان یکی ازمصادیق آن بروز میکند.بنابراین باتوجه به این گفتهها میتوان گفت که مجموعهاي که تگدیگری را گسترش میدهد همه چیز را میخواهد براساس «دیگری» تعریف ودریافت کند و فاقد «من» مستقل وسازمان یافته است. از این رو، همه کنشهایش صرفا دریک چهارچوب تعریف میشودو آن فقدان عزت فرهنگی واراده جمعی است.
براین اساس میتوان گفت تکدی گری، صورت برون یافته معظل بزرگترو ریشه دارتری است که ظاهرا درکوچهپس کوچهها، و خیابانها و...مشاهده میکنیم و آن پس زده جامعه گدا پرور و متکدی است که از یک طرف هیچ گونه سرفرازی وهویت را برایخود متصورنمیداند و از طرفی دیگر همیشه ازمسئولیتهای اجتماعی سربازمیزندوازطرفی دیگرهمیشه بصورت حق به جانب وطلبکارانه خواستههای خودرا ازدیگران مطرح می کنندبدون اینکه خود قدمی برای برداشتن موانع موجود بردارند. هرچندمواردی که گفته شد تمام آنچه که بایدگفته میشد نیست وشامل همه ابعاد تکدی گری و دیگر پدیدههای اجتماعی نمیشود، اما نمیتوان منکرشد که بروز آن درجامعه به صورتهای متفاوت وگوناگون، زمینه ساز بروز وظهور آسیبهای بیشتری شده که هزینههای بیشتری رابه جامعه تحمیل کرده است که نتیجه ای جز ایجاد اختلال درجنبههای انسانی و اجتماعی وفرهنگی واقتصادی نداشته است.چاره اندیشی مناسب برای ریشهکن کردن این پدیده در هردو سطح فردی واجتماعی آن، بدون شک راهکارهایی را میطلبدکه ازعهده این نوشتارکوتاه خارج است.
با رواج تکدی گری درجامعه ما، بهصورتی که میبینیم تصور نمی شود که به تعریف آن نیازی داشته باشیم، آنچه که باید به آن توجه کرد بیشتر علتشناسی و چاره آن است.در اینکه تکدیگری، عوارض و مخاطرات زیادی برای فرد و جامعه دارد نباید شک کرد. همچنانکه میدانیم بخش وسیعی از مطالعات اختصاص یافته به این مورد و دیگر آسیبهای اجتماعی، شاید بیشتر بر جنبههای مقطعی و روتین این آسیبها تمرکز کرده باشند و، به مسائلی از قبیل درآمد زیاد، نبود غنای مادی و در نهایت فقر فرهنگی، شکستهای اقتصادی و نابسامانیهای شخصیتی تاکید کردهاند.با توجه به اینکه در این مورد با آسسيبهای اجتماعی سروکارداریم، طبیعی جلوه دادن آنها حتي با وجود مشكلاتی کهپیشترنیز به آنها اشاره شد مورد قبول نیست.اما صرف مورد قبول نبودن پدیدهتکدی گری نیز، بیمسئولیتی مردم و جامعه ومسئولان راتوجیه نمی کند.هرگونه بحث درمورد پدیده تکدیگری لزوما باید درقالب پارادایم های روان شناسانه و مناسبات فرهنگی و اجتماعی مورد مداقه قرارگیرد تا در رابطه با دیگر عناصر جامعه موضوعیت یابد. تصور اینکه این پدیده یاسایر پدیدههای اجتماعی را به گونهای جدا و دور از دیگرمسایل و معضلات
و عناصراجتماعی مورد تحلیل قرار داد، راهبه جایی نمی برد. توجه به اینکه گاهی تکدی گری در برخی جوامع حضور بیشتری دارد و دربرخی جوامع به کلی پس زده می شود، نیاز ما را به کالبدشکافی وپاتولوژی این پدیده درپاردايمهای روان شناسانه ومناسبات اجتماعی بیشتر می کند.امابه نظرمی رسدکه مهمترین علت سربرآوردن این پدیدهها را درچارچوب ملاحظات روان شناسانه جستجوکرد.فارغ ازبرآورده نشدن نیازهای انسان نیز این پدیده به هیچ وجه نه وجهه جاافتاده و موجهی برای شخص داردنه سیمای جالب وقابل توجهی رابرای جامعه به ارمغان میآوردچون ازاساس عزت نفس و کرامت انسان رانشانه میگیرد، آن هم انسانی که از غیاب عزت نفس رنج میبرد و از هرگونه سرفرازی و استقلال شخصیتی از درونخالی و تهی میگردد.برونفکنی این احساس و انتقال آن به جامعه مضراتی رابه دنبال دارد که هرکدام از آنها نیز هزینههایی را بر پیکر جامعه واردمی کند و مناسبات اجتماعی را به شدت تحتالشعاع خود قرار میدهد.اینکه درابتدای این نوشتاربه رابطه این پدیده وجامعه اشاره شدبیشترجهت اشاره به تاثیرات مخرب این رابطه برپیکرجامعه است .تهی شدن ازعزت نفس واحساس استقلال واراده شخصی، اگرچه تنهاعامل
تکدیگری نیست امابدون شک مهمترین آن است.
با شروع دوران نسبتا جدید و مدرن، که مانیز کم و بیش لایههایی از آن را بهصورت ناپخته درجامعه خود نهادینه کردیم، رویکردمان هم به تعریف از«من مستقل وخردورز» تاحدزیادی دستخوش تغییرات فراوانی شد طوری که توجه به آن وتعریف از ان بیشتر به بیرون وجامعه معطوف شد تا شناخت ابعاد روان شناسانه و فلسفی ودرونی آن، که این مساله جز تحریف وراه به دربردن ازحقیقت«من» وفرافکنی وبرون فکنی، نتیجهای دربرنداشت. البته این بدان معنانیست که درجوامع پیشامدرن هیچ گونه سراغی نمیتوان ازچنین پدیدههایی گرفت، ولی نمیتوان منکر تعاریف منحرف و از راه به درشده رویکردها نیز شدکه دردوران به شدت انومیک و به نام مدرنیته به انسان وجامعه تزریق شد.
پدیده تکدیگری با توجه به این گفتهها یک آسیب اجتماعی بزرگ قلمدادمی شود چون تحریف رویکردها و تعیین شاخصهای استانداردونرمال مناسبات اجتماعی، مستقیما دامن جامعه را نیزگرفته و آسیب هایی را برای آن به دنبال داشته است که تاثیرات آن به راحتی قابل مشاهدهاست.بعد فرهنگی اشخاصی که به چنین پدیدههایی روی میآورند را کم و بیش میتوان درجامعه مشاهده کرد.
مهمترین آسیبی که در این وضعیت دامن جامعه را نیز میگیردنبود فاکتورهای اجتماعی وعدم تعین هنجارهایی است که میتوان جامعه را باتوجه به آنها تعریف نمود، درچنین شرایطی اراده جمعی نیز برای ریشهکن کردن چنین معضلات وآسیبهایی ازجامعهرخت بربسته و«من مستقل»مورداشاره به تدریج سیگنالهای مقبوليت و پرستیژخود را ازجامعهای دریافت می کندکه خود نیز دچار خودکم بینی وفقدان احساس عزت وکرامت شدهاست واستقلال اجتماعی وروانی وعمومی آن نیزچنانکهبه حاشیه رانده شده، همزمان به درون بودگی واصالت خود بیاعتنا باقیمیماند. ریشههای چنین آسیبهای اجتماعی را به راحتی میتوان از جنبههای روانشناسی و فلسفی وهمچنین در برداشتی که ما از جنبه شخصیتی وانسانی واجتماعی داریم جستجوکرد.درجامعهای که«من» وزن وبرش و اراده جدی ای برای اداره ومدیریت خویش نداشته باشد وهمیشه خود را براساس دیگری (other)تعریف کند، از یک طرف تعریف ان درچهارچوب یک نظام اجتماعی بامناسبات به هنجارونرمال، وازطرفی ریشهکن کردن چنین معضلاتی که ازبیخ وبن بنیانهای جامعهرآسیبل وهدف قرارمیدهد اگر نامحتمل و غیرممکن نباشد بدون شک خیلی سخت ودشوار خواهدبود. پرداختن متناسب به
نیازهای روانی وفردی واجتماعی وهمچنین بهرههبرداری ازمناسبات اجتماعی، نیاز به مولفه های جدید ورفرم های خاصی داردکه پایهریزی های لازم رابتوان براساس ان تبیین نمود.
البته این امر مستلزم پرداختن به خودشناسی عمیقی داردکه بتوان ان را به سطح اگاهی وخوداگاهی و دیگر آگاهی کشاند و برای تحقق یافتن این ضرورت نیز نبایدازعناصر دیگرغافل بود، لازمه دریافت چنین مختصاتی نیزباید تعریف «من» باشدبراساس مبانی مناسب ومتناسب، که میکوشد«من» را صرفا به مثابه«من» قراردهدو تعریف کند و کنشگرنشان دهد وهمچنین کنش خودرا تغییردهد واصلاح کند.
بازیافت این «من» مستقل و اندیشنده وخردورز بدون شک به درک جهان وجامعه و مناسبات اجتماعی نیزمیانجامد که تاثیرقابل توجهی برمناسبات شخص با کلیت جامعه دارد.وقتی روند حرکت این «من» به طرف «خود»، از خود به«درک جهان» و از آنجا به «درک انسان»معطوف شد، چهره مخدوش وپیشین آن نیزاز ذهن رخت برمی بندد.
این فرایند خود ابعاد و مصادیق فراوانی را در پی خواهد داشت که باتوجه به هدف این نوشتار، ریشهکن شدن
«تکدی گری»به عنوان یکی ازمصادیق آن بروز میکند.بنابراین باتوجه به این گفتهها میتوان گفت که مجموعهاي که تگدیگری را گسترش میدهد همه چیز را میخواهد براساس «دیگری» تعریف ودریافت کند و فاقد «من» مستقل وسازمان یافته است. از این رو، همه کنشهایش صرفا دریک چهارچوب تعریف میشودو آن فقدان عزت فرهنگی واراده جمعی است.
براین اساس میتوان گفت تکدی گری، صورت برون یافته معظل بزرگترو ریشه دارتری است که ظاهرا درکوچهپس کوچهها، و خیابانها و...مشاهده میکنیم و آن پس زده جامعه گدا پرور و متکدی است که از یک طرف هیچ گونه سرفرازی وهویت را برایخود متصورنمیداند و از طرفی دیگر همیشه ازمسئولیتهای اجتماعی سربازمیزندوازطرفی دیگرهمیشه بصورت حق به جانب وطلبکارانه خواستههای خودرا ازدیگران مطرح می کنندبدون اینکه خود قدمی برای برداشتن موانع موجود بردارند. هرچندمواردی که گفته شد تمام آنچه که بایدگفته میشد نیست وشامل همه ابعاد تکدی گری و دیگر پدیدههای اجتماعی نمیشود، اما نمیتوان منکرشد که بروز آن درجامعه به صورتهای متفاوت وگوناگون، زمینه ساز بروز وظهور آسیبهای بیشتری شده که هزینههای بیشتری رابه جامعه تحمیل کرده است که نتیجه ای جز ایجاد اختلال درجنبههای انسانی و اجتماعی وفرهنگی واقتصادی نداشته است.چاره اندیشی مناسب برای ریشهکن کردن این پدیده در هردو سطح فردی واجتماعی آن، بدون شک راهکارهایی را میطلبدکه ازعهده این نوشتارکوتاه خارج است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.