|

ناادبیات کودکان در کردستان

گفتگویی کوتاه با جبار شافعی‌زاده، مترجم، منتقد و نویسنده برگزیده یونیسف و شورای کتاب کودک ایران، برنده لوح تقدیر و تندیس هانس کریستین اندرسن. نویسنده کتاب‌های دیوار، رقص سایه، سمفونی باد، مادربزرگ با پاییز رفته بود و مترجم کتاب‌های درخت بخشنده، در جستجوی قطعه گمشده، آشنایی قطعه گمشده با دایره بزرگ، هفت روز هفته دارم، همه آن قایق‌های کاغذی، زیباترین آواز، فیل قرمز گمشده.

مشکلات شعر کودک در کردستان چیست؟
آسیب شناسی ادبیات کودک به ویژه شعر، مساله‌ای مسبوق به سابقه است که ریشه در مفهوم کودکی دارد. کودک به عنوان موجودی انسانی با انقلاب صنعتی پا به عرصه‌ی گفتمان اجتماعی می‌گذارد. تعلیم و تربیت در اغلب دوران ها حتی عصر حاضر بی‌توجه به نیازهای حقیقی کودک بی توجه به مفهوم و مولفه‌های فلسفی و روانشناختی خلق، ساخت و برساخته می‌شود و به شکلی ایجابی و ایجادی سعی در تبدیل کودک به انسانی بزرگسال دارد که به جای کشف هویت حقیقی خود، ادای انسانی را درمی‌آورد که نیست و ضرورت ندارد باشد. جامعه برای تبدیل کودک به نیروی صنعتی بزرگسال عجله دارد و همه‌ی راههای تجربه‌ی کودکی به شکلی تراژیک، یکی پس از دیگری به روی کودک بسته می‌شود و مسدود می‌ماند. ادبیات کودک هم متاسفانه نه تنها علیه این وضعیت تراژیک قد علم نمی‌کند که خود به دلایل مختلفی از جمله سودآوری و شی واره‌گی این وضعیت بحرانی و تراژیک را بازتولید کرده و آنچه به عنوان شعر کودک خلق می‌شود نه تنها در حوزه‌ی ادبیات کودک قرار نمی‌گیرد که خود به پدیده‌ای ضد کودک و ادبیات کودک تبدیل می‌شود و با روند بیمارگونه‌ی موجود هم ذات پنداری و هم نوایی می‌کند؛ که این وضعیت سبب ازخودبیگانگی کودک شده و او را تبدیل به شبه انسانی می‌کند که جز کاریکاتوری مضحک چیز دیگری نیست.
آنچه در کردستان با عنوان شعر کودک نه خلق که ساخته‌شده است از این وضعیت تراژیک مستثنا نیست و با بررسی اغلب آثار پدید آمده در سالیان اخیر معلوم می‌شود که کسانی که پا به این عرصه گذاشته‌اند دانش حداقلی را از کودک ـ لااقل نظریه و دیدگاه نیل پستمن که نظریه‌ی غالب عصر حاضر است ـ، ذهنیت فلسفی کودک ـ آن‌گونه که فیلیپ اسمیت و پیتر هانت از آن سخن می‌گویند ـ و روان‌شناسی کودک ـ حداقل نظریه‌ی شناختی ژان پیاژه ـ ندارند و با نظریه‌های بنیادین ادبیات کودکان جهان بیگانه‌اند و زحمت مطالعه و خوانش فعال و خلاق آثار موفق حوزه‌ی مذکور را به خود نداده و اغلب در جایگاه انسان بزرگ‌سالی که دچار توهم شناخت و دیکتاتوریت دانش است با تأسی به ادبیات تعلیمی، به نصیحت اخلاقی کودک می‌پردازند تا انسان خوب و مؤدبی باشد. ناشرانی که در این حوزه فعالیت دارند فاقد استانداردهای حداقلی نشر ادبیات کودک هستند و هیچ معیار مشخصی جز هزینه ـ سودآوری، برای چاپ آثار ندارند. جشنواره‌های تخصصی در این زمینه متأسفانه در کردستان برگزار نمی‌شود و نویسنده، شاعر و تصویرگر ادبیات کودک، انسانی در حاشیه است که نه کسی او را می‌بیند و نه می‌شنود. جهت برون‌رفت از این وضعیت تراژیک ضرورت دارد به تمام این موارد و مسائل دیگری که فرصت اشاره به آن نیست توجه اساسی شود تا کودکان کرد کمتر مورد هجمه‌ی چنین دیدگاه مریض و آثار نا ادبی قرار گیرند.
شعر و ادبیات کودک تا چه حد در آموزش و تربیت کودک دخیل است؟
ادبیات کودک از دیرباز به دو گونه‌ی تعلیمی و غیر تعلیمی تقسیم‌بندی شده است و آنچه در عصر حاضر اهمیت دارد نه تعلیمی بودن ادبیات کودک که غیر تعلیمی بودن آن است. تعلیم و تربیت رسالت نهاد آموزش‌وپرورش است و ضرورت ندارد ادبیات کودک رسالت حقیقی خود را که لذت کشف و شهود و حیرت و مکاشفه است فراموش کند و با ضمیمه کردن خود به متن آموزش‌وپرورش، هویت خود را قربانی آموزش و تربیت کند. اگر مشاهده می‌کنید که دغدغه‌ی حجم عظیمی از آثار ادبی کودک، آموزش و تربیت کودک است بدین معناست که آموزش‌وپرورش ما آموزش‌وپرورشی شکست‌خورده و ناکارآمد است. در تمام جهان تعلیم و تربیت در خدمت ادبیات کودک است تا لذتی را که مدرسه از او سلب کرده، ادبیات در گفتمانی خلاق به وی بازگرداند اما متأسفانه در مملکت ما جز تعدادی انگشت‌شمار، اغلب نویسندگان و شاعران و حتی تصویرگران و منتقدین ادبیات کودک، ادبیات کودک را به مدرسه‌ی دوم، کتاب کودک را به کتاب درسی و کمک‌درسی بدل ساخته و مهلک‌ترین ضربه‌ها را بر پیکر نحیف ادبیات کودک وارد ساخته‌اند. کودک هیچ‌گاه باهدف آموزش پا به جهان ادبیات کودک نمی‌گذارد آنچه یک کودک نیاز دارد تجربه‌ی زیسته و یادگیری است. علاوه بر آن خود راهبری و خود تعیین گری ـ آن‌گونه که هاوس و کنیون از آن سخن می‌گویند ـ همچنین کشف و شهود و مکاشفه ـ به باور یوستین گوردر ـ که متأسفانه آموزش‌وپرورش تمام این امکانات و تجربیات یادگیری را از کودک سلب کرده و هر نوع از ادبیاتی که این چرخه‌ی مریض و ناکارآمد را بازتولید کند محکوم‌به شکست و نابودی است و کودک هیچ‌گاه آن را وارد جهان حقیقی خود نمی‌سازد. اگر جاناتان سویفت، برادران گریم، کریستین اندرسن، آنتوان دوسنت اگزوپری، شل سیلور استاین، رولد دال، فرانک بائوم، هوشنگ مرادی کرمانی، احمد اکبرپور و... موفق بوده‌اند دلایل مختلفی دارد که مهم‌ترین دلیل آن نگاه غیر تعلیمی و غیرتربیتی آنان به ادبیات کودک است.
چرا منتقد ادبیات کودک در کردستان نداریم؟ آیا همین مسئله فضا را برای سو استفاده از ادبیات مظلوم کودک باز نکرده؟
بنا به باور کسانی مانند دونا نورتون، ساندرا نورتون و پیتر هانت ادبیات کودک در جهان، دوره‌ی کودکی خود را تجربه می‌کند. این بدان معناست که کودک و ادبیات کودک هنوز پدیده‌ای در حاشیه است. این وضعیت در کردستان به شکل مضاعفی خود را نشان داده است. ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... ازجمله دلایل چنین وضعیت ناخوشایندی ا‌ست. طبیعی است که در جامعه‌ای که تعریف مشخصی از کودک و دوران کودکی وجود ندارد ادبیات و نقد ادبیات کودک هم وجود نداشته باشد. نقد حوزه‌ای تخصصی‌ است که دانش تئوریک و پشتوانه‌های نظری خاص خود را می‌طلبد که متأسفانه من در کردستان سراغ ندارم.در چنین وضعیتی کسان بسیاری به خود جرئت می‌دهند و از سر بازی و تفنن آثاری را برای کودکان به وجود می‌آورند که به دلیل عدم وجود منتقد حرفه‌ای آثارشان موردبررسی قرار نمی‌گیرد و به همین دلیل ادبیات کودک در کردستان نه‌تنها رشد نمی‌کند که پس رفت کرده و حتی توان حفظ وضعیت موجود را هم ندارد. در چنین شرایط بغرنجی کودکان قربانی آثاری می‌شوند که نمی‌توانند پا به عرصه‌ی ادبیات کودک بگذارند. ضرورت دارد نهادهایی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت فرهنگی شهرداری، معاونت پیشگیری و توان‌بخشی بهزیستی، انجمن‌های غیردولتی در این زمینه فعالیت کرده و مسئولیت خود را در قبال کودکان انجام دهند.

گفتگویی کوتاه با جبار شافعی‌زاده، مترجم، منتقد و نویسنده برگزیده یونیسف و شورای کتاب کودک ایران، برنده لوح تقدیر و تندیس هانس کریستین اندرسن. نویسنده کتاب‌های دیوار، رقص سایه، سمفونی باد، مادربزرگ با پاییز رفته بود و مترجم کتاب‌های درخت بخشنده، در جستجوی قطعه گمشده، آشنایی قطعه گمشده با دایره بزرگ، هفت روز هفته دارم، همه آن قایق‌های کاغذی، زیباترین آواز، فیل قرمز گمشده.

مشکلات شعر کودک در کردستان چیست؟
آسیب شناسی ادبیات کودک به ویژه شعر، مساله‌ای مسبوق به سابقه است که ریشه در مفهوم کودکی دارد. کودک به عنوان موجودی انسانی با انقلاب صنعتی پا به عرصه‌ی گفتمان اجتماعی می‌گذارد. تعلیم و تربیت در اغلب دوران ها حتی عصر حاضر بی‌توجه به نیازهای حقیقی کودک بی توجه به مفهوم و مولفه‌های فلسفی و روانشناختی خلق، ساخت و برساخته می‌شود و به شکلی ایجابی و ایجادی سعی در تبدیل کودک به انسانی بزرگسال دارد که به جای کشف هویت حقیقی خود، ادای انسانی را درمی‌آورد که نیست و ضرورت ندارد باشد. جامعه برای تبدیل کودک به نیروی صنعتی بزرگسال عجله دارد و همه‌ی راههای تجربه‌ی کودکی به شکلی تراژیک، یکی پس از دیگری به روی کودک بسته می‌شود و مسدود می‌ماند. ادبیات کودک هم متاسفانه نه تنها علیه این وضعیت تراژیک قد علم نمی‌کند که خود به دلایل مختلفی از جمله سودآوری و شی واره‌گی این وضعیت بحرانی و تراژیک را بازتولید کرده و آنچه به عنوان شعر کودک خلق می‌شود نه تنها در حوزه‌ی ادبیات کودک قرار نمی‌گیرد که خود به پدیده‌ای ضد کودک و ادبیات کودک تبدیل می‌شود و با روند بیمارگونه‌ی موجود هم ذات پنداری و هم نوایی می‌کند؛ که این وضعیت سبب ازخودبیگانگی کودک شده و او را تبدیل به شبه انسانی می‌کند که جز کاریکاتوری مضحک چیز دیگری نیست.
آنچه در کردستان با عنوان شعر کودک نه خلق که ساخته‌شده است از این وضعیت تراژیک مستثنا نیست و با بررسی اغلب آثار پدید آمده در سالیان اخیر معلوم می‌شود که کسانی که پا به این عرصه گذاشته‌اند دانش حداقلی را از کودک ـ لااقل نظریه و دیدگاه نیل پستمن که نظریه‌ی غالب عصر حاضر است ـ، ذهنیت فلسفی کودک ـ آن‌گونه که فیلیپ اسمیت و پیتر هانت از آن سخن می‌گویند ـ و روان‌شناسی کودک ـ حداقل نظریه‌ی شناختی ژان پیاژه ـ ندارند و با نظریه‌های بنیادین ادبیات کودکان جهان بیگانه‌اند و زحمت مطالعه و خوانش فعال و خلاق آثار موفق حوزه‌ی مذکور را به خود نداده و اغلب در جایگاه انسان بزرگ‌سالی که دچار توهم شناخت و دیکتاتوریت دانش است با تأسی به ادبیات تعلیمی، به نصیحت اخلاقی کودک می‌پردازند تا انسان خوب و مؤدبی باشد. ناشرانی که در این حوزه فعالیت دارند فاقد استانداردهای حداقلی نشر ادبیات کودک هستند و هیچ معیار مشخصی جز هزینه ـ سودآوری، برای چاپ آثار ندارند. جشنواره‌های تخصصی در این زمینه متأسفانه در کردستان برگزار نمی‌شود و نویسنده، شاعر و تصویرگر ادبیات کودک، انسانی در حاشیه است که نه کسی او را می‌بیند و نه می‌شنود. جهت برون‌رفت از این وضعیت تراژیک ضرورت دارد به تمام این موارد و مسائل دیگری که فرصت اشاره به آن نیست توجه اساسی شود تا کودکان کرد کمتر مورد هجمه‌ی چنین دیدگاه مریض و آثار نا ادبی قرار گیرند.
شعر و ادبیات کودک تا چه حد در آموزش و تربیت کودک دخیل است؟
ادبیات کودک از دیرباز به دو گونه‌ی تعلیمی و غیر تعلیمی تقسیم‌بندی شده است و آنچه در عصر حاضر اهمیت دارد نه تعلیمی بودن ادبیات کودک که غیر تعلیمی بودن آن است. تعلیم و تربیت رسالت نهاد آموزش‌وپرورش است و ضرورت ندارد ادبیات کودک رسالت حقیقی خود را که لذت کشف و شهود و حیرت و مکاشفه است فراموش کند و با ضمیمه کردن خود به متن آموزش‌وپرورش، هویت خود را قربانی آموزش و تربیت کند. اگر مشاهده می‌کنید که دغدغه‌ی حجم عظیمی از آثار ادبی کودک، آموزش و تربیت کودک است بدین معناست که آموزش‌وپرورش ما آموزش‌وپرورشی شکست‌خورده و ناکارآمد است. در تمام جهان تعلیم و تربیت در خدمت ادبیات کودک است تا لذتی را که مدرسه از او سلب کرده، ادبیات در گفتمانی خلاق به وی بازگرداند اما متأسفانه در مملکت ما جز تعدادی انگشت‌شمار، اغلب نویسندگان و شاعران و حتی تصویرگران و منتقدین ادبیات کودک، ادبیات کودک را به مدرسه‌ی دوم، کتاب کودک را به کتاب درسی و کمک‌درسی بدل ساخته و مهلک‌ترین ضربه‌ها را بر پیکر نحیف ادبیات کودک وارد ساخته‌اند. کودک هیچ‌گاه باهدف آموزش پا به جهان ادبیات کودک نمی‌گذارد آنچه یک کودک نیاز دارد تجربه‌ی زیسته و یادگیری است. علاوه بر آن خود راهبری و خود تعیین گری ـ آن‌گونه که هاوس و کنیون از آن سخن می‌گویند ـ همچنین کشف و شهود و مکاشفه ـ به باور یوستین گوردر ـ که متأسفانه آموزش‌وپرورش تمام این امکانات و تجربیات یادگیری را از کودک سلب کرده و هر نوع از ادبیاتی که این چرخه‌ی مریض و ناکارآمد را بازتولید کند محکوم‌به شکست و نابودی است و کودک هیچ‌گاه آن را وارد جهان حقیقی خود نمی‌سازد. اگر جاناتان سویفت، برادران گریم، کریستین اندرسن، آنتوان دوسنت اگزوپری، شل سیلور استاین، رولد دال، فرانک بائوم، هوشنگ مرادی کرمانی، احمد اکبرپور و... موفق بوده‌اند دلایل مختلفی دارد که مهم‌ترین دلیل آن نگاه غیر تعلیمی و غیرتربیتی آنان به ادبیات کودک است.
چرا منتقد ادبیات کودک در کردستان نداریم؟ آیا همین مسئله فضا را برای سو استفاده از ادبیات مظلوم کودک باز نکرده؟
بنا به باور کسانی مانند دونا نورتون، ساندرا نورتون و پیتر هانت ادبیات کودک در جهان، دوره‌ی کودکی خود را تجربه می‌کند. این بدان معناست که کودک و ادبیات کودک هنوز پدیده‌ای در حاشیه است. این وضعیت در کردستان به شکل مضاعفی خود را نشان داده است. ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و... ازجمله دلایل چنین وضعیت ناخوشایندی ا‌ست. طبیعی است که در جامعه‌ای که تعریف مشخصی از کودک و دوران کودکی وجود ندارد ادبیات و نقد ادبیات کودک هم وجود نداشته باشد. نقد حوزه‌ای تخصصی‌ است که دانش تئوریک و پشتوانه‌های نظری خاص خود را می‌طلبد که متأسفانه من در کردستان سراغ ندارم.در چنین وضعیتی کسان بسیاری به خود جرئت می‌دهند و از سر بازی و تفنن آثاری را برای کودکان به وجود می‌آورند که به دلیل عدم وجود منتقد حرفه‌ای آثارشان موردبررسی قرار نمی‌گیرد و به همین دلیل ادبیات کودک در کردستان نه‌تنها رشد نمی‌کند که پس رفت کرده و حتی توان حفظ وضعیت موجود را هم ندارد. در چنین شرایط بغرنجی کودکان قربانی آثاری می‌شوند که نمی‌توانند پا به عرصه‌ی ادبیات کودک بگذارند. ضرورت دارد نهادهایی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت فرهنگی شهرداری، معاونت پیشگیری و توان‌بخشی بهزیستی، انجمن‌های غیردولتی در این زمینه فعالیت کرده و مسئولیت خود را در قبال کودکان انجام دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.