|

درماندگی و آسیب های روانی در زنان

دکتر امید مرادی‌.‌درمانگر و متخصص مشاوره خانواده

مفهوم درماندگی آموخته شده (Learned helplesseness) در زمینه های مختلف مثل تعلیم و تربیت و آسیب شناسی روانی و اجتماعی توسط محققان مختلف بررسی شده است. این مفهوم معرف منفی ترین حالت درک از خود است. سلیگمن این مفهوم را به عنوان حالت ویژه ای که اغلب در نتیجه اعتقاد فرد مبنی بر اینکه رویدادها در کنترل او نیستند، تعریف کرده است. درماندگی آموخته شده بعد از تجربه های متعدد که در آن پاسخ های فرد در نتیجه رفتار او تغییر نمی کند، به وجود می آید. فرد بعد از این تجارب می آموزد که رفتار و نتیجه رفتار او از یکدیگر مستقل هستند. تجارب ناکام ساز و متعدد باعث خواهد شد که فرد امید خود را از دست داده و در جهت رفع موانع و مشکلات سر راه اقدامی انجام ندهد.
تجارب و تمرینات غیرممکن و ناکام ساز اگر چه شروع کننده درماندگی و نامیدی است، ولی نوع باور فرد است که در ایجاد یا عدم ایجاد درماندگی نقش مهمی بازی می کند. زمانی که فرد به این نتیجه برسد که قدرتی برای تغییر وضعیت موجود ندارد، دست از تلاش کشیده و خود و سرنوشتش را به دست عوامل دیگری غیر از قدرت اراده و اختیار خود خواهد سپرد؛ اینجاست که زمینه برای ظهور آسیب های متعدد ایجاد می شود. درماندگی می تواند تم نامیدی شدیدی در مورد خود و عملکردش در برداشته باشد. ناامیدی اگر به صورت طرحواره درآید خطرناک بوده و باعث مرگ ارگانیسم خواهد شد. تا زمانی که طرحواره ناامیدی از بین نرود، نمی توان به فرد کمکی جهت اصلاح امورش کرد. اعضای خانواده یا جوامعی که دچار درماندگی شده باشند، از رشد و پیشرفت عقب مانده و جامعه به سوی سراشیبی سوق خواهد یافت.
بخش عظیم و تاثیرگذاری از افراد جامعه را زنان تشکیل می دهند. نقش زنان در فعالیت های اقتصادی، اجتماعی، آموزشی، سیاسی و فرهنگی در عصر حاضر بر کسی پوشیده نیست. تجارب و تحقیقات انجام گرفته نشان از موثرتر بودن نقش زنان نسبت به مردان در بعضی از حرفه ها می باشد. ﻧﻘﻄـﮥ آﻏﺎزﯾـﻦ ﭘﺮداﺧﺘـﻦ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع زﻧﺎن و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﻪ رﺳـﻤﯿﺖ ﺷـﻨﺎﺧﺘﻦ اﺻـﻞ ﺑﺮاﺑﺮی زن و ﻣﺮد در ﻣﻨﺸﻮر ﺳـﺎزﻣﺎن ﻣﻠﻞ ﻣﺘﺤﺪ در ﺳﺎل 1945، و در ﭘﯽ آن اﻧﺘﺸﺎر ﺑﯿﺎﻧـﯿﮥ ﺣﻘـﻮق ﺑﺸـﺮ در ﺳـﺎل 1948 اﺳﺖ؛ اﻣﺎ واﻗﻌﯿﺘﻬﺎ ﺑـﯿﺎﻧﮕﺮ آن اﺳـﺖ ﮐـﻪ اﻏﻠـﺐ ﺑـﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾـﺰان و ﻣﺠﺮﯾﺎن ﺗﻮﺟـﻪ ﭼﻨﺪاﻧﯽ به موقعیت زﻧﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ؛ و سعی کرده اند با نگاه تبعیض آمیز جنسیتی به نقش زنان در جامعه نگاه نمایند. عوامل متعدد اجتماعی و ممانعت های موجود در این زمینه، جنبش فمنیستی را راه انداخته (دهه های 1960 و 1970) و سعی در افزایش هشیاری افراد جوامع و بالاخص زنان در زمینه معضلات اجتماعی و تغییر نابرابری های اجتماعی علیه زنان برآمدند.
نابرابری های اجتماعی و نگاه متفاوت به جنسیت های زن و مرد باعث شکل گیری باورهای قالبی جنسی از همان ابتدا در کودکان می شود. باورهای قالبی جنسی اعتقاد به مردانگی و زنانگی را تقویت نموده و روی شیوه نگریستن به جامعه تاثیر قوی می گذارد. این طرحواره های جنسیتی قوی می تواند دامنه دیدمان را به خود و دیگران محدود کند. در جوامع سنتی تر این طرحواره ها، قوی تر و غیرقابل نفوذ تر بوده، باعث شیوه برخورد متفاوت و تبعیض آمیز جنسیتی با زنان می گردید. محدودیت های اجتماعی بیشتری در این جوامع برای زنان وجود داشته و محکوم به انجام کارها و رفتارهایی می شدند که گاهاً تمایلی به انجام آنها نداشتند. در گذشته نه چندان دور شاهد این موارد بوده ایم که زنان تاثیری بر سرنوشت و زندگی شان (مثل انتخاب همسر، ادامه تحصیل، انتخاب شغل و ... ) نداشته و پدران، شوهران و گاهاً فرهنگ جنسیت مرد سالارانه، برای آنها تعین تکلیف می نمودند. در چنین جوامعی چه بسیار قتل های ناموسی ای که باعث از بین رفتن دختران می شد، گواه بر نگاه و برخورد نابرابرانه ی جنسیتی بود. در جوامعی که آنقدر محدودیت های اجتماعی و فرهنگی بر زنان حاکم باشد و زنان نتوانند بر سرنوشت خودشان به دلیل ساختارهای فرهنگی و اجتماعی نامناسب، تاثیری داشته باشند، نتیجتاً دچار درماندگی آموخته شده گردیده و نشانه های پاتولوژیک بروز خواهند داد. خودکشی، خودسوزی و انواع بیماری های روانی مانند اختلا های اضطرابی، افسردگی و وسواس از آن جمله هستند. زمانی که فرد نتواند شرایط نامناسب اجتماعی و خانوادگی را تحمل نماید و این باور هم در او ایجاد شده باشد که نمی تواند وضعیت موجود را تغییر دهد (درماندگی)، پس یا نشانه های آسیب روانی در او ظاهر می شود یا عمداً به زندگی خود پایان می دهد. این امراز لحاظ اجتماعی نشانه خطری برای جامعه و عنصر کلیدی و اساسی جامعه یعنی خانواده می باشد. در عصر کنونی محدودیت های فرهنگی، جنسیتی نسبت به گذشته خیلی کمتر شده است، ولی باز هم نیاز به کار بیشتر در این زمینه وجود دارد. آگاهی بخشی های لازم و مناسب به خانواده ها و فرزندان از طریق نهادهای مربوطه مثل نهاد آموزش و پرورش، دانشگاه ها و رسانه ها ضروری است. در این زمینه توجه به نقش روانشناسان و مشاوران در کمک رسانی به خانواده ها و افرادی که در این زمینه دچار مشکل هستند، مثمر ثمر می باشد. امید آن می رود که محدودیت های فرهنگی و اجتماعی در این زمینه نسبت به گذشته کم رنگ تر شده و زنان نقش فعالانه تر و موثرتری در جامعه داشته و همچنین نقش بیشتری در انتخاب های خودشان داشته باشند.

مفهوم درماندگی آموخته شده (Learned helplesseness) در زمینه های مختلف مثل تعلیم و تربیت و آسیب شناسی روانی و اجتماعی توسط محققان مختلف بررسی شده است. این مفهوم معرف منفی ترین حالت درک از خود است. سلیگمن این مفهوم را به عنوان حالت ویژه ای که اغلب در نتیجه اعتقاد فرد مبنی بر اینکه رویدادها در کنترل او نیستند، تعریف کرده است. درماندگی آموخته شده بعد از تجربه های متعدد که در آن پاسخ های فرد در نتیجه رفتار او تغییر نمی کند، به وجود می آید. فرد بعد از این تجارب می آموزد که رفتار و نتیجه رفتار او از یکدیگر مستقل هستند. تجارب ناکام ساز و متعدد باعث خواهد شد که فرد امید خود را از دست داده و در جهت رفع موانع و مشکلات سر راه اقدامی انجام ندهد.
تجارب و تمرینات غیرممکن و ناکام ساز اگر چه شروع کننده درماندگی و نامیدی است، ولی نوع باور فرد است که در ایجاد یا عدم ایجاد درماندگی نقش مهمی بازی می کند. زمانی که فرد به این نتیجه برسد که قدرتی برای تغییر وضعیت موجود ندارد، دست از تلاش کشیده و خود و سرنوشتش را به دست عوامل دیگری غیر از قدرت اراده و اختیار خود خواهد سپرد؛ اینجاست که زمینه برای ظهور آسیب های متعدد ایجاد می شود. درماندگی می تواند تم نامیدی شدیدی در مورد خود و عملکردش در برداشته باشد. ناامیدی اگر به صورت طرحواره درآید خطرناک بوده و باعث مرگ ارگانیسم خواهد شد. تا زمانی که طرحواره ناامیدی از بین نرود، نمی توان به فرد کمکی جهت اصلاح امورش کرد. اعضای خانواده یا جوامعی که دچار درماندگی شده باشند، از رشد و پیشرفت عقب مانده و جامعه به سوی سراشیبی سوق خواهد یافت.
بخش عظیم و تاثیرگذاری از افراد جامعه را زنان تشکیل می دهند. نقش زنان در فعالیت های اقتصادی، اجتماعی، آموزشی، سیاسی و فرهنگی در عصر حاضر بر کسی پوشیده نیست. تجارب و تحقیقات انجام گرفته نشان از موثرتر بودن نقش زنان نسبت به مردان در بعضی از حرفه ها می باشد. ﻧﻘﻄـﮥ آﻏﺎزﯾـﻦ ﭘﺮداﺧﺘـﻦ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع زﻧﺎن و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﻪ رﺳـﻤﯿﺖ ﺷـﻨﺎﺧﺘﻦ اﺻـﻞ ﺑﺮاﺑﺮی زن و ﻣﺮد در ﻣﻨﺸﻮر ﺳـﺎزﻣﺎن ﻣﻠﻞ ﻣﺘﺤﺪ در ﺳﺎل 1945، و در ﭘﯽ آن اﻧﺘﺸﺎر ﺑﯿﺎﻧـﯿﮥ ﺣﻘـﻮق ﺑﺸـﺮ در ﺳـﺎل 1948 اﺳﺖ؛ اﻣﺎ واﻗﻌﯿﺘﻬﺎ ﺑـﯿﺎﻧﮕﺮ آن اﺳـﺖ ﮐـﻪ اﻏﻠـﺐ ﺑـﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾـﺰان و ﻣﺠﺮﯾﺎن ﺗﻮﺟـﻪ ﭼﻨﺪاﻧﯽ به موقعیت زﻧﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﻧﺪ؛ و سعی کرده اند با نگاه تبعیض آمیز جنسیتی به نقش زنان در جامعه نگاه نمایند. عوامل متعدد اجتماعی و ممانعت های موجود در این زمینه، جنبش فمنیستی را راه انداخته (دهه های 1960 و 1970) و سعی در افزایش هشیاری افراد جوامع و بالاخص زنان در زمینه معضلات اجتماعی و تغییر نابرابری های اجتماعی علیه زنان برآمدند.
نابرابری های اجتماعی و نگاه متفاوت به جنسیت های زن و مرد باعث شکل گیری باورهای قالبی جنسی از همان ابتدا در کودکان می شود. باورهای قالبی جنسی اعتقاد به مردانگی و زنانگی را تقویت نموده و روی شیوه نگریستن به جامعه تاثیر قوی می گذارد. این طرحواره های جنسیتی قوی می تواند دامنه دیدمان را به خود و دیگران محدود کند. در جوامع سنتی تر این طرحواره ها، قوی تر و غیرقابل نفوذ تر بوده، باعث شیوه برخورد متفاوت و تبعیض آمیز جنسیتی با زنان می گردید. محدودیت های اجتماعی بیشتری در این جوامع برای زنان وجود داشته و محکوم به انجام کارها و رفتارهایی می شدند که گاهاً تمایلی به انجام آنها نداشتند. در گذشته نه چندان دور شاهد این موارد بوده ایم که زنان تاثیری بر سرنوشت و زندگی شان (مثل انتخاب همسر، ادامه تحصیل، انتخاب شغل و ... ) نداشته و پدران، شوهران و گاهاً فرهنگ جنسیت مرد سالارانه، برای آنها تعین تکلیف می نمودند. در چنین جوامعی چه بسیار قتل های ناموسی ای که باعث از بین رفتن دختران می شد، گواه بر نگاه و برخورد نابرابرانه ی جنسیتی بود. در جوامعی که آنقدر محدودیت های اجتماعی و فرهنگی بر زنان حاکم باشد و زنان نتوانند بر سرنوشت خودشان به دلیل ساختارهای فرهنگی و اجتماعی نامناسب، تاثیری داشته باشند، نتیجتاً دچار درماندگی آموخته شده گردیده و نشانه های پاتولوژیک بروز خواهند داد. خودکشی، خودسوزی و انواع بیماری های روانی مانند اختلا های اضطرابی، افسردگی و وسواس از آن جمله هستند. زمانی که فرد نتواند شرایط نامناسب اجتماعی و خانوادگی را تحمل نماید و این باور هم در او ایجاد شده باشد که نمی تواند وضعیت موجود را تغییر دهد (درماندگی)، پس یا نشانه های آسیب روانی در او ظاهر می شود یا عمداً به زندگی خود پایان می دهد. این امراز لحاظ اجتماعی نشانه خطری برای جامعه و عنصر کلیدی و اساسی جامعه یعنی خانواده می باشد. در عصر کنونی محدودیت های فرهنگی، جنسیتی نسبت به گذشته خیلی کمتر شده است، ولی باز هم نیاز به کار بیشتر در این زمینه وجود دارد. آگاهی بخشی های لازم و مناسب به خانواده ها و فرزندان از طریق نهادهای مربوطه مثل نهاد آموزش و پرورش، دانشگاه ها و رسانه ها ضروری است. در این زمینه توجه به نقش روانشناسان و مشاوران در کمک رسانی به خانواده ها و افرادی که در این زمینه دچار مشکل هستند، مثمر ثمر می باشد. امید آن می رود که محدودیت های فرهنگی و اجتماعی در این زمینه نسبت به گذشته کم رنگ تر شده و زنان نقش فعالانه تر و موثرتری در جامعه داشته و همچنین نقش بیشتری در انتخاب های خودشان داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.