هابرماس و بحران دولت سرمایهداری مدرن
دانیال ایمانی
به طور كلی مفهوم «بحران» و شرایط بحرانی در وصف وضعیت و ارزیابی جامعهیی كاربست مییابد كه در مرزهای حیات و بقای خویش است. آیا وضعیت سرمایهداری پسین حامل چنین مفهومی است؟ شاید در این رابطه و بطور كلی فهم بحران در كلیهی ابعاد و زوایایش كسی را نتوان به اندازهی هابرماس، فیلسوف هنوز زنده كوشا بوده باشد. وی با تحلیلی جامعتر از هر كسی، به آنالیز سیستم اقتصادی/اجتماعی جامعهی سرمایهداری مدرن و دورهی متأخر حیات به این نظم پرداخته و پاسخهایی درخور داده است.
دو مفهوم پایهای و اساسی در نظریه كنش ارتباطی هابرماس، مفاهیم «زیست جهان» و «سیستم» میباشند. زیست جهان شالودهی جهانبینی و منظومهای از مضامین، تعاریف و مفاهیم پذیرفته شده در جهان است كه به كردار و علاقات روزانهی ما قوام و سمت و سو میبخشد. از این حیث رابطهی زیست جهان با جهانبینی، همچون رابطهی خودآگاه و ناخودآگاه نزد فروید است، یعنی نمیتوان از به فراسوی زیست جهان رفت و به فراسوی آن اندیشید و یا بیرون آن تفكر كرد. زیرا زیست جهان چهارچوب كنش و آگاهی اجتماعی را در تحلیل نهایی تعیین میكند. زیست جهان در كنه خود ماحصل سنت فرهنگی بوده و در فرآیند اجتماعی شدن نوع آدمی نقشی بنیادین ایفا میكند. سیستمهای اجتماعی و در كل سیستمهایی چونان اقتصاد، نظامهای مدیریت دولتی و ...، در تقابل با زیست جهان عمل میكنند.
در دورهی سرمایهداری پسین، ساحات وسیعی از زیست جهان در درون سیستم استحاله گشته و حسب نظام اقتصادی و نظام قدرت بازسازی شده است. سیستم همان پروسهی عقل ابزاری است كه ساحاتی اساسی از زیست جهان را به قبضه درآورده است. حاكم گشتن حوزهی زیست جهان بر حوزهی سیستم شیئی گونه، مستلزم تفاهمی ساختن آن سیستم است. اما در جهان سرمایهداری، قدرت و پول اصل اساسی سامان بخشیدن سیستم و زیست جهاناند. چیرگی سیستم بر زیست جهان، بشدت بازتولید فرهنگی و نمادین جامعه را به مخاطره میاندازد و جامعه را دچار عارضه و بیماری میكند. ماحصل وضعیت فعلی سلطهی سیستم بر زیست جهان، متزلزل شدن هویت جمعی، از كف رفتن معنا، تورم زدایی، بیگانگی و شی گشتگی جامعه و كل حیات اجتماعی است.
از نقطه نظر هابرماس، تعمیق و استقلال زیست جهان و گسترش حوزهی عقلانیت فرهنگی، در گرو رشد توانایی تفاهم و ارتباط است از این طریق، آزاد شدن پتانسیل عقل مندرج در عمل تفاهمی و ارتباطی فرآیند اصلی تاریخ جهان را تشكیل میدهد و به عقلانی شدن زیست جهان منجر میگردد. هابرماس باور دارد، شرایط كنونی و موجود جوامع سرمایهداری متأخر غربی، نوعی نزاع و كشمكش مابین زیست جهان از یك سو و سیستم از سوی دیگر است.
عقل ارتباطی صرفاً در چارچوب زیست جهان و چونان دستاورد خود ارتباطی بروز میكند، چیزی كه در نهایت میتواند به ساختارهای عقلانیتری منتهی شود. یعنی به اقتداری فارغ از ترس یا استثمار و در نتیجه به ......... سازمانی تغییر یافتهای كه مبتنی بر منافع همگان است و لذا برخوردار از مشروعیتی اساسی و ......... عام.
بدیهی است قدم به قدم این راه دشوار مستلزم زبانی كردن ساختارهای شیء انگاشته شدهی سیستم است كه میباید از مجرای كنش ارتباطی، بار دیگر به زیست جهان بازگردانده شود. از سوی دیگر، زیست جهان با عطف توجه به اصل انحطاف ناپذیر سازمانی جامعه سرمایهداری، پیوسته و مستمر در انقیاد استعمار غیرمستقیم و با میانجی دولت و اقتصاد (قدرت و بوروكراسی، پول و بازار) است. در چنین وضعی گرایشات و تمایلات بحرانی و كسریها كه بدانها خواهم پرداخت، در حد فاصل زیست جهان و سیستم پدیدار میشوند. مجموعهی روابط اجتماعی در زیست جهان با میانجی پول (گردش مالی و بازار) و قدرت، پولی و بوروكراتیزه میشوند و بدین ترتیب كلیت روابط مذكور به طرزی بیوقفه با مقتضیات و خواستههای كاركردی نظام همراه و دمساز میشود. در مورد جامعه مفهوم بحران منتج از موضعی نظری است كه چنین استنتاجی ممكن میسازد. لذا توصیف تغییر اجتماعی به عنوان بحران، متكی به اتخاذ چنین موضعی است.
به زعم هابرماس، نیاز به مشروعیت و یا خلاء مشروعیت مهمترین مسئلهی جامعهی مدرن است.
این بحران در بطن جامعه سرمایهداری، از طریق گوناگونی در ساخت طبقاتی و رابطهی دولت با سرمایه قابل مرتفع شده است. هابرماس سرمایهداری پسین را با روند رو به فزونی نقش سازماندهی و دخالت دولت در تمامی حوزههای حیات اجتماعی توصیف می كند. گسترش كنترل بازار، تمركز بالای سرمایه، فعالیت ابر شركتهای چندملیتی، به زعم وی زمینههای پیدایش و تكوین سرمایهداری متأخر است.
محدود شدن و تقلیل حوزهی حیات فردی و خصوصی و تقلیل نقش و اثرگذاری بازار چونان مكانیسم اصلی توزیع و باز توزیع منابع، اشكال و شیوههای تازه و بدیعی از رفتارهای جمعی را به همراه میآورد. همچنین كاربرد روبه فزون دانش علمی و تكنولوژی در پروسهی تولید، دگرگونیهایی در كار به وجود میآورد و بر حجم و میزان سوددهی و سرمایهگذاری بنگاههای اقتصادی كلان و حكومت تأثیر میگذارد و مسائل اجتماعی نوینی ایجاد میكند كه از مجرای نظام دموكراسی سنتی قابل حل نیست. پروسهها و روندهای جامعهپذیری و بازتولید فرهنگی تحت تأثیر گسترش وسائل و ابزارات ارتباطی و امكانات آموزشی شتاب میگیرد.هابرماس به منظور فهم و درك تئوریك این تحولات در جامعهی صنعتی نوین، براساس نظریهی سیستمها، سه حوزهی اصلی بروز و پیدایش بحران را 1-حوزهی اقتصادی2- حوزهی سیاسی و3-حوزهی فرهنگی-اجتماعی میداند. بحرانها از درون هر یك از این حوزهها و یا از مجرای روابط میان آنها پدید میآید. براساس این صورتبندی 4 بحران عمدهی قابل تشخیص در این حوزهها عبارتند از : بحران حوزه یا سیستم اقتصادی؛ بحران عقلانیت در حوزههای سیاسی-اداری جامعه؛ بحران انگیزش و بحران
مشروعیت.
غایت اصلی مباحث هابرماس در شناخت و جامعهشناسی سیاسی وضعیت سرمایهداری پیشرفته، پیدا كردن فضاهای تغییر احتمالی و تمایلات بحرانی كه ساختهای اساسی و بنیادین جامعه وقوعشان را ممكن میسازد. به گمان هابرماس مفهوم سنتی انقلاب در چنین شرایطي دیگر معنای خود را از كف داده و همین اینك تنها میتوان از «بحران محول» سخن به میان آورد.
بحران در هر حوزه هنگامهای بروز مییابد كه آن حوزه از پس كاركرد موردنظر برنیاید. برای نمونه: غایت ایدئولوژی، مكتوم نگه داشتن ماهیت جبری و اجبارآمیز دولت است. بحران ایدئولوژیك یا بحران مشروعیت وقتی بروز مییابد كه این كار ویژه میسر نگر دیده و ماهیت اجبارآمیز و خصلت عمومی ساخت دولت آشكار گردد.
تمامی بحرانهای جامعه سرمایهداری پیشرفته با یكدیگر مرتبط بوده و بر هم اثر گذارند. حل بحران صرفاً در یك ساحت، تعارضات و آنتاگونیسم موجود را به درون ساحات دیگر منتقل میكند. برای مثال حل بحران انباشت سرمایه در حوزهی اقتصادی از مجرای كمكهای مالی دولت موجب كاهش منابع رفاهی میشود و نهایتاً بحران انگیزش و كسری مشروعیت را در پی میآورد. دولت مدرن، به منظور جلوگیری از بحران اقتصادی (گسست در پروسهی انباشت سرمایه) بخش كثیری از هزینههای تولید را براساس ملاحظات و خواستههای غیراقتصادی تقبل میكند. در حقیقت تعارضات طبقاتی سرچشمهی اصلی تعارض در كاركردها و وظایف دولت مدرن متأخر است. پایههای ایدئولوژیك دولت مدرن در حوزههای فرهنگی- اجتماعی، در دو عرصه قابل تأمل و بررسی است، یكم عرصهی نورمهای فرهنگی و شئوناتی كه شدیداً در نتیجهی تهاجم عقلانیت ابزاری در حال زوال و ناپدید شده است و دوم عرصهی ارزشهای مدرن همچون رفاه، فراغت و مصرف و خواست امنیت.
در همین نقطهی دخالت دولت در اقتصاد است كه امكان پیدایش بحران عقلانیت پیش میآید. این بحران یا برآیند تضاد و تعارض گروههای سرمایهدار است كه استقلال نسبی و آزادی محدود دولت را مخدوش میسازد، یا به این خاطر است كه دولت به منظور اجرای كارهای ویژهی اقتصادی خود میباید فعالیتهایی انجام دهد كه احتمالاً به كلیت سیستم سودمند نیست. به هر رو دولت میباید اعمال خود را توجیه كند و بدین منظور میباید یا از طریق هزینههای عمومی بیشتر نارضایتی موجود را مرتفع سازد یا اینكه ایدئولوژی جدیدی به غیر از ایدئولوژی لیبرالیسم كه مناسب سرمایهداری بازار آزاد باشد، عرضه كند. در این میان، راهحل اول موجبات افزودن ....... مالی دولت را در پی دارد كه به سیاسی كردن بخشهای غیرسیاسی حیات اجتماعی میانجامد و راهحل دوم نیز مشكلاتی در زمینهی انگیزش به همراه میآورد، زیرا دولت میباید مبتكر و تدوینگر ایدئولوژی جدیدی باشد كه با اشكال و شیوههای سنتی و رایج حیات سیاسی نامأنوس و غریب خواهد بود.
هابرماس واژهی پسین را به هنگامی در توصیف سرمایهداری به كار میبرد كه آن نظام به منظور رهایی از بحرانهای نامبرده همهی راهحلهای ممكن را به بوته آزمایش گذاشته باشد.
هابرماس چهار جزء را در ساختار انگیزشی بحرانزده مشخص میكند: 1-غیرقابل بازسازی بودن سنت 2-تضعیف اصل كار و تلاش فردی به واسطهی ساخت اجتماعی سرمایهداری 3- تخریب الگوهای انگیزشی حوزهی خصوصی زندگی 4-ضرورت تداوم سنت به رغم آنچه گفته شده كالایی شدن روابط شخصی، افزایش نقش بوروكراسی سیاسی در كل حیات اجتماعی و تجاری شدن فرهنگ و سیاست از ویژگیهای بحران است. تخصصی شدن علم موجب تخریب هر گونه تصور دربارهی كلیت جامعه و روابط اجتماعی میگردد. همچنین در این شرایط بحرانی، هنر مدرن كه ذاتاً به عنوان راهی به سوی رهایی غایی شناخته میشود، در واكنش به تجاری شدن فزآینده خود به انزوا میگراید و بشدت غیرقابل فهم میشود.
نسبی شدن اخلاقیات یكی از ویژگیهای مهم بحران مشروعیت و انگیزش است.
به جای رضایتمندی ناشی از كار و كوشش فردی در سرمایهداری اولیه، كار و كوشش بیپاداش، پاداش بیكار و كوشش، مشاغل پوچ و بیمعنا و اوقات فراغت پدید آمده است. این وضعیت بحرانی، دیگر مجالی برای منطق ارتباط و كنش ارتباطی باقی نمیگذارد و نتیجهی آن، از هم گسیختگی و آشفتگی هنجاری ماحصل این وضع است. اما از نقطه نظر هابرماس، بحران انگیزشی بحران اساسی و پایهیی سرمایهداری پیشرفته نیست. درواقع همه بحرانها در بحران اساسی و مركزی مشروعیت خلاصه میشود.
به طور كلی مفهوم «بحران» و شرایط بحرانی در وصف وضعیت و ارزیابی جامعهیی كاربست مییابد كه در مرزهای حیات و بقای خویش است. آیا وضعیت سرمایهداری پسین حامل چنین مفهومی است؟ شاید در این رابطه و بطور كلی فهم بحران در كلیهی ابعاد و زوایایش كسی را نتوان به اندازهی هابرماس، فیلسوف هنوز زنده كوشا بوده باشد. وی با تحلیلی جامعتر از هر كسی، به آنالیز سیستم اقتصادی/اجتماعی جامعهی سرمایهداری مدرن و دورهی متأخر حیات به این نظم پرداخته و پاسخهایی درخور داده است.
دو مفهوم پایهای و اساسی در نظریه كنش ارتباطی هابرماس، مفاهیم «زیست جهان» و «سیستم» میباشند. زیست جهان شالودهی جهانبینی و منظومهای از مضامین، تعاریف و مفاهیم پذیرفته شده در جهان است كه به كردار و علاقات روزانهی ما قوام و سمت و سو میبخشد. از این حیث رابطهی زیست جهان با جهانبینی، همچون رابطهی خودآگاه و ناخودآگاه نزد فروید است، یعنی نمیتوان از به فراسوی زیست جهان رفت و به فراسوی آن اندیشید و یا بیرون آن تفكر كرد. زیرا زیست جهان چهارچوب كنش و آگاهی اجتماعی را در تحلیل نهایی تعیین میكند. زیست جهان در كنه خود ماحصل سنت فرهنگی بوده و در فرآیند اجتماعی شدن نوع آدمی نقشی بنیادین ایفا میكند. سیستمهای اجتماعی و در كل سیستمهایی چونان اقتصاد، نظامهای مدیریت دولتی و ...، در تقابل با زیست جهان عمل میكنند.
در دورهی سرمایهداری پسین، ساحات وسیعی از زیست جهان در درون سیستم استحاله گشته و حسب نظام اقتصادی و نظام قدرت بازسازی شده است. سیستم همان پروسهی عقل ابزاری است كه ساحاتی اساسی از زیست جهان را به قبضه درآورده است. حاكم گشتن حوزهی زیست جهان بر حوزهی سیستم شیئی گونه، مستلزم تفاهمی ساختن آن سیستم است. اما در جهان سرمایهداری، قدرت و پول اصل اساسی سامان بخشیدن سیستم و زیست جهاناند. چیرگی سیستم بر زیست جهان، بشدت بازتولید فرهنگی و نمادین جامعه را به مخاطره میاندازد و جامعه را دچار عارضه و بیماری میكند. ماحصل وضعیت فعلی سلطهی سیستم بر زیست جهان، متزلزل شدن هویت جمعی، از كف رفتن معنا، تورم زدایی، بیگانگی و شی گشتگی جامعه و كل حیات اجتماعی است.
از نقطه نظر هابرماس، تعمیق و استقلال زیست جهان و گسترش حوزهی عقلانیت فرهنگی، در گرو رشد توانایی تفاهم و ارتباط است از این طریق، آزاد شدن پتانسیل عقل مندرج در عمل تفاهمی و ارتباطی فرآیند اصلی تاریخ جهان را تشكیل میدهد و به عقلانی شدن زیست جهان منجر میگردد. هابرماس باور دارد، شرایط كنونی و موجود جوامع سرمایهداری متأخر غربی، نوعی نزاع و كشمكش مابین زیست جهان از یك سو و سیستم از سوی دیگر است.
عقل ارتباطی صرفاً در چارچوب زیست جهان و چونان دستاورد خود ارتباطی بروز میكند، چیزی كه در نهایت میتواند به ساختارهای عقلانیتری منتهی شود. یعنی به اقتداری فارغ از ترس یا استثمار و در نتیجه به ......... سازمانی تغییر یافتهای كه مبتنی بر منافع همگان است و لذا برخوردار از مشروعیتی اساسی و ......... عام.
بدیهی است قدم به قدم این راه دشوار مستلزم زبانی كردن ساختارهای شیء انگاشته شدهی سیستم است كه میباید از مجرای كنش ارتباطی، بار دیگر به زیست جهان بازگردانده شود. از سوی دیگر، زیست جهان با عطف توجه به اصل انحطاف ناپذیر سازمانی جامعه سرمایهداری، پیوسته و مستمر در انقیاد استعمار غیرمستقیم و با میانجی دولت و اقتصاد (قدرت و بوروكراسی، پول و بازار) است. در چنین وضعی گرایشات و تمایلات بحرانی و كسریها كه بدانها خواهم پرداخت، در حد فاصل زیست جهان و سیستم پدیدار میشوند. مجموعهی روابط اجتماعی در زیست جهان با میانجی پول (گردش مالی و بازار) و قدرت، پولی و بوروكراتیزه میشوند و بدین ترتیب كلیت روابط مذكور به طرزی بیوقفه با مقتضیات و خواستههای كاركردی نظام همراه و دمساز میشود. در مورد جامعه مفهوم بحران منتج از موضعی نظری است كه چنین استنتاجی ممكن میسازد. لذا توصیف تغییر اجتماعی به عنوان بحران، متكی به اتخاذ چنین موضعی است.
به زعم هابرماس، نیاز به مشروعیت و یا خلاء مشروعیت مهمترین مسئلهی جامعهی مدرن است.
این بحران در بطن جامعه سرمایهداری، از طریق گوناگونی در ساخت طبقاتی و رابطهی دولت با سرمایه قابل مرتفع شده است. هابرماس سرمایهداری پسین را با روند رو به فزونی نقش سازماندهی و دخالت دولت در تمامی حوزههای حیات اجتماعی توصیف می كند. گسترش كنترل بازار، تمركز بالای سرمایه، فعالیت ابر شركتهای چندملیتی، به زعم وی زمینههای پیدایش و تكوین سرمایهداری متأخر است.
محدود شدن و تقلیل حوزهی حیات فردی و خصوصی و تقلیل نقش و اثرگذاری بازار چونان مكانیسم اصلی توزیع و باز توزیع منابع، اشكال و شیوههای تازه و بدیعی از رفتارهای جمعی را به همراه میآورد. همچنین كاربرد روبه فزون دانش علمی و تكنولوژی در پروسهی تولید، دگرگونیهایی در كار به وجود میآورد و بر حجم و میزان سوددهی و سرمایهگذاری بنگاههای اقتصادی كلان و حكومت تأثیر میگذارد و مسائل اجتماعی نوینی ایجاد میكند كه از مجرای نظام دموكراسی سنتی قابل حل نیست. پروسهها و روندهای جامعهپذیری و بازتولید فرهنگی تحت تأثیر گسترش وسائل و ابزارات ارتباطی و امكانات آموزشی شتاب میگیرد.هابرماس به منظور فهم و درك تئوریك این تحولات در جامعهی صنعتی نوین، براساس نظریهی سیستمها، سه حوزهی اصلی بروز و پیدایش بحران را 1-حوزهی اقتصادی2- حوزهی سیاسی و3-حوزهی فرهنگی-اجتماعی میداند. بحرانها از درون هر یك از این حوزهها و یا از مجرای روابط میان آنها پدید میآید. براساس این صورتبندی 4 بحران عمدهی قابل تشخیص در این حوزهها عبارتند از : بحران حوزه یا سیستم اقتصادی؛ بحران عقلانیت در حوزههای سیاسی-اداری جامعه؛ بحران انگیزش و بحران
مشروعیت.
غایت اصلی مباحث هابرماس در شناخت و جامعهشناسی سیاسی وضعیت سرمایهداری پیشرفته، پیدا كردن فضاهای تغییر احتمالی و تمایلات بحرانی كه ساختهای اساسی و بنیادین جامعه وقوعشان را ممكن میسازد. به گمان هابرماس مفهوم سنتی انقلاب در چنین شرایطي دیگر معنای خود را از كف داده و همین اینك تنها میتوان از «بحران محول» سخن به میان آورد.
بحران در هر حوزه هنگامهای بروز مییابد كه آن حوزه از پس كاركرد موردنظر برنیاید. برای نمونه: غایت ایدئولوژی، مكتوم نگه داشتن ماهیت جبری و اجبارآمیز دولت است. بحران ایدئولوژیك یا بحران مشروعیت وقتی بروز مییابد كه این كار ویژه میسر نگر دیده و ماهیت اجبارآمیز و خصلت عمومی ساخت دولت آشكار گردد.
تمامی بحرانهای جامعه سرمایهداری پیشرفته با یكدیگر مرتبط بوده و بر هم اثر گذارند. حل بحران صرفاً در یك ساحت، تعارضات و آنتاگونیسم موجود را به درون ساحات دیگر منتقل میكند. برای مثال حل بحران انباشت سرمایه در حوزهی اقتصادی از مجرای كمكهای مالی دولت موجب كاهش منابع رفاهی میشود و نهایتاً بحران انگیزش و كسری مشروعیت را در پی میآورد. دولت مدرن، به منظور جلوگیری از بحران اقتصادی (گسست در پروسهی انباشت سرمایه) بخش كثیری از هزینههای تولید را براساس ملاحظات و خواستههای غیراقتصادی تقبل میكند. در حقیقت تعارضات طبقاتی سرچشمهی اصلی تعارض در كاركردها و وظایف دولت مدرن متأخر است. پایههای ایدئولوژیك دولت مدرن در حوزههای فرهنگی- اجتماعی، در دو عرصه قابل تأمل و بررسی است، یكم عرصهی نورمهای فرهنگی و شئوناتی كه شدیداً در نتیجهی تهاجم عقلانیت ابزاری در حال زوال و ناپدید شده است و دوم عرصهی ارزشهای مدرن همچون رفاه، فراغت و مصرف و خواست امنیت.
در همین نقطهی دخالت دولت در اقتصاد است كه امكان پیدایش بحران عقلانیت پیش میآید. این بحران یا برآیند تضاد و تعارض گروههای سرمایهدار است كه استقلال نسبی و آزادی محدود دولت را مخدوش میسازد، یا به این خاطر است كه دولت به منظور اجرای كارهای ویژهی اقتصادی خود میباید فعالیتهایی انجام دهد كه احتمالاً به كلیت سیستم سودمند نیست. به هر رو دولت میباید اعمال خود را توجیه كند و بدین منظور میباید یا از طریق هزینههای عمومی بیشتر نارضایتی موجود را مرتفع سازد یا اینكه ایدئولوژی جدیدی به غیر از ایدئولوژی لیبرالیسم كه مناسب سرمایهداری بازار آزاد باشد، عرضه كند. در این میان، راهحل اول موجبات افزودن ....... مالی دولت را در پی دارد كه به سیاسی كردن بخشهای غیرسیاسی حیات اجتماعی میانجامد و راهحل دوم نیز مشكلاتی در زمینهی انگیزش به همراه میآورد، زیرا دولت میباید مبتكر و تدوینگر ایدئولوژی جدیدی باشد كه با اشكال و شیوههای سنتی و رایج حیات سیاسی نامأنوس و غریب خواهد بود.
هابرماس واژهی پسین را به هنگامی در توصیف سرمایهداری به كار میبرد كه آن نظام به منظور رهایی از بحرانهای نامبرده همهی راهحلهای ممكن را به بوته آزمایش گذاشته باشد.
هابرماس چهار جزء را در ساختار انگیزشی بحرانزده مشخص میكند: 1-غیرقابل بازسازی بودن سنت 2-تضعیف اصل كار و تلاش فردی به واسطهی ساخت اجتماعی سرمایهداری 3- تخریب الگوهای انگیزشی حوزهی خصوصی زندگی 4-ضرورت تداوم سنت به رغم آنچه گفته شده كالایی شدن روابط شخصی، افزایش نقش بوروكراسی سیاسی در كل حیات اجتماعی و تجاری شدن فرهنگ و سیاست از ویژگیهای بحران است. تخصصی شدن علم موجب تخریب هر گونه تصور دربارهی كلیت جامعه و روابط اجتماعی میگردد. همچنین در این شرایط بحرانی، هنر مدرن كه ذاتاً به عنوان راهی به سوی رهایی غایی شناخته میشود، در واكنش به تجاری شدن فزآینده خود به انزوا میگراید و بشدت غیرقابل فهم میشود.
نسبی شدن اخلاقیات یكی از ویژگیهای مهم بحران مشروعیت و انگیزش است.
به جای رضایتمندی ناشی از كار و كوشش فردی در سرمایهداری اولیه، كار و كوشش بیپاداش، پاداش بیكار و كوشش، مشاغل پوچ و بیمعنا و اوقات فراغت پدید آمده است. این وضعیت بحرانی، دیگر مجالی برای منطق ارتباط و كنش ارتباطی باقی نمیگذارد و نتیجهی آن، از هم گسیختگی و آشفتگی هنجاری ماحصل این وضع است. اما از نقطه نظر هابرماس، بحران انگیزشی بحران اساسی و پایهیی سرمایهداری پیشرفته نیست. درواقع همه بحرانها در بحران اساسی و مركزی مشروعیت خلاصه میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.