غلامحسین محبی از جادوي تصوير ميگويد
عکاس ورد میخواند و تصویر ظاهر میشد
حسنا پرویزی
«غلامحسین محبی» عضو هیئت امنای انجمن عکاسان کرمانشاه، متولد 1336 عکاس، کارگردان و تهیهکننده کرمانشاهی است. محبی در سال 1358 مسئول واحد عکس جهاد سازندگی استان کرمانشاه بوده و سال 1361 در کانون پرورش و فکری کودکان و نوجوانان به تدریس عکاسی فیلمسازی اشتغال داشته است. او در سال 1390 مدیریت هنرهای تصویری حوزه هنری استان کرمانشاه را بر عهده داشت و اکنون در دوران بازنشستگی به سر می برد.ازجمله جوایز و افتخاراتی که کسب کرده میتوان به: بهترین تهیهکننده برنامههای ترکیبی در دومین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ بهترین تهیهکننده سریال داستانی با نام «دایه کشور» در سومین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ بهترین تهیهکننده فیلم داستانی بانام «در راه سپیده» در چهارمین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ بهترین تدوینگر و ساخت تیتراژ سریال «مستند سیمره رود بیبازگشت» در ششمین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ برنده پلاک طلایی تهیهکننده و تدوین فیلم مستند «برفهای شاهو» از جشنواره مجارستان و بهترین فیلم مستند جشنواره عذرا (زنان روستایی) اشاره کرد. عکسهای از این عکاس کرمانشاهی در دهها نمایشگاهِ عکس گروهی به نمایش درآمده و همچنین چندین اثر را در کتابهایی همچون کتاب «جشنواره ایرانشناسی»، کتاب «عکس تعاون»، کتاب «عکس قاب زندگی» و ... منتشر کرده است. او این روزها مشغول نمایشگاه عکس «نگاهها و رازها» در گالری آفرینش است. 32 قطعه عکسِ این نمایشگاه، با محوریتِ نوستالژی، فقر، نوع پوشش و آدابورسوم روستاییان پیش از انقلاب اسلامی به نمایش درآمد. این دومین نمایشگاه مستقلِ غلامحسین محبی است و آنر ا به «مرتضی پور صمدی» تقدیم کرده است، کسی که از او به عنوان دوست و استاد یاد می کند. عکسهای این نمایشگاه سیاهسفید و مربوط به سالهای دههٔ پنجاه از روستاهای کرمانشاه است. به این بهانه با او به گفتگو نشسته ایم:
چگونه به عکاسی علاقهمند شدید؟
«علاقهمندی من از خاطرات سفرهای خانوادگیمان به امامزادهای شروع شد که برای مردم کرمانشاه مهم است. امامزادهای به اسم «شاهزاده محمد». یک عکاس در آنجا وجود داشت با یک جعبه چوبی بزرگ که درواقع دوربین ایشان بود و از مسافران عکس می گرفت. در عکاسیشان، شمایلی به دیوار زده بودند و مردم برای گرفتنِ عکس زیارتی در کنار شمایل میایستادند و عکاس از آنها عکس میگرفت. من با توجه به کنجکاویام در این زمینه به عکاس دقت میکردم که چکار میکند تا از چندوچون کار سر دربیاورم. او به مردم میگفت که جلوی شمایل بایستید و تکان نخورید و در این هنگام در شیشهای لنز را برمیداشت، کمی صبر میکرد، چیزهایی زیر لب، زمزمه میکرد و بعد در شیشهای را مقابل لنز قرار میداد. من گمان میبردم زیر لب ورد میخواند و مدام تلاش میکردم که بفهمم چیزهایی که زیر لب میخواند چیست اما متوجه نمیشدم. بعد سرش را به داخل پارچه جعبهاش میبرد که درواقع نقش تاریکخانه را داشت. دو کاسه که حالا میدانم هیپوسولفید سدیم بود و من آن زمان تصور میکردم آب هستند در کنار دیوار وجود داشت. عکاس، کاغذهایی که از تاریکخانهاش بیرون میآورد را درون آنها قرار میداد. روی
سر ظرف میایستاد و باز زیر لب ورد میخواند. پس از لحظهای ناگهان تصویر ظاهرمی شد عکس را درمیآورد و توی کاسه بعدی میانداخت. بعد از خارج کردن از کاسهها، به گیرهای آویزان میکرد تا زمانی که خشک شود و سپس تحویل مشتری میداد. در هر بار سفر به شاهزاده محمد، مدتها من عکاس را زیر نظر میگرفتم، برای اینکه متوجه بشوم چطور این کارها را انجام میدهد و خجالتیتر از آن بودم که راجع به کار سؤالی بپرسم. این کار به چشمِ آن روزهای من شبیه جادو بود. عکاس ورد میخواند و تصویر ظاهر میشد.
همین کافی بود تا رفتهرفته علاقهمند بشوم و تصمیم به یادگیری عکاسی بگیرم. به دلیل کمبود منابع مطالعاتی و تخصصی بودنِ منابعی که پیدا میکردیم، مطالعه کردن در این رشته بهطور انفرادی خیلی سخت میشد. تا اینکه یک روز در یک شانسی، دوربین برنده شدم. یک دوربین کوچک روسی ... آنقدر برای من قضیه جدی بود که بلافاصله برای دوربین فیلم خریدم و شروع کردم به عکاسی از هر چیزی که سر راهم قرارمی گرفت. بدون فکر کردن به تنظیم فاصله و سایر نکات ... از همهچیز بیوقفه عکس میگرفتم تا اینکه متوجه شدم جایی هست که فیلمها را ظاهر میکنند. به یک فتو فلاش رفتم در دبیر اعظم و فیلمها را به آقای مخملی سپردم. پس از ظهور متوجه شدم که همه سفید هستند. اما دلسرد نشدم و به تلاش ادامه میدادم. داییام به دلیل علاقهمندی فراوانم به این هنر برای من یک دوربین خرید و ازآنپس بهطورجدی تر عکاسی را با آن دوربین آغاز کردم و باز از هر چیزی که امکانش بود عکس میگرفتم. بیپروا شده بودم و از هر سوژهای بدون ترسیدن برای عکاسی استفاده میکردم. دیپلم گرفتم و تصمیم گرفتم برای ادامه تحصیل راهی فرانسه بشوم. دوستی داشتم که در فرانسه تحصیل میکرد و از من خواست
که چند تا از عکسهایی که گرفتهام را برایش ارسال کنم. دوتا عکس فرستادم و او نیز عکسها را به دانشگاهی که تصمیم داشتم در آن تحصیل کنم نشان داده بود. آن زمان دانشگاه امتحان ورودی نداشت عکسها از دیدِ عکاسیِ ژورنالیستی موردتوجه قرارگرفته بود و پذیرش شدم. درعینحال در ایران هم در امتحان ورودی دانشگاه شرکت کرده بودم. شبی که وسیله جمع میکردم و قرار بود از ایران بروم، مادرم را غمگین و گریان دیدم و متوجه شدم برای دوری از من بی تابی می کند. خوی شرقی و عاطفیام سبب شد که از رفتن به این سفر منصرف بشوم.
از این تصمیم پشیمان نیستید؟
از اینکه نرفتم پشیمان نیستم زیرا من با عشق کارم را انجام دادهام و فکر میکنم اگر رفته بودم و این عکسها را نمیگرفتم در ایران از من چیزی دیده نمیشد و این قابها به ثبت نمیرسید. در مدرسه عالی هنر پذیرفته شدم و نامنویسی کردم و همین باعث آشنا شدن من با فیلمبرداری شد. در همین مدرسه با «مرتضی پور صمدی» آشنا شدم. عکسهایم را به او نشان دادم از عکسها خوشش آمد و ایشان به من ظهور و چاپ عکس و ... را نیز آموخت. هرجایی که «پور صمدی» میرفت برای تهیه فیلم، من هم میرفتم و عکاسی میکردم. به پیشنهاد او بهطور قسطی یک دوربین جدید خریدم. پا جای پای «پور صمدی» میگذاشتم. هر جا که او برای تهیه مستندی میرفت من عکاسی میکردم. تعداد زیادی از عکسهایی که حالا در آرشیوم از روستاها دارم متعلق به همان زمان است.
آن زمان عکس ها را جایی منتشر می کردید؟
اغلب این عکاسها را به دلیل کمبود امکانات ظاهر نمیکردم جز عکسهایی که برای رفع اشکال چاپ میکردم ولی همه در آرشیو نگهداری میشد. کمکم که روند کار را یاد گرفتم خودم تمامکارها را انجام میدادم. در حمام خانهمان تاریکخانه راه انداخته بودم و عکسها را ظاهر میکردم.
از اولین نمایشگاهتان بگویید.
با آمدن جهاد سازندگی عکسهایی که از روستاها گرفته بودم به جهاد میبردم. فقر و بدبختی موجود در وضع زندگی مردم که ثبت کرده بودم را در معرض دید قرار میدادم و همین عکسها سببِ تبلیغ جهاد سازندگی میشد. سال 57 اولین نمایشگاه عکاسی مستقلِ من با نام «دعوت به جهاد» در کتابخانه عمومی شهرداری کرمانشاه برگزار شد. استقبال خوبی از نمایشگاه شد. جهاد امکاناتی در اختیار من قرار میداد و من به بدترین مناطقی که در روستاها وجود داشت برای عکاسی میرفتم. بااینکه از همه عکسها استفاده نمیکردم اما همه عکسها را نگه میداشتم. حالا دیگر در صداوسیما تهیهکننده و کارگردان شده بودم. برنامهسازی میکردم و کمکم شروع کردم به سریال سازی. ازجمله سریالهایی مثل «کرایهنشینی» «دایه کشور» و ... که در آرشیو هنوز موجود است.
از کارهایتان در زمان جنگ و انقلاب بگویید.
در زمان انقلاب به ثبت لحظات پرداختم. عکسهایی که من گرفتم الان بهعنوان سند میتوان از آنها استفاده کرد . عکسها را باز هم انتشار نمیدادم میدانستم اگر این عکسها به دستِ مطبوعاتیها بیفتد ممکن است همه را از بین ببرند و استفاده صحیحی از عکسها نکنند. تا اینکه «بنیاد حفظ و نشر ارزشهای دفاع مقدس» تأسیس شد و به کمک این بنیاد یک خانم کتاب «پناه گاه بیپناهان» را منتشر کرد و عکس من از موشکی که به پارک شیرین اصابت کرد هم در آن کتاب چاپ شد.من عکاسی و فیلمبرداری جنگ هم انجام دادم. آن زمان دوربینها دیجیتال نبود و همه بهطور پوزیتیو بود و ماندنی نبودند. به کمک «مرتضی پور صمدی» نگاتیو پیدا کردیم و از وقایعِ در حال رخ دادن در آژیر قرمز، بمباران، سنگرها و ... فیلم گرفتیم. این فیلمها آرشیو شد و به دو دلیل پخش نشد اول اینکه در اوضاع حساس آن زمان ممکن بود فیلم به لحاظ امنیتی ناامنی ایجاد کند. دوم اینکه اجازه پخش هم داده نمیشد. بعد از پایان جنگ که به آرشیو سر زدم خبری از نگاتیوها نبود. با عوض شدنِ سیستمها و کارمندان، آرشیو تغییر کرده بود و آرشیوهایی که گنجینهای محسوب میشد از بین رفته بود. از آن به بعد اعتمادم به
آرشیوها از بین رفت و برای خودم در خانه آرشیو شخصی درست کردم. یک مجموعه مستند به نام «وضعیت قرمز» از بمباران کرمانشاه کار کرده ام که هر قسمت 45 دقیقه است. در این مجموعه مکانهایی که در زمان جنگ تخریبشده بود؛ فیلمبرداری شده و بعد از جنگ و بعد از بازسازی نیز از همان مکان فیلم گرفتهشده است و با افرادی که در این مکانها زندگی میکردند همچنین امدادگران هلال احمر، مردهشویها و... مصاحبهای انجام میشود. چند سال بعد که سراغِ این آرشیو رفتم متوجه شدم که چهار قسمت از این مجموعه مفقودشده است. برای بار دوم دلم سوخت و بهطور کامل اعتمادم از آرشیوها از بین رفت. پس از بازنشستگی با حجم زیادی از نگاتیوهایی که در آرشیو شخصیام نگهداشته بودم مواجه شدم که نگهداریشان با زحمت فراوان همراه بود و نه میشد از آنها کسب درآمد کرد و نه میتوانستم که دور بریزمشان. چراکه سالها خاطره و عمر پای این نگاتیوها بود. تبدیل کردنشان به دیجیتال هزینهبر بود و اگر تبدیل نمیشدند هم احتمال از بین رفتنشان وجود داشت. سرانجام تصمیم گرفتم نگاتیوهای جنگ را از بین بقیه نگاتیوها جدا کنم. بعد از جستجو سایتی پیدا کردم که متعلق بود به «انجمن عکاسان
دفاع مقدس». این انجمن یک شاخهای بود از «انجمن فیلم دفاع مقدس» گروه شهید آوینی. با این انجمن ارتباط برقرار کردم و جمعی از بهترین عکاسهای دوران جنگ را آنجا پیدا کردم. آنها نیز از حضورم در این انجمن بهشدت استقبال کردند و مرا به مشهد دعوت نمودند، تمامی عکسهای مربوط به جنگِ من را اسکن کردند. با نشان دادنِ طرز آرشیو نگاتیوها، دستگاههای حرفهایترمیم نگاتیوشان اعتماد ازدسترفته من به آرشیوها دوباره به دست آمد. همچنین یک نسخه اسکن شده از عکسهایم را به خودم دادند.
فضای فرهنگی کرمانشاه چه تاثیری بر روی کار شما گذاشته است؟
بحث اصلی بر سر نوع مدیریت است. ما در این شهر دانشکده علوم اجتماعی و میراث فرهنگی داریم. اما تاکنون کسی به من مراجعه نکرده است که از عکسهای من استفاده کند. عکسهایی که نشاندهنده تغییرات بزرگی در زمینههای مختلف در زندگی مردم در طی چهل سال اخیر است. علیالخصوص تفاوتی که در زندگی مردم روستایی طی سالیان به وجود آمده است. تفاوت در لباس پوشیدن (که به شهرنشینها نزدیک شده)، لوازمآرایشی، نوع معماری ساختمانها، امکانات کشاورزی، لوازمخانگی و ... در حال حاضر روستاها به سمتی دارند حرکت میکنند که نه شهر هستند و نه روستا ... البته من با مدرن شدن روستاها مخالفتی ندارم اما معتقدم پیش از اینکه پدیدهای به مردم عرضه بشود باید برای آن پیشزمینههایی فراهم کرد و کارشناسانه کارها را پیش برد. کرمانشاه گرافیک مناسبی ندارد. علیرغم اینکه صنایعدستی و هنری غنی در استان داریم؛ نسل جدید چیزی از این هنرها نمیداند. زیرا بهطور مناسب معرفی نمیشوند. میتوان بهجای المانهایی که به فرهنگ و سنت کرمانشاهی بیارتباط هستند در طرحهای گرافیکیِ استفادهشده در سطح شهر، هنرهای خودمان را برجسته کنیم و به نسل آینده معرفی کنیم. ما در
کرمانشاه حتی بانک اطلاعاتی مناسبی برای هنرمندان نداریم و تمامی فعالیتهایی که انجام میشود بهطور خودجوش و انفرادی است. نه صداوسیما، نه اداره ارشاد و نه حتی بخش خصوصی نقش چندانی در این زمینه ایفا نمیکنند.
برای برگزاری یک نمایشگاه چه مشکلاتی دارید؟
تشکیل نمایشگاه مکان، چاپ پوستر، هزینه چاپ و ظهور و ... لازم دارد و برای گرفتنِ کمکهزینه برگزاری این نمایشگاه باید کفشهای آهنین به پا کرد. چنانکه شش ماه طول کشید تا این نمایشگاه برگزار شد و سرانجام هزینهٔ اسکنِ عکسها نیز بر عهده خودم بود
چه برنامه ای برای برگزاری نمایشگاه در آینده دارید؟
اگر حرف واحدی برای گفتن داشته باشم نمایشگاه خواهم زد. نمایشگاه باید موضوعیت داشته باشد. مثل همین نمایشگاه که از نوستالژی و فقر حرف میزند. متأسفانه در اغلب نمایشگاهها ، تمرکزی وجود ندارد و بدون موضوع واحدی عکسها را به نمایش میگذارند. آرزویم این است نمایشگاهی از عکسهای دیده نشده دوران جنگ و همچنین نمایشگاه عکسهای دوران انقلاب را برگزار کنم.
شما عضو هیئت امنای انجمن عکاسان کرمانشاه هستید. فعالیتتان در انجمن عکاسان چگونه است؟
در انجمن عکاسان کرمانشاه برای کمک به عکاسهای جوان، فعالیت میکنم. عکاسهای جوانِ ما باید سفر کنند، ببینند و باپشتکار عکاسی کنند. آموختن تنها به شیوه دانشگاهی و سر کلاس درس حاصل نمیشود. گاهی اوقات انسان آموختههایش را کاملاً بیواسطه از مردم عادی کسب میکند. ما با برگزاری اردوهایی سعی در تشویق جوانها به سفر و عکاسی داریم. زندگیهای روستایی و معماریهای شهری که بهسرعت در حال تغییر است، باید ثبت بشود و بهعنوان سند تاریخی برای آینده بهجا بماند. من بهجاهای زیادی سفرکردهام و عکسهای زیادی گرفتهام اما دوست دارم به روستاها برگردم و بار دیگر از زندگی روستایی عکاسی کنم.
چرا نمایشگاه «نگاهها و رازها» به «مرتضی پور صمدی» تقدیم شده است؟
فرصتهای چندساله شاگردی، دوستی، گاهی همراهی در سفرهای عکاسی و همصحبتی بسیار با استادم «مرتضی پور صمدی» این امکان را برای من به وجود آورد تا در این سالها موفقیتهای بسیاری برای من به ارمغان آورد و من را بهعنوان فیلمساز و یک عکاس معرفی کند.
«غلامحسین محبی» عضو هیئت امنای انجمن عکاسان کرمانشاه، متولد 1336 عکاس، کارگردان و تهیهکننده کرمانشاهی است. محبی در سال 1358 مسئول واحد عکس جهاد سازندگی استان کرمانشاه بوده و سال 1361 در کانون پرورش و فکری کودکان و نوجوانان به تدریس عکاسی فیلمسازی اشتغال داشته است. او در سال 1390 مدیریت هنرهای تصویری حوزه هنری استان کرمانشاه را بر عهده داشت و اکنون در دوران بازنشستگی به سر می برد.ازجمله جوایز و افتخاراتی که کسب کرده میتوان به: بهترین تهیهکننده برنامههای ترکیبی در دومین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ بهترین تهیهکننده سریال داستانی با نام «دایه کشور» در سومین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ بهترین تهیهکننده فیلم داستانی بانام «در راه سپیده» در چهارمین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ بهترین تدوینگر و ساخت تیتراژ سریال «مستند سیمره رود بیبازگشت» در ششمین جشنواره تولیدات مراکز استانها؛ برنده پلاک طلایی تهیهکننده و تدوین فیلم مستند «برفهای شاهو» از جشنواره مجارستان و بهترین فیلم مستند جشنواره عذرا (زنان روستایی) اشاره کرد. عکسهای از این عکاس کرمانشاهی در دهها نمایشگاهِ عکس گروهی به نمایش درآمده و همچنین چندین اثر را در کتابهایی همچون کتاب «جشنواره ایرانشناسی»، کتاب «عکس تعاون»، کتاب «عکس قاب زندگی» و ... منتشر کرده است. او این روزها مشغول نمایشگاه عکس «نگاهها و رازها» در گالری آفرینش است. 32 قطعه عکسِ این نمایشگاه، با محوریتِ نوستالژی، فقر، نوع پوشش و آدابورسوم روستاییان پیش از انقلاب اسلامی به نمایش درآمد. این دومین نمایشگاه مستقلِ غلامحسین محبی است و آنر ا به «مرتضی پور صمدی» تقدیم کرده است، کسی که از او به عنوان دوست و استاد یاد می کند. عکسهای این نمایشگاه سیاهسفید و مربوط به سالهای دههٔ پنجاه از روستاهای کرمانشاه است. به این بهانه با او به گفتگو نشسته ایم:
چگونه به عکاسی علاقهمند شدید؟
«علاقهمندی من از خاطرات سفرهای خانوادگیمان به امامزادهای شروع شد که برای مردم کرمانشاه مهم است. امامزادهای به اسم «شاهزاده محمد». یک عکاس در آنجا وجود داشت با یک جعبه چوبی بزرگ که درواقع دوربین ایشان بود و از مسافران عکس می گرفت. در عکاسیشان، شمایلی به دیوار زده بودند و مردم برای گرفتنِ عکس زیارتی در کنار شمایل میایستادند و عکاس از آنها عکس میگرفت. من با توجه به کنجکاویام در این زمینه به عکاس دقت میکردم که چکار میکند تا از چندوچون کار سر دربیاورم. او به مردم میگفت که جلوی شمایل بایستید و تکان نخورید و در این هنگام در شیشهای لنز را برمیداشت، کمی صبر میکرد، چیزهایی زیر لب، زمزمه میکرد و بعد در شیشهای را مقابل لنز قرار میداد. من گمان میبردم زیر لب ورد میخواند و مدام تلاش میکردم که بفهمم چیزهایی که زیر لب میخواند چیست اما متوجه نمیشدم. بعد سرش را به داخل پارچه جعبهاش میبرد که درواقع نقش تاریکخانه را داشت. دو کاسه که حالا میدانم هیپوسولفید سدیم بود و من آن زمان تصور میکردم آب هستند در کنار دیوار وجود داشت. عکاس، کاغذهایی که از تاریکخانهاش بیرون میآورد را درون آنها قرار میداد. روی
سر ظرف میایستاد و باز زیر لب ورد میخواند. پس از لحظهای ناگهان تصویر ظاهرمی شد عکس را درمیآورد و توی کاسه بعدی میانداخت. بعد از خارج کردن از کاسهها، به گیرهای آویزان میکرد تا زمانی که خشک شود و سپس تحویل مشتری میداد. در هر بار سفر به شاهزاده محمد، مدتها من عکاس را زیر نظر میگرفتم، برای اینکه متوجه بشوم چطور این کارها را انجام میدهد و خجالتیتر از آن بودم که راجع به کار سؤالی بپرسم. این کار به چشمِ آن روزهای من شبیه جادو بود. عکاس ورد میخواند و تصویر ظاهر میشد.
همین کافی بود تا رفتهرفته علاقهمند بشوم و تصمیم به یادگیری عکاسی بگیرم. به دلیل کمبود منابع مطالعاتی و تخصصی بودنِ منابعی که پیدا میکردیم، مطالعه کردن در این رشته بهطور انفرادی خیلی سخت میشد. تا اینکه یک روز در یک شانسی، دوربین برنده شدم. یک دوربین کوچک روسی ... آنقدر برای من قضیه جدی بود که بلافاصله برای دوربین فیلم خریدم و شروع کردم به عکاسی از هر چیزی که سر راهم قرارمی گرفت. بدون فکر کردن به تنظیم فاصله و سایر نکات ... از همهچیز بیوقفه عکس میگرفتم تا اینکه متوجه شدم جایی هست که فیلمها را ظاهر میکنند. به یک فتو فلاش رفتم در دبیر اعظم و فیلمها را به آقای مخملی سپردم. پس از ظهور متوجه شدم که همه سفید هستند. اما دلسرد نشدم و به تلاش ادامه میدادم. داییام به دلیل علاقهمندی فراوانم به این هنر برای من یک دوربین خرید و ازآنپس بهطورجدی تر عکاسی را با آن دوربین آغاز کردم و باز از هر چیزی که امکانش بود عکس میگرفتم. بیپروا شده بودم و از هر سوژهای بدون ترسیدن برای عکاسی استفاده میکردم. دیپلم گرفتم و تصمیم گرفتم برای ادامه تحصیل راهی فرانسه بشوم. دوستی داشتم که در فرانسه تحصیل میکرد و از من خواست
که چند تا از عکسهایی که گرفتهام را برایش ارسال کنم. دوتا عکس فرستادم و او نیز عکسها را به دانشگاهی که تصمیم داشتم در آن تحصیل کنم نشان داده بود. آن زمان دانشگاه امتحان ورودی نداشت عکسها از دیدِ عکاسیِ ژورنالیستی موردتوجه قرارگرفته بود و پذیرش شدم. درعینحال در ایران هم در امتحان ورودی دانشگاه شرکت کرده بودم. شبی که وسیله جمع میکردم و قرار بود از ایران بروم، مادرم را غمگین و گریان دیدم و متوجه شدم برای دوری از من بی تابی می کند. خوی شرقی و عاطفیام سبب شد که از رفتن به این سفر منصرف بشوم.
از این تصمیم پشیمان نیستید؟
از اینکه نرفتم پشیمان نیستم زیرا من با عشق کارم را انجام دادهام و فکر میکنم اگر رفته بودم و این عکسها را نمیگرفتم در ایران از من چیزی دیده نمیشد و این قابها به ثبت نمیرسید. در مدرسه عالی هنر پذیرفته شدم و نامنویسی کردم و همین باعث آشنا شدن من با فیلمبرداری شد. در همین مدرسه با «مرتضی پور صمدی» آشنا شدم. عکسهایم را به او نشان دادم از عکسها خوشش آمد و ایشان به من ظهور و چاپ عکس و ... را نیز آموخت. هرجایی که «پور صمدی» میرفت برای تهیه فیلم، من هم میرفتم و عکاسی میکردم. به پیشنهاد او بهطور قسطی یک دوربین جدید خریدم. پا جای پای «پور صمدی» میگذاشتم. هر جا که او برای تهیه مستندی میرفت من عکاسی میکردم. تعداد زیادی از عکسهایی که حالا در آرشیوم از روستاها دارم متعلق به همان زمان است.
آن زمان عکس ها را جایی منتشر می کردید؟
اغلب این عکاسها را به دلیل کمبود امکانات ظاهر نمیکردم جز عکسهایی که برای رفع اشکال چاپ میکردم ولی همه در آرشیو نگهداری میشد. کمکم که روند کار را یاد گرفتم خودم تمامکارها را انجام میدادم. در حمام خانهمان تاریکخانه راه انداخته بودم و عکسها را ظاهر میکردم.
از اولین نمایشگاهتان بگویید.
با آمدن جهاد سازندگی عکسهایی که از روستاها گرفته بودم به جهاد میبردم. فقر و بدبختی موجود در وضع زندگی مردم که ثبت کرده بودم را در معرض دید قرار میدادم و همین عکسها سببِ تبلیغ جهاد سازندگی میشد. سال 57 اولین نمایشگاه عکاسی مستقلِ من با نام «دعوت به جهاد» در کتابخانه عمومی شهرداری کرمانشاه برگزار شد. استقبال خوبی از نمایشگاه شد. جهاد امکاناتی در اختیار من قرار میداد و من به بدترین مناطقی که در روستاها وجود داشت برای عکاسی میرفتم. بااینکه از همه عکسها استفاده نمیکردم اما همه عکسها را نگه میداشتم. حالا دیگر در صداوسیما تهیهکننده و کارگردان شده بودم. برنامهسازی میکردم و کمکم شروع کردم به سریال سازی. ازجمله سریالهایی مثل «کرایهنشینی» «دایه کشور» و ... که در آرشیو هنوز موجود است.
از کارهایتان در زمان جنگ و انقلاب بگویید.
در زمان انقلاب به ثبت لحظات پرداختم. عکسهایی که من گرفتم الان بهعنوان سند میتوان از آنها استفاده کرد . عکسها را باز هم انتشار نمیدادم میدانستم اگر این عکسها به دستِ مطبوعاتیها بیفتد ممکن است همه را از بین ببرند و استفاده صحیحی از عکسها نکنند. تا اینکه «بنیاد حفظ و نشر ارزشهای دفاع مقدس» تأسیس شد و به کمک این بنیاد یک خانم کتاب «پناه گاه بیپناهان» را منتشر کرد و عکس من از موشکی که به پارک شیرین اصابت کرد هم در آن کتاب چاپ شد.من عکاسی و فیلمبرداری جنگ هم انجام دادم. آن زمان دوربینها دیجیتال نبود و همه بهطور پوزیتیو بود و ماندنی نبودند. به کمک «مرتضی پور صمدی» نگاتیو پیدا کردیم و از وقایعِ در حال رخ دادن در آژیر قرمز، بمباران، سنگرها و ... فیلم گرفتیم. این فیلمها آرشیو شد و به دو دلیل پخش نشد اول اینکه در اوضاع حساس آن زمان ممکن بود فیلم به لحاظ امنیتی ناامنی ایجاد کند. دوم اینکه اجازه پخش هم داده نمیشد. بعد از پایان جنگ که به آرشیو سر زدم خبری از نگاتیوها نبود. با عوض شدنِ سیستمها و کارمندان، آرشیو تغییر کرده بود و آرشیوهایی که گنجینهای محسوب میشد از بین رفته بود. از آن به بعد اعتمادم به
آرشیوها از بین رفت و برای خودم در خانه آرشیو شخصی درست کردم. یک مجموعه مستند به نام «وضعیت قرمز» از بمباران کرمانشاه کار کرده ام که هر قسمت 45 دقیقه است. در این مجموعه مکانهایی که در زمان جنگ تخریبشده بود؛ فیلمبرداری شده و بعد از جنگ و بعد از بازسازی نیز از همان مکان فیلم گرفتهشده است و با افرادی که در این مکانها زندگی میکردند همچنین امدادگران هلال احمر، مردهشویها و... مصاحبهای انجام میشود. چند سال بعد که سراغِ این آرشیو رفتم متوجه شدم که چهار قسمت از این مجموعه مفقودشده است. برای بار دوم دلم سوخت و بهطور کامل اعتمادم از آرشیوها از بین رفت. پس از بازنشستگی با حجم زیادی از نگاتیوهایی که در آرشیو شخصیام نگهداشته بودم مواجه شدم که نگهداریشان با زحمت فراوان همراه بود و نه میشد از آنها کسب درآمد کرد و نه میتوانستم که دور بریزمشان. چراکه سالها خاطره و عمر پای این نگاتیوها بود. تبدیل کردنشان به دیجیتال هزینهبر بود و اگر تبدیل نمیشدند هم احتمال از بین رفتنشان وجود داشت. سرانجام تصمیم گرفتم نگاتیوهای جنگ را از بین بقیه نگاتیوها جدا کنم. بعد از جستجو سایتی پیدا کردم که متعلق بود به «انجمن عکاسان
دفاع مقدس». این انجمن یک شاخهای بود از «انجمن فیلم دفاع مقدس» گروه شهید آوینی. با این انجمن ارتباط برقرار کردم و جمعی از بهترین عکاسهای دوران جنگ را آنجا پیدا کردم. آنها نیز از حضورم در این انجمن بهشدت استقبال کردند و مرا به مشهد دعوت نمودند، تمامی عکسهای مربوط به جنگِ من را اسکن کردند. با نشان دادنِ طرز آرشیو نگاتیوها، دستگاههای حرفهایترمیم نگاتیوشان اعتماد ازدسترفته من به آرشیوها دوباره به دست آمد. همچنین یک نسخه اسکن شده از عکسهایم را به خودم دادند.
فضای فرهنگی کرمانشاه چه تاثیری بر روی کار شما گذاشته است؟
بحث اصلی بر سر نوع مدیریت است. ما در این شهر دانشکده علوم اجتماعی و میراث فرهنگی داریم. اما تاکنون کسی به من مراجعه نکرده است که از عکسهای من استفاده کند. عکسهایی که نشاندهنده تغییرات بزرگی در زمینههای مختلف در زندگی مردم در طی چهل سال اخیر است. علیالخصوص تفاوتی که در زندگی مردم روستایی طی سالیان به وجود آمده است. تفاوت در لباس پوشیدن (که به شهرنشینها نزدیک شده)، لوازمآرایشی، نوع معماری ساختمانها، امکانات کشاورزی، لوازمخانگی و ... در حال حاضر روستاها به سمتی دارند حرکت میکنند که نه شهر هستند و نه روستا ... البته من با مدرن شدن روستاها مخالفتی ندارم اما معتقدم پیش از اینکه پدیدهای به مردم عرضه بشود باید برای آن پیشزمینههایی فراهم کرد و کارشناسانه کارها را پیش برد. کرمانشاه گرافیک مناسبی ندارد. علیرغم اینکه صنایعدستی و هنری غنی در استان داریم؛ نسل جدید چیزی از این هنرها نمیداند. زیرا بهطور مناسب معرفی نمیشوند. میتوان بهجای المانهایی که به فرهنگ و سنت کرمانشاهی بیارتباط هستند در طرحهای گرافیکیِ استفادهشده در سطح شهر، هنرهای خودمان را برجسته کنیم و به نسل آینده معرفی کنیم. ما در
کرمانشاه حتی بانک اطلاعاتی مناسبی برای هنرمندان نداریم و تمامی فعالیتهایی که انجام میشود بهطور خودجوش و انفرادی است. نه صداوسیما، نه اداره ارشاد و نه حتی بخش خصوصی نقش چندانی در این زمینه ایفا نمیکنند.
برای برگزاری یک نمایشگاه چه مشکلاتی دارید؟
تشکیل نمایشگاه مکان، چاپ پوستر، هزینه چاپ و ظهور و ... لازم دارد و برای گرفتنِ کمکهزینه برگزاری این نمایشگاه باید کفشهای آهنین به پا کرد. چنانکه شش ماه طول کشید تا این نمایشگاه برگزار شد و سرانجام هزینهٔ اسکنِ عکسها نیز بر عهده خودم بود
چه برنامه ای برای برگزاری نمایشگاه در آینده دارید؟
اگر حرف واحدی برای گفتن داشته باشم نمایشگاه خواهم زد. نمایشگاه باید موضوعیت داشته باشد. مثل همین نمایشگاه که از نوستالژی و فقر حرف میزند. متأسفانه در اغلب نمایشگاهها ، تمرکزی وجود ندارد و بدون موضوع واحدی عکسها را به نمایش میگذارند. آرزویم این است نمایشگاهی از عکسهای دیده نشده دوران جنگ و همچنین نمایشگاه عکسهای دوران انقلاب را برگزار کنم.
شما عضو هیئت امنای انجمن عکاسان کرمانشاه هستید. فعالیتتان در انجمن عکاسان چگونه است؟
در انجمن عکاسان کرمانشاه برای کمک به عکاسهای جوان، فعالیت میکنم. عکاسهای جوانِ ما باید سفر کنند، ببینند و باپشتکار عکاسی کنند. آموختن تنها به شیوه دانشگاهی و سر کلاس درس حاصل نمیشود. گاهی اوقات انسان آموختههایش را کاملاً بیواسطه از مردم عادی کسب میکند. ما با برگزاری اردوهایی سعی در تشویق جوانها به سفر و عکاسی داریم. زندگیهای روستایی و معماریهای شهری که بهسرعت در حال تغییر است، باید ثبت بشود و بهعنوان سند تاریخی برای آینده بهجا بماند. من بهجاهای زیادی سفرکردهام و عکسهای زیادی گرفتهام اما دوست دارم به روستاها برگردم و بار دیگر از زندگی روستایی عکاسی کنم.
چرا نمایشگاه «نگاهها و رازها» به «مرتضی پور صمدی» تقدیم شده است؟
فرصتهای چندساله شاگردی، دوستی، گاهی همراهی در سفرهای عکاسی و همصحبتی بسیار با استادم «مرتضی پور صمدی» این امکان را برای من به وجود آورد تا در این سالها موفقیتهای بسیاری برای من به ارمغان آورد و من را بهعنوان فیلمساز و یک عکاس معرفی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.