|

کیستی و چیستی کودک

مجید زارعی.کارشناس راهنمایی و مشاوره

کیستی و چیستی کودک و کودکی؟!
وقتي مقوله و پدیده کودکی، به‌عنوان مفهومی اجتماعی موردبازنگری نظریه‌ای و نظری قرار می‌گیرد، در همین راستا دوشادوش با نهادهای مؤثر و مدافع حقوق انسانی و بشر، نهادهای دانشگاهی و محققان علوم اجتماعی نیز توجه خود را به بازنگری مفهوم کودک و کودکی معطوف کرده و در این رهگذر بسیاری از نظریه‌های متداول و رایج در جامعه‌شناسی را نیز مورد نقد و بررسي مجدد قراردادند. در این میان دو رویکرد اصلی و مسلط به چشم می‌خورد.
رویکرد سنتی: در این رویکرد اصولاً کودکی به‌عنوان یک مرحله در حال گذار به‌سوی بزرگ‌سالی قلمداد می‌گردید که خاستگاه و مبنای زیست‌شناختی داشته و بر اساس آن می‌بایست سریعاً مسیر بزرگ‌سالی را می‌پیمود. در این رهگذر کودکی حلقه اتصال بین نسلی است که وظیفه انتقال فرهنگ و میراث مادی و غیرمادی خانواده‌ها و نهادهای اجتماعی را بر عهده داشت. در این نگرش سنتی، کودکان به‌عنوان «مصرف‌کنندگان» فرهنگ دست‌ساخته بزرگ‌سالان محسوب می‌شوند. در رویکرد سنتی کودکان و کودکی از یک فرایند جامعه‌پذیری متأثر است که کودکان در آن به سازگاری و درونی کردن ارزش‌ها و هنجارهای سنتی موجود در جامعه می‌پردازند.
در این میان نیز خرده نگره‌های متفاوتی نیز به چشم می‌خورد، به‌طوری‌که گروهی براي کودک یک نقش منفعل و وابسته قائل شده و وی را در یک ساخت مسلط اجتماعی و فرهنگی عنصری کنش پذیر معرفی می‌کنند. در این نگره، کودک یک تهدید رام نشده‌ای است که می‌بایست از طریق تربیت و آموزش اجباری دقیق کنترل و هدایت شود. همچنین گروهی دیگر هستند که کودکی را یک دوره هرج‌ومرج خواهی، بی‌عقلی و توحش تلقی می‌کنند و آن را از منظر تکاملی، پیشاخِرَد، خام و گناهکار دانسته و درصدد هدایت روح و جسم کودک برای انتقال و تبدیل به بزرگ‌سالی می‌انگارند. در این مسیر تنبیه و تقبیح کودکی متداول‌ترین روش‌های تمشیت فرایند‌های تحول اجتماعی است.گروه دیگری نیز ازنظر قدرت به کودک و نقش او توجه کرده و همزمان بدان نقش اقتصادی نیز قائل است و لذا از همان بدو کودکی به دنبال باروری، ازدواج زودهنگام، پذیرش مسئولیت و نقش‌های اجتماعی و اشتغال کودک است. در این نگاه، رویکرد بیولوژیک به‌عنوان ابتدایی‌ترین نوع تحلیل از ساختمان رشد فیزیکی فرد در سنین کودکی، مبنای مسئولیت، تکلیف و قضاوت اجتماعی فرد قرار می‌گیرد.
ازنظر جنکس به‌عنوان یکی از نخستین طراحان نظریه کودکی در جامعه‌شناسی، کودک دایانوسی پایه همان فرض شرارت یا فساد درون کودکی است. او در تعریف می‌آورد دایانوس شاهزاده گناهکار، عیاش و طبیعت‌گرا است. این کودک دایانوسی معادل گناه نخستین بشری است و کودکي، همان جهان نیروهای مادی اراده گرا و خودخواهانه است
(Jenks, Chris,2005,p.62). به نظر وی کودک دایانوسی مثالی از ساختار اجتماعی است که قواعد و باورهای آن برونزا هستند، جامعه‌ای که مردم بیشتر متشابه‌اند و این تشابهاتشان پایه نگرش آنان به کودک پروری است. هرگونه سرپیچی در قالب رفتار کودکانه، همه هسته اصلی زندگی جمعی را تهدید می‌کند. درواقع اجتماعی شدن باید به‌صورت ساختار اجتماعی هنجاری شدن باشد و این ایده شرارت که در سیمای کودک دایانوسی متجلی است تولیدکننده وسیله از بین بردن همه احساساتی است که همبستگی مقدس جهان بزرگ‌سالان را تهدید می‌کند. به همین دلیل کودکان واقعی در چنین جامعه‌ای کودکی‌شان را قربانی نیکی‌های اجتماع بزرگ‌سالان می‌کنند (Jenks,C.2005, p.70).
فوکو در همین راستا معتقد است دیوانگی همان کودکی است (James, Jenks,& Prout,1998, p.98).
رویکرد مدرن: ازنظر فیلیپ اریس اولین محقق تاریخ کودکی، ایده کودکی با آگاهی به ماهیت خاص کودکی مرتبط است که آن را از بزرگ‌سالی متمایز می‌کند. در جوامع دوران میانی تا اواسط قرن بیستم هیچ‌گاه ایده کودکی به مفهوم نوین موردتوجه نبوده است و کودکی در جامعه بزرگ‌سالان هضم شده بود (Corsaro, W.A, 2005, p.62). ازنظر اریس کودکی در دنیای مدرن، یک ساختمان اجتماعی است. یافته‌های تاریخی او مبنای نظری برای توسعه رویکرد ساختگرایی در ایده کودکی شد. در رویکرد ساختگرایی اجتماعی، نگرش به کودکی فراتر از نگرش بیولوژیک بوده و همانند سایر چیزها مانند طبقه، جنسیت و قومیت در فرایند کنش اجتماعی تفسیر شده، موردبحث قرارگرفته و تعریف می‌شود. درواقع کودکی يك محصول و برساخته اجتماعی تلقی می‌شود.در رویکرد مدرن از مفهوم کودکی، به نظر جنکس، تصور از وی برداشتی آپولونیاست. به نظر جنکس نگرش آپولونیایی در بین مردم غرب در خصوص توجه به کودک بسیار مدرن‌تر است. این نوع کودک مثل درخشش خورشید و نور مملو از زیبایی و طراوت است. آنان دارای نیکی‌های طبیعی و شفافیت و زلال نگرشی هستند. (Jenks,C.2005, p.64)
ازنظر جامعه‌شناس دانمارکی، کورتروپ، کودکی یک پدیده اجتماعی است. این رویکرد مبتنی بر سه انگاره بنیان یافته است:
الف. کودکی در برابر یک دوره از زندگی، یک‌شکل ساختاری خاصی را تشکیل می‌دهد که کودک هم در آن زندگی می‌کند و هم مقوله یا بخشی از جامعه است. این رویکرد در برابر نگرشی می‌ایستد که با نگرش طولی و تکاملی به کودکی در برابر نگرش روان‌شناختی و روانکاوی قرار می‌گیرد که مبتنی بر روایت بزرگ‌سالی از جامعه شکل می‌گیرد.
ب. کودکان، خود سازندگان جامعه و کودکی هستند. از طریق مشارکت فعال در فعالیت‌های سازمان‌دهی شده نظیر تولید و مصرف، آنان کنشگران فعالی هستند که در نحوه صرف اوقات فراغت، پوشاک، تغذیه، سفر، آموزش، استفاده از کالا‌های فرهنگی و رسانه‌ها، وسایل بازی، انتخاب نوع و میزان مناسبات اجتماعی خانوادگی و دوستانه و... مشارکت فعال دارند.
پ. کودکی همانند بزرگ‌سالی در معرض نیروهای مشابه جامعه قرار می‌گیرد. در این رویکرد کودک به بازتولید و توسعه فرهنگ بزرگ‌سالی نیز می‌پردازد (Corsaro, W.A, 2005, p.29). به‌بیان‌دیگر این فقط بزرگ‌سالان نیستند که بر رفتار و فرهنگ کودکان اثر می‌گذارند بلکه کودکان نیز به‌نوبه خود بابیان خواسته‌ها و نظراتشان الگو‌های رفتاری بزرگ‌سالان و کلیت جامعه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.
بر پایه دیدمانیا پارادایم جیمز و پروتکه از اثر آنان به‌عنوان مانیفست جامعه‌شناسی کودکی یاد می‌شود، کودکی در رویکرد نوین دارای مهم‌ترین ویژگی‌های زیر است:
کودکی یک برساخته اجتماعی است. کودکی به‌عنوان امری جدا از بلوغ زیست‌شناختی، نه دارای ویژگی طبیعی است و نه گروه انسانی جهان‌شمولی است بلکه به‌مثابه یک عضو و مؤلفه فرهنگی و ساختاری خاص، در هر جامعه‌ای با ویژگی‌های مختص خود ظاهر می‌شود، کودکی یک متغیر تحلیل اجتماعی است و نمی‌تواند کاملاً از سایر متغیرها نظیر طبقه، جنسیت و قومیت جدا شود. تحلیل مقایسه‌ای و بین فرهنگی نشانگر انواع کودکی بجای یک پدیده جهان‌شمول و همه‌گیر است، فرهنگ و مناسبات اجتماعی کودکان، مستقل از دیدگاه و نگرانی‌های بزرگ‌سالان، مهم‌ترین سرمایه مطالعه در حقوق آنان است، کودکان به‌عنوان عامل فعال در ساختمان و تبیین زندگی اجتماعی، خودشان باید دیده شوند. کودکان فقط موضوع یا سوژه منفعل ساختار‌ها و فرایند‌های اجتماعی نیستند. در این میان علاوه بر نقش کودکان، نگرش کودکان نیز باید موردتوجه باشد.

کیستی و چیستی کودک و کودکی؟!
وقتي مقوله و پدیده کودکی، به‌عنوان مفهومی اجتماعی موردبازنگری نظریه‌ای و نظری قرار می‌گیرد، در همین راستا دوشادوش با نهادهای مؤثر و مدافع حقوق انسانی و بشر، نهادهای دانشگاهی و محققان علوم اجتماعی نیز توجه خود را به بازنگری مفهوم کودک و کودکی معطوف کرده و در این رهگذر بسیاری از نظریه‌های متداول و رایج در جامعه‌شناسی را نیز مورد نقد و بررسي مجدد قراردادند. در این میان دو رویکرد اصلی و مسلط به چشم می‌خورد.
رویکرد سنتی: در این رویکرد اصولاً کودکی به‌عنوان یک مرحله در حال گذار به‌سوی بزرگ‌سالی قلمداد می‌گردید که خاستگاه و مبنای زیست‌شناختی داشته و بر اساس آن می‌بایست سریعاً مسیر بزرگ‌سالی را می‌پیمود. در این رهگذر کودکی حلقه اتصال بین نسلی است که وظیفه انتقال فرهنگ و میراث مادی و غیرمادی خانواده‌ها و نهادهای اجتماعی را بر عهده داشت. در این نگرش سنتی، کودکان به‌عنوان «مصرف‌کنندگان» فرهنگ دست‌ساخته بزرگ‌سالان محسوب می‌شوند. در رویکرد سنتی کودکان و کودکی از یک فرایند جامعه‌پذیری متأثر است که کودکان در آن به سازگاری و درونی کردن ارزش‌ها و هنجارهای سنتی موجود در جامعه می‌پردازند.
در این میان نیز خرده نگره‌های متفاوتی نیز به چشم می‌خورد، به‌طوری‌که گروهی براي کودک یک نقش منفعل و وابسته قائل شده و وی را در یک ساخت مسلط اجتماعی و فرهنگی عنصری کنش پذیر معرفی می‌کنند. در این نگره، کودک یک تهدید رام نشده‌ای است که می‌بایست از طریق تربیت و آموزش اجباری دقیق کنترل و هدایت شود. همچنین گروهی دیگر هستند که کودکی را یک دوره هرج‌ومرج خواهی، بی‌عقلی و توحش تلقی می‌کنند و آن را از منظر تکاملی، پیشاخِرَد، خام و گناهکار دانسته و درصدد هدایت روح و جسم کودک برای انتقال و تبدیل به بزرگ‌سالی می‌انگارند. در این مسیر تنبیه و تقبیح کودکی متداول‌ترین روش‌های تمشیت فرایند‌های تحول اجتماعی است.گروه دیگری نیز ازنظر قدرت به کودک و نقش او توجه کرده و همزمان بدان نقش اقتصادی نیز قائل است و لذا از همان بدو کودکی به دنبال باروری، ازدواج زودهنگام، پذیرش مسئولیت و نقش‌های اجتماعی و اشتغال کودک است. در این نگاه، رویکرد بیولوژیک به‌عنوان ابتدایی‌ترین نوع تحلیل از ساختمان رشد فیزیکی فرد در سنین کودکی، مبنای مسئولیت، تکلیف و قضاوت اجتماعی فرد قرار می‌گیرد.
ازنظر جنکس به‌عنوان یکی از نخستین طراحان نظریه کودکی در جامعه‌شناسی، کودک دایانوسی پایه همان فرض شرارت یا فساد درون کودکی است. او در تعریف می‌آورد دایانوس شاهزاده گناهکار، عیاش و طبیعت‌گرا است. این کودک دایانوسی معادل گناه نخستین بشری است و کودکي، همان جهان نیروهای مادی اراده گرا و خودخواهانه است
(Jenks, Chris,2005,p.62). به نظر وی کودک دایانوسی مثالی از ساختار اجتماعی است که قواعد و باورهای آن برونزا هستند، جامعه‌ای که مردم بیشتر متشابه‌اند و این تشابهاتشان پایه نگرش آنان به کودک پروری است. هرگونه سرپیچی در قالب رفتار کودکانه، همه هسته اصلی زندگی جمعی را تهدید می‌کند. درواقع اجتماعی شدن باید به‌صورت ساختار اجتماعی هنجاری شدن باشد و این ایده شرارت که در سیمای کودک دایانوسی متجلی است تولیدکننده وسیله از بین بردن همه احساساتی است که همبستگی مقدس جهان بزرگ‌سالان را تهدید می‌کند. به همین دلیل کودکان واقعی در چنین جامعه‌ای کودکی‌شان را قربانی نیکی‌های اجتماع بزرگ‌سالان می‌کنند (Jenks,C.2005, p.70).
فوکو در همین راستا معتقد است دیوانگی همان کودکی است (James, Jenks,& Prout,1998, p.98).
رویکرد مدرن: ازنظر فیلیپ اریس اولین محقق تاریخ کودکی، ایده کودکی با آگاهی به ماهیت خاص کودکی مرتبط است که آن را از بزرگ‌سالی متمایز می‌کند. در جوامع دوران میانی تا اواسط قرن بیستم هیچ‌گاه ایده کودکی به مفهوم نوین موردتوجه نبوده است و کودکی در جامعه بزرگ‌سالان هضم شده بود (Corsaro, W.A, 2005, p.62). ازنظر اریس کودکی در دنیای مدرن، یک ساختمان اجتماعی است. یافته‌های تاریخی او مبنای نظری برای توسعه رویکرد ساختگرایی در ایده کودکی شد. در رویکرد ساختگرایی اجتماعی، نگرش به کودکی فراتر از نگرش بیولوژیک بوده و همانند سایر چیزها مانند طبقه، جنسیت و قومیت در فرایند کنش اجتماعی تفسیر شده، موردبحث قرارگرفته و تعریف می‌شود. درواقع کودکی يك محصول و برساخته اجتماعی تلقی می‌شود.در رویکرد مدرن از مفهوم کودکی، به نظر جنکس، تصور از وی برداشتی آپولونیاست. به نظر جنکس نگرش آپولونیایی در بین مردم غرب در خصوص توجه به کودک بسیار مدرن‌تر است. این نوع کودک مثل درخشش خورشید و نور مملو از زیبایی و طراوت است. آنان دارای نیکی‌های طبیعی و شفافیت و زلال نگرشی هستند. (Jenks,C.2005, p.64)
ازنظر جامعه‌شناس دانمارکی، کورتروپ، کودکی یک پدیده اجتماعی است. این رویکرد مبتنی بر سه انگاره بنیان یافته است:
الف. کودکی در برابر یک دوره از زندگی، یک‌شکل ساختاری خاصی را تشکیل می‌دهد که کودک هم در آن زندگی می‌کند و هم مقوله یا بخشی از جامعه است. این رویکرد در برابر نگرشی می‌ایستد که با نگرش طولی و تکاملی به کودکی در برابر نگرش روان‌شناختی و روانکاوی قرار می‌گیرد که مبتنی بر روایت بزرگ‌سالی از جامعه شکل می‌گیرد.
ب. کودکان، خود سازندگان جامعه و کودکی هستند. از طریق مشارکت فعال در فعالیت‌های سازمان‌دهی شده نظیر تولید و مصرف، آنان کنشگران فعالی هستند که در نحوه صرف اوقات فراغت، پوشاک، تغذیه، سفر، آموزش، استفاده از کالا‌های فرهنگی و رسانه‌ها، وسایل بازی، انتخاب نوع و میزان مناسبات اجتماعی خانوادگی و دوستانه و... مشارکت فعال دارند.
پ. کودکی همانند بزرگ‌سالی در معرض نیروهای مشابه جامعه قرار می‌گیرد. در این رویکرد کودک به بازتولید و توسعه فرهنگ بزرگ‌سالی نیز می‌پردازد (Corsaro, W.A, 2005, p.29). به‌بیان‌دیگر این فقط بزرگ‌سالان نیستند که بر رفتار و فرهنگ کودکان اثر می‌گذارند بلکه کودکان نیز به‌نوبه خود بابیان خواسته‌ها و نظراتشان الگو‌های رفتاری بزرگ‌سالان و کلیت جامعه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.
بر پایه دیدمانیا پارادایم جیمز و پروتکه از اثر آنان به‌عنوان مانیفست جامعه‌شناسی کودکی یاد می‌شود، کودکی در رویکرد نوین دارای مهم‌ترین ویژگی‌های زیر است:
کودکی یک برساخته اجتماعی است. کودکی به‌عنوان امری جدا از بلوغ زیست‌شناختی، نه دارای ویژگی طبیعی است و نه گروه انسانی جهان‌شمولی است بلکه به‌مثابه یک عضو و مؤلفه فرهنگی و ساختاری خاص، در هر جامعه‌ای با ویژگی‌های مختص خود ظاهر می‌شود، کودکی یک متغیر تحلیل اجتماعی است و نمی‌تواند کاملاً از سایر متغیرها نظیر طبقه، جنسیت و قومیت جدا شود. تحلیل مقایسه‌ای و بین فرهنگی نشانگر انواع کودکی بجای یک پدیده جهان‌شمول و همه‌گیر است، فرهنگ و مناسبات اجتماعی کودکان، مستقل از دیدگاه و نگرانی‌های بزرگ‌سالان، مهم‌ترین سرمایه مطالعه در حقوق آنان است، کودکان به‌عنوان عامل فعال در ساختمان و تبیین زندگی اجتماعی، خودشان باید دیده شوند. کودکان فقط موضوع یا سوژه منفعل ساختار‌ها و فرایند‌های اجتماعی نیستند. در این میان علاوه بر نقش کودکان، نگرش کودکان نیز باید موردتوجه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.