|

سبک معماری و معماری سبک‌‌گرا

دکتر حسین رضایی.عضو هیئت علمی گروه معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه

سبک هنری، نتیجه مطالعه روند و سیر تغییرات در کاربست اصول و قواعد خاص برای خلق اثر هنری است و بر این اساس، پدیده‌‌هایی مشمول تقسیم‌‌بندی‌‌های سبکی قرار می‌‌گیرند که متعلق به گذشته باشند. بنابراین، هنرمندی که در هر دوره بر مبنای ابعاد و جوانب مختلف شخصی و اجتماعی به خلق اثری هنری می‌‌پردازد، عمدتا فارغ از این است که اثر وی در چه سبک و سیاقی جای می‌‌گیرد. بررسی و دسته‌‌بندی شیوه‌‌های پیشین و اطلاق عنوان سبک بر آنها، علی‌‌رغم افزایش بی چون و چرای آگاهی و در نتیجه مزایای غیرقابل انکار برای بشر، در دوران معاصر دارای یک بُعد منفی قابل توجه با مضمون "تقلیدات سبکی" است که امروزه حتی در میان هنرمندان برجسته دیده می‌‌شود و از مضرات آن نباید غافل ماند. منظور از این اصطلاح، کپی‌‌برداری از آثار هنری در مقیاس خُرد نیست که با عنوان تقلید، همواره مذموم بوده است. بلکه استفاده از اصول و شیوه‌‌های رایج شناخته شده در یک سبک خاص، صرفا به منظور پیروی از آن و بدون اندیشیدن به اقتضائات مبنایی می‌‌باشد. هر یک از سبک‌‌هایی که امروزه از مطالعه تاریخ معماری به عنوان یک حرفه هنری کاربردی و انتزاعی، شناسایی و تبیین گردیده، به مجموعه‌‌ای از قواعد و تکنیک‌‌های طراحی و ساخت بناها به منظور رفع نیازهای اقتضایی در محدوده زمانی و مکانی معطوف می‌‌شود. بنابراین، هدف اصلی از سبک‌‌شناسی معماری در مفهوم نوین آن باید بررسی چگونگی مواجهه با نیازها و اقتضائات خاص معاصر با سبک‌‌ها در مناطق بروز آنها و تحلیل اثربخشی روند مذکور در پاسخگویی به خواست‌‌های انسان ‌‌باشد که متاسفانه در نظام آموزش معماری ما کاملا نادیده است و در یک مرتبه سطحی، صرفا به بررسی و دسته‌‌بندی ویژگی‌‌های صوری بناها، مناطق و زمان خلق آثار منتسب به سبک‌‌ها محدود می‌‌گردد. نتیجه آنکه یک سطحی‌‌نگری سبک‌‌گرایانه در طراحی امروز رخ می‌‌نماید و غافل از هدف غائی طراحی به عنوان یک تلاش انگیزشی برای رفع نیازهای انسانی در سطوح مختلف، آن را به دستاویزی در اختیار اربابان ثروت مبدل ساخته که منعکس‌‌کننده سطحی‌‌نگری اجتماعی و چشم و هم‌‌چشمی‌‌های حاکم بر جوامع، بویژه در کشورهای در حال توسعه است. به راستی دنیای امروز با پیچیدگی‌‌های فزاینده‌‌ای همراه است و نمی‌‌توان بدون کند و کاو در اقتضائات آن، تجویز واحدی برای هر امر یا پدیده‌‌ای که در آن واقع می‌‌شود، ارائه نمود. با این استدلال، قطعا باید عنوان کرد که پیروی از سبکی از سبک‌‌های شناخته شده گذشته در معماری معاصر، کاملا منتفی است. اما در جامعه معماری امروز ما چه می‌‌گذرد؟ توضیح اینکه عده‌‌ کثیری از معماران به دلیل فقدان علم و آگاهی کافی به صورتی ناخواسته، برداشت سطحی و ناصواب خود را جاری ساخته و با خیال راحت به ابزار دست سودجویان مبدل می‌‌شوند. این افراد صرفا با تقلیدات سبکی و بدون توجه به نیازهایی که محصول معماری باید در پی برآوردن آنها باشد به تولید ترکیباتی بصری و عمدتا التقاطی می‌‌پردازند تا اثر خود را در زمره سبکی خاص و منطبق با مُد روز ارائه داده و اقبال به آن را در بازار، تضمین نمایند. یک نمونه بارز این مدعا، مقبولیت پوسته‌‌های سخیف شهری مصطلح به نماهای کلاسیک یا رومی است که در ایران امروز، لوکس‌‌ترین نوع نما قلمداد می‌‌گردد. در صورتی که حتی نمی‌‌توان آن را محصول یک تقلید سبکی کامل دانست. چرا که بهره‌‌گیری از برخی مصالح و تکنیک‌‌های منتسب به سبک معماری کلاسیک صرفا در نمای ساختمان‌‌ ظاهر شده و عمدتا با طراحی کلیت بنا سنخیتی ندارد. دسته دیگر، معمارانی هستند که برخلاف گروه اول به مراتب وجودی معماری، اشراف داشته و آن را به عنوان ابزاری برای انتقال پیام‌‌های معنایی می‌‌دانند. در نگرش این گروه، صرفا نباید به صورت‌‌ زیبا اکتفا نمود. بلکه بایستی سیرت و انگاره‌‌های مبنایی را مورد تمرکز قرار داد. در واقع پاسخگویی به نیازهای همه‌‌جانبه انسان که برخی از آنها به ابعاد جسمی و روانشناختی وی مربوط بوده و بعضی از مراتب متعالی آن، ریشه در فرهنگ، باورها و اعتقادات دارد، تعیین کننده چگونگی رهیافت به صورت بوده و فارغ از محدودیت‌‌های سبکی، به اقتضای شرایط و بواسطه آمیزه‌‌ای از علم و خلاقیت معمار به آفرینش اثری کارا منجر می‌‌گردد. متاسفانه چنین آثاری در معماری امروز ما به چشم نمی‌‌خورد یا اینکه بسیار کم است و علت اصلی آن، شرایط اجتماعی حاکم بر جامعه می‌‌باشد. چرا که اولا خروجی سیستم آموزش معماری ما، معمارانی با توانایی درک این مهم و تولید محصولات پاسخگو نیست و تعداد اندکی نیز که به این مرتبه دست می‌‌یابند ناشی از تلاش و مکاشفه شخصی آنهاست. دوم اینکه در چنین شرایطی، همین نخبگان کم‌‌تعداد نیز یا باید در حاشیه ایستاده و نظاره‌‌گر بحران روزافزون فوق‌‌الذکر باشند و یا به ناچار پیرو مقبولیت اجتماع و اجبار کارفرمایان، به طراحی بناهایی تن دهند که اعتقادی به آن ندارند. آنچه مسلم است، رفع این معضل اجتماعی، مستلزم برنامه‌‌ها و اقدامات ریشه‌‌دار فرهنگی بلندمدت و ایجاد آگاهی عمومی بوده که متاسفانه در جامعه شعارزده ما، همت چندانی برای نیل به آن متصور نیست.

سبک هنری، نتیجه مطالعه روند و سیر تغییرات در کاربست اصول و قواعد خاص برای خلق اثر هنری است و بر این اساس، پدیده‌‌هایی مشمول تقسیم‌‌بندی‌‌های سبکی قرار می‌‌گیرند که متعلق به گذشته باشند. بنابراین، هنرمندی که در هر دوره بر مبنای ابعاد و جوانب مختلف شخصی و اجتماعی به خلق اثری هنری می‌‌پردازد، عمدتا فارغ از این است که اثر وی در چه سبک و سیاقی جای می‌‌گیرد. بررسی و دسته‌‌بندی شیوه‌‌های پیشین و اطلاق عنوان سبک بر آنها، علی‌‌رغم افزایش بی چون و چرای آگاهی و در نتیجه مزایای غیرقابل انکار برای بشر، در دوران معاصر دارای یک بُعد منفی قابل توجه با مضمون "تقلیدات سبکی" است که امروزه حتی در میان هنرمندان برجسته دیده می‌‌شود و از مضرات آن نباید غافل ماند. منظور از این اصطلاح، کپی‌‌برداری از آثار هنری در مقیاس خُرد نیست که با عنوان تقلید، همواره مذموم بوده است. بلکه استفاده از اصول و شیوه‌‌های رایج شناخته شده در یک سبک خاص، صرفا به منظور پیروی از آن و بدون اندیشیدن به اقتضائات مبنایی می‌‌باشد. هر یک از سبک‌‌هایی که امروزه از مطالعه تاریخ معماری به عنوان یک حرفه هنری کاربردی و انتزاعی، شناسایی و تبیین گردیده، به مجموعه‌‌ای از قواعد و تکنیک‌‌های طراحی و ساخت بناها به منظور رفع نیازهای اقتضایی در محدوده زمانی و مکانی معطوف می‌‌شود. بنابراین، هدف اصلی از سبک‌‌شناسی معماری در مفهوم نوین آن باید بررسی چگونگی مواجهه با نیازها و اقتضائات خاص معاصر با سبک‌‌ها در مناطق بروز آنها و تحلیل اثربخشی روند مذکور در پاسخگویی به خواست‌‌های انسان ‌‌باشد که متاسفانه در نظام آموزش معماری ما کاملا نادیده است و در یک مرتبه سطحی، صرفا به بررسی و دسته‌‌بندی ویژگی‌‌های صوری بناها، مناطق و زمان خلق آثار منتسب به سبک‌‌ها محدود می‌‌گردد. نتیجه آنکه یک سطحی‌‌نگری سبک‌‌گرایانه در طراحی امروز رخ می‌‌نماید و غافل از هدف غائی طراحی به عنوان یک تلاش انگیزشی برای رفع نیازهای انسانی در سطوح مختلف، آن را به دستاویزی در اختیار اربابان ثروت مبدل ساخته که منعکس‌‌کننده سطحی‌‌نگری اجتماعی و چشم و هم‌‌چشمی‌‌های حاکم بر جوامع، بویژه در کشورهای در حال توسعه است. به راستی دنیای امروز با پیچیدگی‌‌های فزاینده‌‌ای همراه است و نمی‌‌توان بدون کند و کاو در اقتضائات آن، تجویز واحدی برای هر امر یا پدیده‌‌ای که در آن واقع می‌‌شود، ارائه نمود. با این استدلال، قطعا باید عنوان کرد که پیروی از سبکی از سبک‌‌های شناخته شده گذشته در معماری معاصر، کاملا منتفی است. اما در جامعه معماری امروز ما چه می‌‌گذرد؟ توضیح اینکه عده‌‌ کثیری از معماران به دلیل فقدان علم و آگاهی کافی به صورتی ناخواسته، برداشت سطحی و ناصواب خود را جاری ساخته و با خیال راحت به ابزار دست سودجویان مبدل می‌‌شوند. این افراد صرفا با تقلیدات سبکی و بدون توجه به نیازهایی که محصول معماری باید در پی برآوردن آنها باشد به تولید ترکیباتی بصری و عمدتا التقاطی می‌‌پردازند تا اثر خود را در زمره سبکی خاص و منطبق با مُد روز ارائه داده و اقبال به آن را در بازار، تضمین نمایند. یک نمونه بارز این مدعا، مقبولیت پوسته‌‌های سخیف شهری مصطلح به نماهای کلاسیک یا رومی است که در ایران امروز، لوکس‌‌ترین نوع نما قلمداد می‌‌گردد. در صورتی که حتی نمی‌‌توان آن را محصول یک تقلید سبکی کامل دانست. چرا که بهره‌‌گیری از برخی مصالح و تکنیک‌‌های منتسب به سبک معماری کلاسیک صرفا در نمای ساختمان‌‌ ظاهر شده و عمدتا با طراحی کلیت بنا سنخیتی ندارد. دسته دیگر، معمارانی هستند که برخلاف گروه اول به مراتب وجودی معماری، اشراف داشته و آن را به عنوان ابزاری برای انتقال پیام‌‌های معنایی می‌‌دانند. در نگرش این گروه، صرفا نباید به صورت‌‌ زیبا اکتفا نمود. بلکه بایستی سیرت و انگاره‌‌های مبنایی را مورد تمرکز قرار داد. در واقع پاسخگویی به نیازهای همه‌‌جانبه انسان که برخی از آنها به ابعاد جسمی و روانشناختی وی مربوط بوده و بعضی از مراتب متعالی آن، ریشه در فرهنگ، باورها و اعتقادات دارد، تعیین کننده چگونگی رهیافت به صورت بوده و فارغ از محدودیت‌‌های سبکی، به اقتضای شرایط و بواسطه آمیزه‌‌ای از علم و خلاقیت معمار به آفرینش اثری کارا منجر می‌‌گردد. متاسفانه چنین آثاری در معماری امروز ما به چشم نمی‌‌خورد یا اینکه بسیار کم است و علت اصلی آن، شرایط اجتماعی حاکم بر جامعه می‌‌باشد. چرا که اولا خروجی سیستم آموزش معماری ما، معمارانی با توانایی درک این مهم و تولید محصولات پاسخگو نیست و تعداد اندکی نیز که به این مرتبه دست می‌‌یابند ناشی از تلاش و مکاشفه شخصی آنهاست. دوم اینکه در چنین شرایطی، همین نخبگان کم‌‌تعداد نیز یا باید در حاشیه ایستاده و نظاره‌‌گر بحران روزافزون فوق‌‌الذکر باشند و یا به ناچار پیرو مقبولیت اجتماع و اجبار کارفرمایان، به طراحی بناهایی تن دهند که اعتقادی به آن ندارند. آنچه مسلم است، رفع این معضل اجتماعی، مستلزم برنامه‌‌ها و اقدامات ریشه‌‌دار فرهنگی بلندمدت و ایجاد آگاهی عمومی بوده که متاسفانه در جامعه شعارزده ما، همت چندانی برای نیل به آن متصور نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.