|

استان‌های مرزی، دروازه‌ نوین توریسم

دکتر حسین فیروزی .‌‌معاونت توسعه مدیریت و منابع انسانی استانداری کُردستان

پایان‌پذیر بودن ذخایر و منابع اقتصادی کشورهای مختلف را بر آن داشت تا برای کسب درآمد بیشتر، به صنایع اشتغال‌زا و پُرمنفعت روی آورند. در این میان، صنعت گردشگری، سومین فعالیت اقتصادی پیش‌رو و در حال توسعه می‌باشد که پس از صنعت نفت و خودروسازی، باعث افزایش درآمد برخی از کشورهای دنیا، حتی مناطقی که منابع اقتصادی چندانی ندارند، گشته است. بنابراین بخش توریسم به عنوان بخشی مولد در زمینه کارآفرینی و اشتغال‌زایی در اقتصاد کشورها نقش بسزایی دارد. ایران به تصدیق سازمان یونسکو، از نظر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در میان 8 کشور نخست جهان جای دارد و از منظر جاذبه‌های اکوتوریسمی و تنوع اقلیمی جزو 5 کشور برتر دنیاست. باتوجه به اینکه یکی از مولفه‌های جذب گردشگر وجود احساس امنیت می-باشد در وضعیت فعلی، کاهش ایران هراسی و انعقاد توافق هسته‌ای و ثبات ایران در منطقه بی‌ثبات خاورمیانه موجب افزایش امنیت شده و تاثیر مستقیم این روند بر صنعت گردشگر برای جذب توریسم، موجب پیش‌برد اهداف توسعه پایدار می‌شود، به‌ویژه در مناطق کُردنشین ایران (استان‌های ایلام، آذربایجان غربی، کُردستان، کرمانشاه) که داری پتانسیل و زمینه‌های گردشگری ‌ طبیعی و ژئوتوریسم، وجود بستر طبیعی مناسب جهت تامین فضای بازارچه مرزی ‌و وجود گذرگاه‌های مرزی مناسب برای توسعه مناسبات می‌باشد. بر‌اساس رویكرد و یافته‌های برنامه ملی توسعه گردشگری جمهوری اسلامی، ایران به 7 منطقه گردشگری تقسیم‌بندی شده است که چهار استان کُردنشین بعلاوه استان‌های لُرستان و همدان جزء منطقه سوم (طیف منطقه زاگرس) محسوب می‌شود.
مناطق کُردنشین بعنوان مناطق توریستی ایران با اقلیمی کوهستانی در حاشیه غرب فلات ایران قرار داشته و بخش مهمی از آن را کوه‌های زاگرس دربرگرفته است که موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی و توپوگرافی حاکم بر این مناطق باعث شده که دارای تنوع مطلوبی از خاک و اقلیم بوده که باعث ایجاد تنوع در پوشش گیاهی و جانوری و ایجاد زیستگاه منحصر به فرد در سطح چهار استان مذکور شده است که بعد از جنگل‌های شمال ایران، جنگل‌های مناطق کُردنشین_ بدون رطوبت جنگل‌های شمال_ در رتبه دوم قرار دارد که این عوامل در کنار متغییرهای دیگر، این مناطق را در محیط مطلوبی برای جذب گردشگران قرار داده است، زیرا از نظر قابلیت‌های بالقوه برای توسعه یکی از مستعدترین مناطق ایران است که با فراهم کردن زمینه توسعه گردشگری در این استان‌ها می‌تواند، یکی از قطب‌های فعال توریستی ایران باشد.
مناطق کُردنشین از لحاظ تنوع در شرايط اقليمي، زمين‌شناسي، ژئومرفولوژيكي دارای زيست‌بوم‌هاي متنوعي، جهتِ شكل‌گيري اكوسيستم كوهستاني جنگلي و اكوسيستم تپه‌اي و تالابي انواع گروه‌هاي جانوري و گياهي می‌باشد. از جمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد این مناطق تلفیق قابلیت‌های طبیعی منطقه زاگرس، فرهنگ و فولكلور، زبان و موسیقی غنی كُردی است كه حاصل آن پیدایش شهرها و روستاهای پرجاذبه و آثار تاریخی، فرهنگی، معنوی و هنری متنوع است. از سوی دیگر موقعیت مرزی این استان‌ها از فرصت‌های آن محسوب شده كه اگر با بهره‌گیری اصولی و بهینه همراه باشد، به‌طور قطع توسعه استان‌ها و به تبع آن توسعه گردشگری مناطق را به دنبال خواهد داشت.
بنابراین این چهار استان کُردنشین به دلیل هم‌مرز بودن با کشور عراق می‌تواند دروازه ورود و خروج گردشگران به منطقه و همچنین می‌تواند به‌عنوان پایگاهی برای گردشگرانی که قصد دارند به نواحی مختلف ایران مسافرت می‌کنند، به حساب آید، زیرا علاوه‌بر بستر غنی تاریخی، فرهنگی غالباً گستره‌ی وسیعی از پتانسیل و زمینه‌های ژئوتوریسم و‌ پارک‌های جنگلی و طبیعی را شامل می‌شوند و همچنین وجود بستر طبیعی مناسب جهت تامین فضای بازارچه مرزی ‌و وجود گذرگاه‌های مرزی مناسب برای توسعه مناسبات، باعث شده که این استان‌ها مورد توجه طیف وسیعی از گردشگران داخلی و خارجی باشد.
به خوبی می‌توان نقطه قوت مناطق کُردنشین را در مورد قابلیت‌های تاریخی و فرهنگی و هنری تشخیص داد، این مسأله دال بر آن است كه از سویی این مناطق دارای قدمتی دیرینه بوده و آثار مختلف تاریخی دوران‌های مختلف تاریخ بشری را در خود جای داده است و از سوی دیگر نیز توان‌های بالقوه فرهنگی و معنوی آن را به نمایش می‌گذارد. مراسم دراویش، گورستان‌ها و قلعه‌های تاریخی، صنایع دستی‌، تپه‌های تاریخی، اماكن تاریخی مانند حمام‌ها، عمارت‌ها، خانه‌های قدیمی، كاروانسراها و بافت و معماری منحصر‌به‌فرد و آداب و رسوم، رقص، جشن‌ها و مراسم‌های خاص، لباس محلی، رقص كردی، صنایع دستی و فولكلور مناطق کُردنشین ایران تنها گوشه‌ای از غنای عظیم فرهنگی و هنری و تاریخی این استان‌ها است که باوجود پیشرفت ارتباطات و استحاله فرهنگی و از بین رفتن بسیاری از فرهنگ‌ها، این مناطق ویژگی‌ها را پویا نگه داشته است و به علت ویژگی زندگی سنتی در بسیاری از نقاط مذکور و عدم استیلای بخش صنعتی، هنوز صنایع دستی این مناطق از لحاظ کیفیت و گستردگی در سطح ایران مطرح است و این صنایع به‌عنوان نماد نوع زندگی و فرهنگی مردمان کُردنشین مورد توجه گردشگران قرار گرفته است.
استان ایلام به‌عنوان یکی از استان‌های مرزی، به واسطه قرار گرفتن در دامنه‌های غربی رشته‌کوه زاگرس از لحاظ پوشش گیاهی، تحت تأثیر آب و هوای منطقه و میزان ریزش‌های جوی قرار دارد و بدین سبب در مناطق کوهستانی و ارتفاعات شمال، شمال غربی، شمال شرقی و نواحی کبیر کوه دارای پوشش گیاهی مناسبی می‌باشد. وسعت جنگل‌های ایلام حدود ۵۰۰ هزار هکتار برآورد می‌شود. جنگل‌ها و مراتع استان به دلیل جلوگیری از فرسایش، جذب رطوبت، تأمین نیازهای سوختی، ایجاد تعادل در طبیعت، ایجاد مکانی مناسب برای تعادل وحوش و نیز استفاده‌های دارویی، صنعتی و خوراکی و مسائل زیست محیطی استعداد فراوانی دارند که این جاذبه‌ها در بخش گردشگری قابل تامل است. این استان با داشتن 430 کیلومتر مرز مشترک با پنج استان کشور عراق و مرز بین‌المللی مهران که در سال ۱۳۸۲ با پیشنهاد وزارت امور خارجه ایران از سوی سازمان ملل متحد به عنوان مرز بین‌المللی شناخته شد، به‌عنوان فعال‌ترین خروجی ایران برای تردد زائران می‌باشد که متاسفانه، فاقد دفتر کنسولگری عراق است، درحالی که می‌توان با مدیریت صحیح از فرصتی طلایی برای استفاده بهینه از ظرفیت‌ها به‌ویژه گردشگری زیارتی و صادرات با کشور عراق استفاده کرد. زیرا که شهر مرزی مهران در استان ایلام با حدود 230کیلومتر فاصله با بغداد نزدیک‌ترین شهر مرزی ایران به پایتخت عراق و عتبات عالیات این کشور بوده که امروزه به کانون فعالیت‌های صادراتی و تردد زوار با کشور همسایه به شمار می‌رود. وجود دفتر کنسولگری عراق در ایلام با توجه مرز بین‌المللی مهران که روزانه بیش از 7هزار زائر و در ایام اربعین بیش از یک میلیون از طریق این مرز به عتبات عالیات عراق تردد دارند، برای بخش گردشگری زیارتی ضروری می‌باشد. در این راستا بهتر است که گردشگران ورودی مرز مهران در قالب تور و بصورت گروهی وارد کشور شوند و برنامه بازدید از جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و تفریحی استان ایلام در برنامه سفر آنها گنجانده شود، به نحوی که زمان ماندگاری حضور گردشگران در استان ایلام بیشتر شود و با برنامه‌ریزی‌های لازم استان ایلام این پتانسیل را دارد که از معبر گردشگری به یک مقصد گردشگری تبدیل شود که لازمه آن فراهم کردن زیرساخت‌ها گردشگری با همکاری بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی است. در این راستا امکان تردد خودروهای عراقی به صدور پلاک موقت در داخل استان و کشور می‌تواند برای رونق گردشگری و توریستم در منطقه هم مفید واقع شود.
استان کرمانشاه هم دارای 360 کیلومتر مرز مشترک با بخش‌های کُرد و عرب‌نشین کشور عراق می‌باشد. به‌عنوان مثال شهرستان قصرشیرین در غرب کرمانشاه دارای 186 کیلومتر مرز مشترک با عراق است که در امتداد این مرزهای طولانی دو مرز رسمی و فعال «پرویزخان»، «خسروی» قرار دارد که مرز رسمی پرویزخان هم مرز با بخش کُردی و اقلیم کُردستان و مرز خسروی هم مرز با حوزه عربی کشور عراق است و نیز مرز «شیخ صالح در جوانرود» هم در توسعه مناسبات میان دو کشور مفید می‌باشد.
شهرستان سردشت هم به‌عنوان یکی از شهرستان‌های کُردنشین آذربایجان غربی کوهستانی پوشیده از جنگل با وسعت ۱۶۶۰ کیلومتر مربع می‌باشد که از غرب با شهرهای رانیه و قلعه دیزه و استان اربیل(هولیر) و از جنوب با شهر سلیمانیه و شهر شارباژیر و ماوت در استان سلیمانیه همسایه ‌است و نیز دارای ۱۰۰ کیلومتر مرز با اقلیم کُردستان عراق می‌باشد. سردشت دارای سه بازارچه فعال مرزی «قاسم رش»، «کیله» و«بیژوه» در منطقه آلان است؛ که مبداء صدور کالاهای خارجی به بازارچه‌ها و پاساژهای شهرهایی چون بانه، مهاباد و پبرانشهر و حتی ارومیه، می‌باشد.
همچنین سردشت دارای گمرک و مرز زمینی کیله با اقلیم کُردستان عراق می‌باشد که درحال تبدیل شدن به مرز بین‌المللی است. فاصله سردشت از طریق راه آسفالته با مرز ۱۴ کیلومتر و فاصله هوایی سردشت با نقطه صفر مرزی کیله ۸ کیلومتر می‌باشد، و فاصله سردشت با قلادزه (قلعه دیزه) ۳۵ کیلومتر و با رانیه ۶۵ کیلومتر و با هولیر (اربیل) ۲۰۰ کیلومتر می‌باشد. با افتتاح مرز بین‌المللی «کیله»، سردشت به دروازه ترانزیت ایران در شمال-غرب به اقلیم کُردستان عراق، ترکیه، سوریه و حوزه مدیترانه تبدیل می‌شود. در حوزه شهرستان پیرانشهر هم به عنوان یکی دیگر از مناطق کُردنشین مرزی تعداد ۱۱۳ تپه تاریخی توسط کارشناسان نمایندگی میراث فرهنگی این شهرستان شناسایی و به ثبت سازمان رسیده‌است که این امر حاکی از تاریخی بودن منطقه و شکل گیری و وجود تمدن‌های نیرومند و درخشان قبل از اسلام مانند تمدن ماننا، پارسوا، اورارتو، مادها، زاموا و تمدن اسلامی است، که در حوزه گردشگری تاریخی قابل تامل می‌باشد. بازارچه مرزی پیرانشهر با مسافت پنج کیلومتری از خاک عراق، دارای بازارچه رسمی مرزی به نام «‌حاج عمران‌» است. صادرات و واردات بازرگانی از طریق این بازارچه به عنوان یکی از بزرگترین منبع درآمد استان و شهرستان است.
به ‌واقع با توسعه و سرمایه‌گذاری صنعت توریسم در استان‌های‌ کُردنشین و ایجاد زیرساخت‌های مختلف، نظیر جاده و شبکه حمل‌ونقل و بستر مناسب جهت تامین فضای بازارچه مرزی ‌و تسهیلات برای گردشگران، رشد اقتصادی این استان‌ها هم افزایش و بالطبع کیفیت زندگی سکنه بومی هم در همین راستا ارتقا خواهد یافت. از سوی دیگر، رشد و شکوفایی گردشگری، زمینه افزایش اطلاعات و آگاهی اجتماعی ساکنان، حفظ محیط زیست و میراث طبیعی موجود در استان و همچنین ارزآوری و اشتغال‌زایی را فراهم می‌آورد.
همانطور که می‌دانیم ایجاد فرصت شغلی در صنعت توریسم در مقایسه با دیگر صنایع موجود، نیاز به سرمایه کمتری دارد و منفعت ورود هر جهانگرد به این استان‌ها برابر با صدور صدها بشکه نفت می‌باشد. در این راستا، می‌توان با ایجاد ضریب «امنیت‌» و «‌احساس امنیت‌» بیشترِ گردشگران خارجی و شناسایی پتانسیل و ظرفیت‌های موجود و شرایط اشتغال و برگزاری نمایشگاه‌ها و همایش‌های اختصاصی در سطح بین‌المللی جهت شناساندن ظرفیت‌های گردشگری استان‌ها، تشویق سازمان‌ها و سرمایه‌داران به سرمايه‌گذاري در زمینه گردشگری و حذف تمامي ريسك‌ها و نااطميناني‌ها در این زمینه و تقویت تاسیسات زیرساختی متناسب در مناطق کُردنشین، برقراری پرواز سلیمانیه و اربیل(عراق)_ پرواز مناطق کُردنشین(ایران)، رونق دادن بازارچه‌های مرزی استان‌ها، افزایش امنیت مرزی و داخلی، افزایش امنیت راه‌های ارتباطی و مواصلاتی بین این چهار استان با مرز عراق، برگزاری همایش‌ها و سمینارهای مختلف در جهت توسعه و ارتقاء امنیت و آشنایی راهنمایان تور با مسائل امنیتی‌، آموزش و تربیت نيروي انساني كارآمدِ آشنا به زبان‌های بين‌المللي مستقر در مرز ایران و عراق برای استقبال و راهنمایی گردشگران خارجی، تغییر در تکنولوژی‌های مرتبط با امور گردشگری‌، و ترویج فرهنگ گردشگری و برقراری الزامات آن توسط سازمان‌های دست‌اندرکار زمینه بروز فرصت توسعه گردشگری و متعاقب آن کارآفرینی و آبادانی مناطق کُردنشین را بالا ببریم.
در ذیل به برخی سیاست‌ها و تسهیلات برون‌مرزی و امکان خدمات زیر‌ساختی و رفاهی در امر توسعه گردشگری برای تبدیل مناطق کُردنشین به‌ یکی از قطب‌های گردشگری ایران اشاره می‌کنیم.
- تسهیل مبادلات مرزی با عراق در بازارچه‌های مرزی «باشماق» مریوان، «‌سیران بند‌» بانه و «‌سیف‌» سقز در استان کُردستان، «‌مهران‌» و پایانه‌ی تازه‌ی «‌دهلران‌» در ایلام، «‌پرویزخان» و «‌خسروی» و «شیخ صالح» در کرمانشاه، بازارچه مرزی پیرانشهر «حاجی عمران» و «تمرچین» و سه بازارچه فعال مرزی «قاسم رش»، «کیله» و «بیژوه» در منطقه آلان در آذربایجان غربی.
- تسهیل و تسریع فعالیت آژانس‌های مسافرتی و تورهای گردشگری در این استان‌ها.
- افزایش و توسعه ظرفیت و تعداد پروازهای فرودگاه‌های مناطق کُردنشین و تسریع در راه‌اندازی فرودگاه‌های در دست احداث(سقز).
- ارتقای كمی و كیفی گمركات و بكار‌گیری سیستم كار‌آمد و به‌روز در تشریفات گمركات مناطق کُردنشین.
- ارتقای كمی و كیفی شبكه جاده‌ای و راه‌های زمینی استان متناسب با سطح عملكردی و نیازها و كمبودهای آنها.
- تسریع در اجرای راه‌آهن در مناطق کُردنشین.
- ارتقای كمی و كیفی زیرساخت‌ها مانند آب، برق، گاز، مخابرات و توسعه سیستم سیار تلفن همراه در مناطق کُردنشین.
- اتخاذ روش‌های به روز و مدرن در گردآوری و مدیریت پسماندها ، فاضلاب و غیره در استان‌ها با لحاظ كردن مسائل زیست محیطی جهت حفظ محیط زیست و حفظ بهداشت شهرهای مناطق کُردنشین.
- توسعه روابط و تعاملات اقتصادی و فرهنگی با كشور عراق، به‌ویژه اقلیم كُردستان عراق.
- توسعه پاسگاه‌های ثابت و سیار انتظامی متناسب با نیازهای استان‌ها در نقاط مختلف.
به‌واقع همانطور که شرح آن رفت وضعیت اقلیمی و آب‌و‌هوا، اکولوژیکی و توپوگرافی مناطق کُردنشین شرایطی را داراست که در صورت سرمایه‌گذاری مناسب یکی از قطب‌های گردشکری و توریستی ایران خواهد شد. پس گردشگري فرصتي تاريخي است براي بهره‌گيري از توان‌هاي خفته محيطي مناطق کُردنشین، بنابراین با برنامه-ریزی سیستمی مسئولان صنعت گردشگری می‌تواند، شرایط را برای بروز یک فرصت مطلوب کارآفرینانه فراهم نمود، به نحوی که منجر به اشتغال‌زایی‌، کسب درآمد و رشد و توسعه و آبادانی استان‌های کُردنشین ایران گردد.

پایان‌پذیر بودن ذخایر و منابع اقتصادی کشورهای مختلف را بر آن داشت تا برای کسب درآمد بیشتر، به صنایع اشتغال‌زا و پُرمنفعت روی آورند. در این میان، صنعت گردشگری، سومین فعالیت اقتصادی پیش‌رو و در حال توسعه می‌باشد که پس از صنعت نفت و خودروسازی، باعث افزایش درآمد برخی از کشورهای دنیا، حتی مناطقی که منابع اقتصادی چندانی ندارند، گشته است. بنابراین بخش توریسم به عنوان بخشی مولد در زمینه کارآفرینی و اشتغال‌زایی در اقتصاد کشورها نقش بسزایی دارد. ایران به تصدیق سازمان یونسکو، از نظر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در میان 8 کشور نخست جهان جای دارد و از منظر جاذبه‌های اکوتوریسمی و تنوع اقلیمی جزو 5 کشور برتر دنیاست. باتوجه به اینکه یکی از مولفه‌های جذب گردشگر وجود احساس امنیت می-باشد در وضعیت فعلی، کاهش ایران هراسی و انعقاد توافق هسته‌ای و ثبات ایران در منطقه بی‌ثبات خاورمیانه موجب افزایش امنیت شده و تاثیر مستقیم این روند بر صنعت گردشگر برای جذب توریسم، موجب پیش‌برد اهداف توسعه پایدار می‌شود، به‌ویژه در مناطق کُردنشین ایران (استان‌های ایلام، آذربایجان غربی، کُردستان، کرمانشاه) که داری پتانسیل و زمینه‌های گردشگری ‌ طبیعی و ژئوتوریسم، وجود بستر طبیعی مناسب جهت تامین فضای بازارچه مرزی ‌و وجود گذرگاه‌های مرزی مناسب برای توسعه مناسبات می‌باشد. بر‌اساس رویكرد و یافته‌های برنامه ملی توسعه گردشگری جمهوری اسلامی، ایران به 7 منطقه گردشگری تقسیم‌بندی شده است که چهار استان کُردنشین بعلاوه استان‌های لُرستان و همدان جزء منطقه سوم (طیف منطقه زاگرس) محسوب می‌شود.
مناطق کُردنشین بعنوان مناطق توریستی ایران با اقلیمی کوهستانی در حاشیه غرب فلات ایران قرار داشته و بخش مهمی از آن را کوه‌های زاگرس دربرگرفته است که موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی و توپوگرافی حاکم بر این مناطق باعث شده که دارای تنوع مطلوبی از خاک و اقلیم بوده که باعث ایجاد تنوع در پوشش گیاهی و جانوری و ایجاد زیستگاه منحصر به فرد در سطح چهار استان مذکور شده است که بعد از جنگل‌های شمال ایران، جنگل‌های مناطق کُردنشین_ بدون رطوبت جنگل‌های شمال_ در رتبه دوم قرار دارد که این عوامل در کنار متغییرهای دیگر، این مناطق را در محیط مطلوبی برای جذب گردشگران قرار داده است، زیرا از نظر قابلیت‌های بالقوه برای توسعه یکی از مستعدترین مناطق ایران است که با فراهم کردن زمینه توسعه گردشگری در این استان‌ها می‌تواند، یکی از قطب‌های فعال توریستی ایران باشد.
مناطق کُردنشین از لحاظ تنوع در شرايط اقليمي، زمين‌شناسي، ژئومرفولوژيكي دارای زيست‌بوم‌هاي متنوعي، جهتِ شكل‌گيري اكوسيستم كوهستاني جنگلي و اكوسيستم تپه‌اي و تالابي انواع گروه‌هاي جانوري و گياهي می‌باشد. از جمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد این مناطق تلفیق قابلیت‌های طبیعی منطقه زاگرس، فرهنگ و فولكلور، زبان و موسیقی غنی كُردی است كه حاصل آن پیدایش شهرها و روستاهای پرجاذبه و آثار تاریخی، فرهنگی، معنوی و هنری متنوع است. از سوی دیگر موقعیت مرزی این استان‌ها از فرصت‌های آن محسوب شده كه اگر با بهره‌گیری اصولی و بهینه همراه باشد، به‌طور قطع توسعه استان‌ها و به تبع آن توسعه گردشگری مناطق را به دنبال خواهد داشت.
بنابراین این چهار استان کُردنشین به دلیل هم‌مرز بودن با کشور عراق می‌تواند دروازه ورود و خروج گردشگران به منطقه و همچنین می‌تواند به‌عنوان پایگاهی برای گردشگرانی که قصد دارند به نواحی مختلف ایران مسافرت می‌کنند، به حساب آید، زیرا علاوه‌بر بستر غنی تاریخی، فرهنگی غالباً گستره‌ی وسیعی از پتانسیل و زمینه‌های ژئوتوریسم و‌ پارک‌های جنگلی و طبیعی را شامل می‌شوند و همچنین وجود بستر طبیعی مناسب جهت تامین فضای بازارچه مرزی ‌و وجود گذرگاه‌های مرزی مناسب برای توسعه مناسبات، باعث شده که این استان‌ها مورد توجه طیف وسیعی از گردشگران داخلی و خارجی باشد.
به خوبی می‌توان نقطه قوت مناطق کُردنشین را در مورد قابلیت‌های تاریخی و فرهنگی و هنری تشخیص داد، این مسأله دال بر آن است كه از سویی این مناطق دارای قدمتی دیرینه بوده و آثار مختلف تاریخی دوران‌های مختلف تاریخ بشری را در خود جای داده است و از سوی دیگر نیز توان‌های بالقوه فرهنگی و معنوی آن را به نمایش می‌گذارد. مراسم دراویش، گورستان‌ها و قلعه‌های تاریخی، صنایع دستی‌، تپه‌های تاریخی، اماكن تاریخی مانند حمام‌ها، عمارت‌ها، خانه‌های قدیمی، كاروانسراها و بافت و معماری منحصر‌به‌فرد و آداب و رسوم، رقص، جشن‌ها و مراسم‌های خاص، لباس محلی، رقص كردی، صنایع دستی و فولكلور مناطق کُردنشین ایران تنها گوشه‌ای از غنای عظیم فرهنگی و هنری و تاریخی این استان‌ها است که باوجود پیشرفت ارتباطات و استحاله فرهنگی و از بین رفتن بسیاری از فرهنگ‌ها، این مناطق ویژگی‌ها را پویا نگه داشته است و به علت ویژگی زندگی سنتی در بسیاری از نقاط مذکور و عدم استیلای بخش صنعتی، هنوز صنایع دستی این مناطق از لحاظ کیفیت و گستردگی در سطح ایران مطرح است و این صنایع به‌عنوان نماد نوع زندگی و فرهنگی مردمان کُردنشین مورد توجه گردشگران قرار گرفته است.
استان ایلام به‌عنوان یکی از استان‌های مرزی، به واسطه قرار گرفتن در دامنه‌های غربی رشته‌کوه زاگرس از لحاظ پوشش گیاهی، تحت تأثیر آب و هوای منطقه و میزان ریزش‌های جوی قرار دارد و بدین سبب در مناطق کوهستانی و ارتفاعات شمال، شمال غربی، شمال شرقی و نواحی کبیر کوه دارای پوشش گیاهی مناسبی می‌باشد. وسعت جنگل‌های ایلام حدود ۵۰۰ هزار هکتار برآورد می‌شود. جنگل‌ها و مراتع استان به دلیل جلوگیری از فرسایش، جذب رطوبت، تأمین نیازهای سوختی، ایجاد تعادل در طبیعت، ایجاد مکانی مناسب برای تعادل وحوش و نیز استفاده‌های دارویی، صنعتی و خوراکی و مسائل زیست محیطی استعداد فراوانی دارند که این جاذبه‌ها در بخش گردشگری قابل تامل است. این استان با داشتن 430 کیلومتر مرز مشترک با پنج استان کشور عراق و مرز بین‌المللی مهران که در سال ۱۳۸۲ با پیشنهاد وزارت امور خارجه ایران از سوی سازمان ملل متحد به عنوان مرز بین‌المللی شناخته شد، به‌عنوان فعال‌ترین خروجی ایران برای تردد زائران می‌باشد که متاسفانه، فاقد دفتر کنسولگری عراق است، درحالی که می‌توان با مدیریت صحیح از فرصتی طلایی برای استفاده بهینه از ظرفیت‌ها به‌ویژه گردشگری زیارتی و صادرات با کشور عراق استفاده کرد. زیرا که شهر مرزی مهران در استان ایلام با حدود 230کیلومتر فاصله با بغداد نزدیک‌ترین شهر مرزی ایران به پایتخت عراق و عتبات عالیات این کشور بوده که امروزه به کانون فعالیت‌های صادراتی و تردد زوار با کشور همسایه به شمار می‌رود. وجود دفتر کنسولگری عراق در ایلام با توجه مرز بین‌المللی مهران که روزانه بیش از 7هزار زائر و در ایام اربعین بیش از یک میلیون از طریق این مرز به عتبات عالیات عراق تردد دارند، برای بخش گردشگری زیارتی ضروری می‌باشد. در این راستا بهتر است که گردشگران ورودی مرز مهران در قالب تور و بصورت گروهی وارد کشور شوند و برنامه بازدید از جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و تفریحی استان ایلام در برنامه سفر آنها گنجانده شود، به نحوی که زمان ماندگاری حضور گردشگران در استان ایلام بیشتر شود و با برنامه‌ریزی‌های لازم استان ایلام این پتانسیل را دارد که از معبر گردشگری به یک مقصد گردشگری تبدیل شود که لازمه آن فراهم کردن زیرساخت‌ها گردشگری با همکاری بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی است. در این راستا امکان تردد خودروهای عراقی به صدور پلاک موقت در داخل استان و کشور می‌تواند برای رونق گردشگری و توریستم در منطقه هم مفید واقع شود.
استان کرمانشاه هم دارای 360 کیلومتر مرز مشترک با بخش‌های کُرد و عرب‌نشین کشور عراق می‌باشد. به‌عنوان مثال شهرستان قصرشیرین در غرب کرمانشاه دارای 186 کیلومتر مرز مشترک با عراق است که در امتداد این مرزهای طولانی دو مرز رسمی و فعال «پرویزخان»، «خسروی» قرار دارد که مرز رسمی پرویزخان هم مرز با بخش کُردی و اقلیم کُردستان و مرز خسروی هم مرز با حوزه عربی کشور عراق است و نیز مرز «شیخ صالح در جوانرود» هم در توسعه مناسبات میان دو کشور مفید می‌باشد.
شهرستان سردشت هم به‌عنوان یکی از شهرستان‌های کُردنشین آذربایجان غربی کوهستانی پوشیده از جنگل با وسعت ۱۶۶۰ کیلومتر مربع می‌باشد که از غرب با شهرهای رانیه و قلعه دیزه و استان اربیل(هولیر) و از جنوب با شهر سلیمانیه و شهر شارباژیر و ماوت در استان سلیمانیه همسایه ‌است و نیز دارای ۱۰۰ کیلومتر مرز با اقلیم کُردستان عراق می‌باشد. سردشت دارای سه بازارچه فعال مرزی «قاسم رش»، «کیله» و«بیژوه» در منطقه آلان است؛ که مبداء صدور کالاهای خارجی به بازارچه‌ها و پاساژهای شهرهایی چون بانه، مهاباد و پبرانشهر و حتی ارومیه، می‌باشد.
همچنین سردشت دارای گمرک و مرز زمینی کیله با اقلیم کُردستان عراق می‌باشد که درحال تبدیل شدن به مرز بین‌المللی است. فاصله سردشت از طریق راه آسفالته با مرز ۱۴ کیلومتر و فاصله هوایی سردشت با نقطه صفر مرزی کیله ۸ کیلومتر می‌باشد، و فاصله سردشت با قلادزه (قلعه دیزه) ۳۵ کیلومتر و با رانیه ۶۵ کیلومتر و با هولیر (اربیل) ۲۰۰ کیلومتر می‌باشد. با افتتاح مرز بین‌المللی «کیله»، سردشت به دروازه ترانزیت ایران در شمال-غرب به اقلیم کُردستان عراق، ترکیه، سوریه و حوزه مدیترانه تبدیل می‌شود. در حوزه شهرستان پیرانشهر هم به عنوان یکی دیگر از مناطق کُردنشین مرزی تعداد ۱۱۳ تپه تاریخی توسط کارشناسان نمایندگی میراث فرهنگی این شهرستان شناسایی و به ثبت سازمان رسیده‌است که این امر حاکی از تاریخی بودن منطقه و شکل گیری و وجود تمدن‌های نیرومند و درخشان قبل از اسلام مانند تمدن ماننا، پارسوا، اورارتو، مادها، زاموا و تمدن اسلامی است، که در حوزه گردشگری تاریخی قابل تامل می‌باشد. بازارچه مرزی پیرانشهر با مسافت پنج کیلومتری از خاک عراق، دارای بازارچه رسمی مرزی به نام «‌حاج عمران‌» است. صادرات و واردات بازرگانی از طریق این بازارچه به عنوان یکی از بزرگترین منبع درآمد استان و شهرستان است.
به ‌واقع با توسعه و سرمایه‌گذاری صنعت توریسم در استان‌های‌ کُردنشین و ایجاد زیرساخت‌های مختلف، نظیر جاده و شبکه حمل‌ونقل و بستر مناسب جهت تامین فضای بازارچه مرزی ‌و تسهیلات برای گردشگران، رشد اقتصادی این استان‌ها هم افزایش و بالطبع کیفیت زندگی سکنه بومی هم در همین راستا ارتقا خواهد یافت. از سوی دیگر، رشد و شکوفایی گردشگری، زمینه افزایش اطلاعات و آگاهی اجتماعی ساکنان، حفظ محیط زیست و میراث طبیعی موجود در استان و همچنین ارزآوری و اشتغال‌زایی را فراهم می‌آورد.
همانطور که می‌دانیم ایجاد فرصت شغلی در صنعت توریسم در مقایسه با دیگر صنایع موجود، نیاز به سرمایه کمتری دارد و منفعت ورود هر جهانگرد به این استان‌ها برابر با صدور صدها بشکه نفت می‌باشد. در این راستا، می‌توان با ایجاد ضریب «امنیت‌» و «‌احساس امنیت‌» بیشترِ گردشگران خارجی و شناسایی پتانسیل و ظرفیت‌های موجود و شرایط اشتغال و برگزاری نمایشگاه‌ها و همایش‌های اختصاصی در سطح بین‌المللی جهت شناساندن ظرفیت‌های گردشگری استان‌ها، تشویق سازمان‌ها و سرمایه‌داران به سرمايه‌گذاري در زمینه گردشگری و حذف تمامي ريسك‌ها و نااطميناني‌ها در این زمینه و تقویت تاسیسات زیرساختی متناسب در مناطق کُردنشین، برقراری پرواز سلیمانیه و اربیل(عراق)_ پرواز مناطق کُردنشین(ایران)، رونق دادن بازارچه‌های مرزی استان‌ها، افزایش امنیت مرزی و داخلی، افزایش امنیت راه‌های ارتباطی و مواصلاتی بین این چهار استان با مرز عراق، برگزاری همایش‌ها و سمینارهای مختلف در جهت توسعه و ارتقاء امنیت و آشنایی راهنمایان تور با مسائل امنیتی‌، آموزش و تربیت نيروي انساني كارآمدِ آشنا به زبان‌های بين‌المللي مستقر در مرز ایران و عراق برای استقبال و راهنمایی گردشگران خارجی، تغییر در تکنولوژی‌های مرتبط با امور گردشگری‌، و ترویج فرهنگ گردشگری و برقراری الزامات آن توسط سازمان‌های دست‌اندرکار زمینه بروز فرصت توسعه گردشگری و متعاقب آن کارآفرینی و آبادانی مناطق کُردنشین را بالا ببریم.
در ذیل به برخی سیاست‌ها و تسهیلات برون‌مرزی و امکان خدمات زیر‌ساختی و رفاهی در امر توسعه گردشگری برای تبدیل مناطق کُردنشین به‌ یکی از قطب‌های گردشگری ایران اشاره می‌کنیم.
- تسهیل مبادلات مرزی با عراق در بازارچه‌های مرزی «باشماق» مریوان، «‌سیران بند‌» بانه و «‌سیف‌» سقز در استان کُردستان، «‌مهران‌» و پایانه‌ی تازه‌ی «‌دهلران‌» در ایلام، «‌پرویزخان» و «‌خسروی» و «شیخ صالح» در کرمانشاه، بازارچه مرزی پیرانشهر «حاجی عمران» و «تمرچین» و سه بازارچه فعال مرزی «قاسم رش»، «کیله» و «بیژوه» در منطقه آلان در آذربایجان غربی.
- تسهیل و تسریع فعالیت آژانس‌های مسافرتی و تورهای گردشگری در این استان‌ها.
- افزایش و توسعه ظرفیت و تعداد پروازهای فرودگاه‌های مناطق کُردنشین و تسریع در راه‌اندازی فرودگاه‌های در دست احداث(سقز).
- ارتقای كمی و كیفی گمركات و بكار‌گیری سیستم كار‌آمد و به‌روز در تشریفات گمركات مناطق کُردنشین.
- ارتقای كمی و كیفی شبكه جاده‌ای و راه‌های زمینی استان متناسب با سطح عملكردی و نیازها و كمبودهای آنها.
- تسریع در اجرای راه‌آهن در مناطق کُردنشین.
- ارتقای كمی و كیفی زیرساخت‌ها مانند آب، برق، گاز، مخابرات و توسعه سیستم سیار تلفن همراه در مناطق کُردنشین.
- اتخاذ روش‌های به روز و مدرن در گردآوری و مدیریت پسماندها ، فاضلاب و غیره در استان‌ها با لحاظ كردن مسائل زیست محیطی جهت حفظ محیط زیست و حفظ بهداشت شهرهای مناطق کُردنشین.
- توسعه روابط و تعاملات اقتصادی و فرهنگی با كشور عراق، به‌ویژه اقلیم كُردستان عراق.
- توسعه پاسگاه‌های ثابت و سیار انتظامی متناسب با نیازهای استان‌ها در نقاط مختلف.
به‌واقع همانطور که شرح آن رفت وضعیت اقلیمی و آب‌و‌هوا، اکولوژیکی و توپوگرافی مناطق کُردنشین شرایطی را داراست که در صورت سرمایه‌گذاری مناسب یکی از قطب‌های گردشکری و توریستی ایران خواهد شد. پس گردشگري فرصتي تاريخي است براي بهره‌گيري از توان‌هاي خفته محيطي مناطق کُردنشین، بنابراین با برنامه-ریزی سیستمی مسئولان صنعت گردشگری می‌تواند، شرایط را برای بروز یک فرصت مطلوب کارآفرینانه فراهم نمود، به نحوی که منجر به اشتغال‌زایی‌، کسب درآمد و رشد و توسعه و آبادانی استان‌های کُردنشین ایران گردد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.