بررسی روانشناختی ادبیات کودک
ماریه پاک نهاد
کودکان و نوجوانان به سبب گنجایشهای شناختی و ویژگیهای رشدی خود، آمادگی پذیرش متنهای سنگین را ندارند و به متنهایی نیاز دارند که پاسخگوی دوره رشد آنها باشد.
به گفته پروفسور هوگارت: "ادبیات کشف میکند، بازآفرینی میکند و در جستوجوی معنا است". جامعهای که به دنبال ارزشهای نوین است، باید دست بهسوی ادبیات کودکان دراز کند.
کودکان، آینده جامعهاند. درنتیجه بررسی و مطالعه ادبیات کودکان، از مهمترین مسائل جامعه است. به همین دلیل در گفتوگویی که با دکتر ویسانی، متخصص ادبیات روانشناسی کودک و نوجوان داشتهایم، سعی بر بررسی روانشناختی ادبیات کودک شده است.
دکتر ویسانی با اشاره به تعریف کلی ادبیات کودکان گفت: "ادبیات کودکان را میتوان بهطورکلی به قصهگویی، نمایش، داستان، افسانه و شعر تقسیمبندی کرد. بهعنوان تعریف کلی از ادبیات کودکان یا قصهگویی میتوان گفت: ادبیاتی است که در قالب کلام، به رشد شخصیت و رشد ابعاد روانی کودکان جهت میدهد و باعث شکوفایی بعدهای دیگر جسمانی و روانی کودکان خواهد شد؛ اما اینکه از دیدگاه روانشناسی چه ابعادی داشته باشد، اولاً بُعد عاطفی که یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین بُعد در ادبیات کودکان است. همچنین بُعد ریتمیک و شعری ادبیات نیز به دلیل توجهطلبی، محبت طلبی و بهنوعی گرایش به عاطفه در کودکان کمتر از شش سال بسیار مهم است. کودکان در این سن گرایش زیادی به احساسات مثبت، محبت و هیجان توسط افراد دارند. کودکان به اشعار سرد، شکننده، بیعاطفه و بیروح گرایشی نشان نمیدهند.
درنتیجه میتوان گفت ایجاد عاطفه مثبت به شیوه شادکامی، خوشحالی و... در ادبیات کودکان از مهمترین مسائل است.مسئله دیگر، بُعد اجتماعی ادبیات کودک است. بُعدی که به شیوهای همنوایی، همگروهی و یکنواختی را در کودکان ایجاد کند. بُعد اجتماعی ادبیات، بحث در مورد مشارکت کودکان، ایجاد لذت از کارهای گروهی، تصمیمگیری و برنامهریزی را مطرح میکند.مسئله بعدی، بُعد رفتاری ادبیات است. اینکه کودکان چگونه رفتارهای خود را کنترل، مهار و هدایت کنند. بحث خویشتنداری، جراتمندی در رفتار، قاطعیت، مهارتهای زندگی، همدلی و... که مستقیماً با مهارتهای رفتاری کودک در ارتباط است که لازم است در ادبیات کودکان موردتوجه قرار بگیرد.
مسئله دیگر، بُعد مذهبی و ارزشی ادبیات است که باعث میشود کودک همزمان با کسب لذت از داستان، باارزشهای فرهنگی، ملی، مذهبی و بهصورت کلی ارزشها و هنجارهای جامعه آشنا شود".
دکتر ویسانی در ادامه شاخصههای ادبیات کودکان را بهصورت کلی اینچنین تعریف کرد: "شاخصههای ادبیات، ویژگیهایی است که باعث جذب کودک میشود. با توجه به گفته کافکا (کتاب تیشهای است که دریای یخزده درون ما را میشکافد)، ادبیات کودکان باید دریای یخزده درون کودکان را بشکافد.
وجود زبان کودکانه در شعر و داستان کودکان، استفاده از لغات قابللمس برای کودکان و زبان ساده، توجه به گروه سنی کودک، توجه به ارزشهای فرهنگی در بحث ترجمه و دوبله، توجه به شیوه تصویرگری کتاب کودک منطبق با پوشش، فرهنگ و مسائل اجتماعی جامعه، توجه به ظرافت تصاویر، انیمیشن و نقاشی کودک و درنهایت توجه به ریتمیک بودن شعر کودکان، وجود جملات کوتاه و ساده از شاخصههای موردتوجه در ادبیات کودکان است".
ادبیات کودکان، بسته به موقعیت جغرافیای و زبان، شامل تفاوتهایی برای کودکان است. برای مثال کودک کُرد باتجربههایی زیست شده از جنگ، کولبری و... روبهرو بوده است. تأثیر تمام این مسائل بر ادبیات کودکان را نمیتوان نادیده گرفت. سؤال اساسی که برای شاعر و نویسنده کودکان ایجاد میشود، این است که از دیدگاه روانشناختی کودک، ادبیات کودکان تا چه حد مجاز به بحث و ورود به چنین مسائلی است؟
دکتر ویسانی دراینباره گفت: "قطعاً ادبیات باید از قلب جامعه سرچشمه بگیرد. کادوما که یکی از افراد فعال در حوزه ادبیات کودکان است، دراینباره میگوید: (قصهگویی یا ادبیات کودک، فعالیتی است که از انسانها، آدم میسازد).
ادبیات کودکان بهمانند مجسمهساز، سبب شکلدهی پیکره شخصیت انسانها از کودکی میشود. این پیکره باید حاصل تجربه زیستگاه و محیط فرهنگی باشد.به همین جهت الزامی است در ادبیات کودکان بهخصوص ادبیات منطقه کردستان، بحثهایی از قبیل محیطزیست، فرهنگ منطقهای، رسم و رسومات محلی، مراسمات دینی و فرهنگی، حتی مشکلاتی از قبیل مین و جنگ، کولبری، مشکلات اقتصادی، مشکلات بیکاری و... مطرح شود.
وظیفه ادبیات کودکان فقط ایجاد فضایی آرمانی و تخیلی مثبت اندیشی نیست. لازم است حتماً مشکلات موجود در جامعه نیز به کودکان آموزش داده شود".
در ادبیات غیر ایرانی شاهد آثاری هستیم که برای کودکان نوشتهنشده اما بعدها مخاطب کودک پیداکرده است، مانند آثار چارلز دیکنز، اولیور تویست؛ اما در ادبیات ایرانی، ما ادبیات کودک را نوشته یا سرودهای تعریف میکنیم که ارزش ادبی و هنری دارد و برای مخاطب کودک پدید آمده است.دکتر ویسانی در مورد این نکته که تا چه اندازه ضروری است ادبیات کودک با قصد قبلی و آگاهانه برای کودکان با گروه سنی مشخص نوشته شود، گفت: "طبیعتاً ادبیاتی که قرار است بر کودکان تأثیر بگذارد، ادبیاتی است که یکشبه حاصل نمیشود و لازم است برای آن برنامهریزی شود. بعضی از داستانها و افسانهها به این دلیل که حاوی روایتهایی تخیلی و جنگ میان مثبت و منفی، شیطان و فرشته است، در بسیاری موارد نهتنها در افراد بزرگسال که در کودکان نیز تأثیرگذار است؛ اما شعر و نوشتهای را میتوان بهعنوان نوشتهای موفق نام برد که نویسنده باهدف تعیینشده و مشخص نمودن گروه سنی مشخص و در استایل برنامهریزیشده اقدام به نوشتن کند".
مسئله لذت در ادبیات کودکان، یکی از مهمترین مسائل این حوزه است که یونگ در مورد آن بحث کرده و بعدها شاگردان وی، واقعیت و لذت را در برابر یکدیگر قرار دارند.
دکتر ویسانی ضمن اشاره به اهمیت لذت و واقعیت در ادبیات کودکان افزود: "همانگونه که اشاره کردیم، ادبیات کودک باید ریتمیک باشد تا کودک بتواند از آن لذت ببرد و همچنین باید مشکلات جامعه به کودکان آموزش داده شود. درنتیجه کودک حتماً باید با مشکلات آشنا و روبهرو شود. در غیر این صورت، شاهد رشد کودکی خوشباور با امید کاذب هستیم. اینکه ادبیات کودک صرفاً تابع لذت و ایجاد شادکامی در کودک باشد، رویکرد درستی نیست".
وی همچنین افزود: "ضروری است واقعیتهای جامعه در مورد سو استفادههای جنسی کودکان، بحث اعتماد به افراد و سایر مشکلات، در قالب داستان و شعر، به کودکان آموزش داده شود".
دکتر ویسانی همچنین در مورد نقش و اهمیت آموزش و جهتدهی به افکار کودکان، از طریق ادبیات گفت: "آموزش به کودکان، شامل آموزش رسمی و آموزش غیررسمی است. در حوزه کودکان، شعری که هدفمند و دارای پیام مشخص نباشد، شعری موفق نیست.اما اگر تمام شعر را صرفاً در قالب آموزشی به کودکان ارائه دهیم، بحث عاطفه مثبت، شادکامی و انرژی و... از بین میرود و اشعار کودکان تبدیل به اشعاری خشک با لایهای طلایی به نام آموزش میشود. کودک ما از طریق رسانه و محیطهای آموزشی بهاندازه کافی آموزش میبیند. درنتیجه گاهی لازم است بعضی از اشعار، صرفاً برای ایجاد لذت در کودکان باشد".
بر اساس نظر فروید، بخش عمده رفتار، ریشه در ناخودآگاه دارد. اسطورهها، داستانها و اشعار فولکلور و افسانههای ما مستقیماً بر ناخودآگاه کودک اثر میگذارد. تولید (قهرمان همهفنحریف) که همیشه موفق است تا چه حد بر روان کودک و آینده وی تأثیرگذار است؟
دکتر ویسانی: "فروید و یونگ اشاره به آرک تایپها دارد که ریشه در ناخودآگاه تمام آحاد بشر دارند؛ و هر جامعه و فرهنگ، یک سری آرک تایپهای مختص به خود را دارد. در ادبیات جهان همیشه قهرمان، کسی است شجاع، صادق، مدافع حقوق افراد ضعیف و...
در جهت استمرار نظریههای یونگ و فروید، بندورا نظریهای با عنوان یادگیری جانشینی ارائه داد. زمانی که داستانی از (مەم و زین) نقل میشود، باوجوداینکه مربوط به چندین نسل قبل است، تأثیر قابلتوجهی در روحیه شجاعت، نوعدوستی و انساندوستی کودک دارد.درنتیجه ادبیاتی که بهصورت افسانه، تخیل و آرک تایپها برای کودکان نقل میشود، طبیعتاً تأثیرگذار است و برای شناخت ناخودآگاه کودک، میتوان به آرک تایپها رجوع کرد".
ایشان همچنین در مورد رابطه کامیابی قهرمانهای داستان، سفرهای قهرمانانه شخصیتهای داستانی، عدم وجود قهرمان بازنده، با عقده اديپ گفت: "اگر به عقبتر بازگردیم با فرآمند روبهرو میشویم. فرآمند، اخلاقیاتی است که پدران و مادران بهعنوان نمایندگان اخلاق، به کودک منتقل میکنند. کودکی که در دوره عقده اديپ یا عقده الکترا، توانایی مقابله و رقابت با والد را ندارد، به همانندسازی با والد میپردازد. کودک به دنبال رفتارهایی میگردد که مثلاً مادر را جذب پدر کرده و برعکس و این رفتارها را تقلید میکنند؛ مانند سیگار کشیدن، رانندگی، نمازخواندن و...
درنتیجه عقده اديپ، باعث رشد روحیه مردانگی در کودک میشود؛ اما اگر عقده اديپ دچار تثبیت نشده باشد، طبیعتاً کودک در آینده نیز روحیه حقطلبی، مبارزهطلبی، قهرمان جویی و کنجکاوی در وجود کودک رشد میکند؛ اما عکس این قضیه نیز صادق است. اگر عقده اديپ تخریب و یا وارونه شود، کودک در آینده فردی سختکوش، کمالگرا و پرتلاش نخواهد شد. درنتیجه با بزرگسالانی قانع، ترسو، مضطرب و منزوی روبهرو میشویم".
دکتر ویسانی با اشاره به کتابهای شعر کودکان در کردستان مخصوصاً در سالهای اخیر و نقش جنسیت در آنها، گفت: "مسئله در کودکان تقریباً از ۲.٥ سالگی رشد میکند. ضروری است که در ادبیات تفکیک جنسیتی اتفاق نیفتد. برای مثال در کتاب (هه ناره) یا (ماسی خانم) بیشتر مخاطب دختر داشته است.
جامعه تنها بهوسیله دو بال زن و مرد توانایی حرکت به جلو را دارد. با برجسته کردن یک جنسیت خاص در ادبیات کودکان، باعث جهتدهی ذهنی نادرست به کودکان میشود. در نتیجه اجتناب از دیدگاه تک جنسیتی و ایجاد روحیه مشارکت میان هر دو جنس در ادبیات، دیالوگ و تصویرگری کتاب کودک لازم و ضروری است.در جامعه پدرسالار، انسانها به مرد و زن تقسیم میشدند؛ اما در جامعه امروزی تقسیمبندی بر اساس صفر تا یک انجام میشود. اگر ادبیات ما صرفاً در جهت دو قطب آنیما و آنیموس حرکت کند، احتمالاً ادبیات موفقی نباشد. ادبیات موفق، حاصل امتزاج و آمیختگی جنسیتی موجود در هر دو جنس است".وی همچنین در رابطه با نقش و تأثیر فانتزی در ادبیات کودکان افزود: "یکی از مهمترین اهداف و تأثیرات ادبیات بر روحیه کودکان، پرورش روحیه تخیلی، تصویرسازی ذهنی، روحیه ابتکار عمل در کودک است. علاوه بر بررسی تأثیر ادبیات بر فانتزیای کودک، بررسی تأثیرات ادبیات بر هوش کلامی، هوش اجتماعی، آموزش مهارتهای زندگی، تربیت جنسی، تقویت حافظه دیداری و شنیداری کودک، تقویت توجه انتخابی و... ضروری است".
دکتر ویسانی در ادامه افزود: "ما ادبیات کودکان را بسیار دیر آغاز کردهایم، حتی تا چند سال اخیر در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، غرفه کودکان وجود نداشت. جای امیدواری است که بخشی از غرفهها به ادبیات کودک اختصاص دادهشده؛ اما با توجه به رشد بسیار ضعیف ادبیات کودکان در کردستان، لازم است جدیتر و بیشتر در این حوزه بررسی و اقدام شود.
لازم است شاعر و نویسنده کودک، از نظرات روانشناسان کودک، جامعهشناس و... کمک گرفته تا شاخصههای اشارهشده در نوشتههایشان وجود داشته باشد.همچنین بهعنوان نکته آخر، پیشنهاد میکنم والدین هرماه حداقل یک کتاب کودک، برای فرزندانشان بخوانند. مهمترین اثر آن، رشد دلبستگی بین کودک و والد است".
کودکان و نوجوانان به سبب گنجایشهای شناختی و ویژگیهای رشدی خود، آمادگی پذیرش متنهای سنگین را ندارند و به متنهایی نیاز دارند که پاسخگوی دوره رشد آنها باشد.
به گفته پروفسور هوگارت: "ادبیات کشف میکند، بازآفرینی میکند و در جستوجوی معنا است". جامعهای که به دنبال ارزشهای نوین است، باید دست بهسوی ادبیات کودکان دراز کند.
کودکان، آینده جامعهاند. درنتیجه بررسی و مطالعه ادبیات کودکان، از مهمترین مسائل جامعه است. به همین دلیل در گفتوگویی که با دکتر ویسانی، متخصص ادبیات روانشناسی کودک و نوجوان داشتهایم، سعی بر بررسی روانشناختی ادبیات کودک شده است.
دکتر ویسانی با اشاره به تعریف کلی ادبیات کودکان گفت: "ادبیات کودکان را میتوان بهطورکلی به قصهگویی، نمایش، داستان، افسانه و شعر تقسیمبندی کرد. بهعنوان تعریف کلی از ادبیات کودکان یا قصهگویی میتوان گفت: ادبیاتی است که در قالب کلام، به رشد شخصیت و رشد ابعاد روانی کودکان جهت میدهد و باعث شکوفایی بعدهای دیگر جسمانی و روانی کودکان خواهد شد؛ اما اینکه از دیدگاه روانشناسی چه ابعادی داشته باشد، اولاً بُعد عاطفی که یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین بُعد در ادبیات کودکان است. همچنین بُعد ریتمیک و شعری ادبیات نیز به دلیل توجهطلبی، محبت طلبی و بهنوعی گرایش به عاطفه در کودکان کمتر از شش سال بسیار مهم است. کودکان در این سن گرایش زیادی به احساسات مثبت، محبت و هیجان توسط افراد دارند. کودکان به اشعار سرد، شکننده، بیعاطفه و بیروح گرایشی نشان نمیدهند.
درنتیجه میتوان گفت ایجاد عاطفه مثبت به شیوه شادکامی، خوشحالی و... در ادبیات کودکان از مهمترین مسائل است.مسئله دیگر، بُعد اجتماعی ادبیات کودک است. بُعدی که به شیوهای همنوایی، همگروهی و یکنواختی را در کودکان ایجاد کند. بُعد اجتماعی ادبیات، بحث در مورد مشارکت کودکان، ایجاد لذت از کارهای گروهی، تصمیمگیری و برنامهریزی را مطرح میکند.مسئله بعدی، بُعد رفتاری ادبیات است. اینکه کودکان چگونه رفتارهای خود را کنترل، مهار و هدایت کنند. بحث خویشتنداری، جراتمندی در رفتار، قاطعیت، مهارتهای زندگی، همدلی و... که مستقیماً با مهارتهای رفتاری کودک در ارتباط است که لازم است در ادبیات کودکان موردتوجه قرار بگیرد.
مسئله دیگر، بُعد مذهبی و ارزشی ادبیات است که باعث میشود کودک همزمان با کسب لذت از داستان، باارزشهای فرهنگی، ملی، مذهبی و بهصورت کلی ارزشها و هنجارهای جامعه آشنا شود".
دکتر ویسانی در ادامه شاخصههای ادبیات کودکان را بهصورت کلی اینچنین تعریف کرد: "شاخصههای ادبیات، ویژگیهایی است که باعث جذب کودک میشود. با توجه به گفته کافکا (کتاب تیشهای است که دریای یخزده درون ما را میشکافد)، ادبیات کودکان باید دریای یخزده درون کودکان را بشکافد.
وجود زبان کودکانه در شعر و داستان کودکان، استفاده از لغات قابللمس برای کودکان و زبان ساده، توجه به گروه سنی کودک، توجه به ارزشهای فرهنگی در بحث ترجمه و دوبله، توجه به شیوه تصویرگری کتاب کودک منطبق با پوشش، فرهنگ و مسائل اجتماعی جامعه، توجه به ظرافت تصاویر، انیمیشن و نقاشی کودک و درنهایت توجه به ریتمیک بودن شعر کودکان، وجود جملات کوتاه و ساده از شاخصههای موردتوجه در ادبیات کودکان است".
ادبیات کودکان، بسته به موقعیت جغرافیای و زبان، شامل تفاوتهایی برای کودکان است. برای مثال کودک کُرد باتجربههایی زیست شده از جنگ، کولبری و... روبهرو بوده است. تأثیر تمام این مسائل بر ادبیات کودکان را نمیتوان نادیده گرفت. سؤال اساسی که برای شاعر و نویسنده کودکان ایجاد میشود، این است که از دیدگاه روانشناختی کودک، ادبیات کودکان تا چه حد مجاز به بحث و ورود به چنین مسائلی است؟
دکتر ویسانی دراینباره گفت: "قطعاً ادبیات باید از قلب جامعه سرچشمه بگیرد. کادوما که یکی از افراد فعال در حوزه ادبیات کودکان است، دراینباره میگوید: (قصهگویی یا ادبیات کودک، فعالیتی است که از انسانها، آدم میسازد).
ادبیات کودکان بهمانند مجسمهساز، سبب شکلدهی پیکره شخصیت انسانها از کودکی میشود. این پیکره باید حاصل تجربه زیستگاه و محیط فرهنگی باشد.به همین جهت الزامی است در ادبیات کودکان بهخصوص ادبیات منطقه کردستان، بحثهایی از قبیل محیطزیست، فرهنگ منطقهای، رسم و رسومات محلی، مراسمات دینی و فرهنگی، حتی مشکلاتی از قبیل مین و جنگ، کولبری، مشکلات اقتصادی، مشکلات بیکاری و... مطرح شود.
وظیفه ادبیات کودکان فقط ایجاد فضایی آرمانی و تخیلی مثبت اندیشی نیست. لازم است حتماً مشکلات موجود در جامعه نیز به کودکان آموزش داده شود".
در ادبیات غیر ایرانی شاهد آثاری هستیم که برای کودکان نوشتهنشده اما بعدها مخاطب کودک پیداکرده است، مانند آثار چارلز دیکنز، اولیور تویست؛ اما در ادبیات ایرانی، ما ادبیات کودک را نوشته یا سرودهای تعریف میکنیم که ارزش ادبی و هنری دارد و برای مخاطب کودک پدید آمده است.دکتر ویسانی در مورد این نکته که تا چه اندازه ضروری است ادبیات کودک با قصد قبلی و آگاهانه برای کودکان با گروه سنی مشخص نوشته شود، گفت: "طبیعتاً ادبیاتی که قرار است بر کودکان تأثیر بگذارد، ادبیاتی است که یکشبه حاصل نمیشود و لازم است برای آن برنامهریزی شود. بعضی از داستانها و افسانهها به این دلیل که حاوی روایتهایی تخیلی و جنگ میان مثبت و منفی، شیطان و فرشته است، در بسیاری موارد نهتنها در افراد بزرگسال که در کودکان نیز تأثیرگذار است؛ اما شعر و نوشتهای را میتوان بهعنوان نوشتهای موفق نام برد که نویسنده باهدف تعیینشده و مشخص نمودن گروه سنی مشخص و در استایل برنامهریزیشده اقدام به نوشتن کند".
مسئله لذت در ادبیات کودکان، یکی از مهمترین مسائل این حوزه است که یونگ در مورد آن بحث کرده و بعدها شاگردان وی، واقعیت و لذت را در برابر یکدیگر قرار دارند.
دکتر ویسانی ضمن اشاره به اهمیت لذت و واقعیت در ادبیات کودکان افزود: "همانگونه که اشاره کردیم، ادبیات کودک باید ریتمیک باشد تا کودک بتواند از آن لذت ببرد و همچنین باید مشکلات جامعه به کودکان آموزش داده شود. درنتیجه کودک حتماً باید با مشکلات آشنا و روبهرو شود. در غیر این صورت، شاهد رشد کودکی خوشباور با امید کاذب هستیم. اینکه ادبیات کودک صرفاً تابع لذت و ایجاد شادکامی در کودک باشد، رویکرد درستی نیست".
وی همچنین افزود: "ضروری است واقعیتهای جامعه در مورد سو استفادههای جنسی کودکان، بحث اعتماد به افراد و سایر مشکلات، در قالب داستان و شعر، به کودکان آموزش داده شود".
دکتر ویسانی همچنین در مورد نقش و اهمیت آموزش و جهتدهی به افکار کودکان، از طریق ادبیات گفت: "آموزش به کودکان، شامل آموزش رسمی و آموزش غیررسمی است. در حوزه کودکان، شعری که هدفمند و دارای پیام مشخص نباشد، شعری موفق نیست.اما اگر تمام شعر را صرفاً در قالب آموزشی به کودکان ارائه دهیم، بحث عاطفه مثبت، شادکامی و انرژی و... از بین میرود و اشعار کودکان تبدیل به اشعاری خشک با لایهای طلایی به نام آموزش میشود. کودک ما از طریق رسانه و محیطهای آموزشی بهاندازه کافی آموزش میبیند. درنتیجه گاهی لازم است بعضی از اشعار، صرفاً برای ایجاد لذت در کودکان باشد".
بر اساس نظر فروید، بخش عمده رفتار، ریشه در ناخودآگاه دارد. اسطورهها، داستانها و اشعار فولکلور و افسانههای ما مستقیماً بر ناخودآگاه کودک اثر میگذارد. تولید (قهرمان همهفنحریف) که همیشه موفق است تا چه حد بر روان کودک و آینده وی تأثیرگذار است؟
دکتر ویسانی: "فروید و یونگ اشاره به آرک تایپها دارد که ریشه در ناخودآگاه تمام آحاد بشر دارند؛ و هر جامعه و فرهنگ، یک سری آرک تایپهای مختص به خود را دارد. در ادبیات جهان همیشه قهرمان، کسی است شجاع، صادق، مدافع حقوق افراد ضعیف و...
در جهت استمرار نظریههای یونگ و فروید، بندورا نظریهای با عنوان یادگیری جانشینی ارائه داد. زمانی که داستانی از (مەم و زین) نقل میشود، باوجوداینکه مربوط به چندین نسل قبل است، تأثیر قابلتوجهی در روحیه شجاعت، نوعدوستی و انساندوستی کودک دارد.درنتیجه ادبیاتی که بهصورت افسانه، تخیل و آرک تایپها برای کودکان نقل میشود، طبیعتاً تأثیرگذار است و برای شناخت ناخودآگاه کودک، میتوان به آرک تایپها رجوع کرد".
ایشان همچنین در مورد رابطه کامیابی قهرمانهای داستان، سفرهای قهرمانانه شخصیتهای داستانی، عدم وجود قهرمان بازنده، با عقده اديپ گفت: "اگر به عقبتر بازگردیم با فرآمند روبهرو میشویم. فرآمند، اخلاقیاتی است که پدران و مادران بهعنوان نمایندگان اخلاق، به کودک منتقل میکنند. کودکی که در دوره عقده اديپ یا عقده الکترا، توانایی مقابله و رقابت با والد را ندارد، به همانندسازی با والد میپردازد. کودک به دنبال رفتارهایی میگردد که مثلاً مادر را جذب پدر کرده و برعکس و این رفتارها را تقلید میکنند؛ مانند سیگار کشیدن، رانندگی، نمازخواندن و...
درنتیجه عقده اديپ، باعث رشد روحیه مردانگی در کودک میشود؛ اما اگر عقده اديپ دچار تثبیت نشده باشد، طبیعتاً کودک در آینده نیز روحیه حقطلبی، مبارزهطلبی، قهرمان جویی و کنجکاوی در وجود کودک رشد میکند؛ اما عکس این قضیه نیز صادق است. اگر عقده اديپ تخریب و یا وارونه شود، کودک در آینده فردی سختکوش، کمالگرا و پرتلاش نخواهد شد. درنتیجه با بزرگسالانی قانع، ترسو، مضطرب و منزوی روبهرو میشویم".
دکتر ویسانی با اشاره به کتابهای شعر کودکان در کردستان مخصوصاً در سالهای اخیر و نقش جنسیت در آنها، گفت: "مسئله در کودکان تقریباً از ۲.٥ سالگی رشد میکند. ضروری است که در ادبیات تفکیک جنسیتی اتفاق نیفتد. برای مثال در کتاب (هه ناره) یا (ماسی خانم) بیشتر مخاطب دختر داشته است.
جامعه تنها بهوسیله دو بال زن و مرد توانایی حرکت به جلو را دارد. با برجسته کردن یک جنسیت خاص در ادبیات کودکان، باعث جهتدهی ذهنی نادرست به کودکان میشود. در نتیجه اجتناب از دیدگاه تک جنسیتی و ایجاد روحیه مشارکت میان هر دو جنس در ادبیات، دیالوگ و تصویرگری کتاب کودک لازم و ضروری است.در جامعه پدرسالار، انسانها به مرد و زن تقسیم میشدند؛ اما در جامعه امروزی تقسیمبندی بر اساس صفر تا یک انجام میشود. اگر ادبیات ما صرفاً در جهت دو قطب آنیما و آنیموس حرکت کند، احتمالاً ادبیات موفقی نباشد. ادبیات موفق، حاصل امتزاج و آمیختگی جنسیتی موجود در هر دو جنس است".وی همچنین در رابطه با نقش و تأثیر فانتزی در ادبیات کودکان افزود: "یکی از مهمترین اهداف و تأثیرات ادبیات بر روحیه کودکان، پرورش روحیه تخیلی، تصویرسازی ذهنی، روحیه ابتکار عمل در کودک است. علاوه بر بررسی تأثیر ادبیات بر فانتزیای کودک، بررسی تأثیرات ادبیات بر هوش کلامی، هوش اجتماعی، آموزش مهارتهای زندگی، تربیت جنسی، تقویت حافظه دیداری و شنیداری کودک، تقویت توجه انتخابی و... ضروری است".
دکتر ویسانی در ادامه افزود: "ما ادبیات کودکان را بسیار دیر آغاز کردهایم، حتی تا چند سال اخیر در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، غرفه کودکان وجود نداشت. جای امیدواری است که بخشی از غرفهها به ادبیات کودک اختصاص دادهشده؛ اما با توجه به رشد بسیار ضعیف ادبیات کودکان در کردستان، لازم است جدیتر و بیشتر در این حوزه بررسی و اقدام شود.
لازم است شاعر و نویسنده کودک، از نظرات روانشناسان کودک، جامعهشناس و... کمک گرفته تا شاخصههای اشارهشده در نوشتههایشان وجود داشته باشد.همچنین بهعنوان نکته آخر، پیشنهاد میکنم والدین هرماه حداقل یک کتاب کودک، برای فرزندانشان بخوانند. مهمترین اثر آن، رشد دلبستگی بین کودک و والد است".
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.