جایگاه زنان در ادبیات شفاهی کردی
مقدمه:
فولکلور یا ادبیات شفاهی یک نوع از ادبیات است که توسط مردم خلق شده است. این نوع ادبیات نویسندگان مشخصی ندارد، بلکه سالیان دراز بر سر زبانها گشته و خود را از نابودی حفظ کرده است. ادبیات شفاهی آینهٔ جامعه است که با کمک آن می توان جامعه را بیشتر شناخت و بهراحتی به عمق تاریخی آن دست یافت.
رنگارنگی و غنی بودن ادبیات شفاهی کُردی از قدیمالایام مورد توجه اندیشمندان شرقی، کردشناسان، ادبیاتشناسان و افراد زیادی قرار گرفته است. اندیشمند ادبی، «آ. ت. گانالانیان»، این رنگارنگی و غنی بودن ادبیات شفاهی کردی را «دانشنامهٔ زندگی جامعهٔ کردی» نامگذاری میکند.
وقتی محتوای ادبیات شفاهی کردی را بررسی می کنیم، درمییابیم که عناوین و انگیزههای متفاوت با همدیگر در میان این آثار جای گرفتهاند. غنیبودن این انگیزهها به ما نشان میدهد که جامعه از هر منظری به عناوین فولکوریک تبدیل شده است. در زبان کردی نمیتوان محتوای فولکوریک و جامعه را از هم جدا کرد.
یکی از مهمترین مباحث ادبیات شفاهی کردی موضوع زن میباشد که بخش قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. این سؤال پیش میآید که «در صد سال گذشته جامعهٔ کردی نسبت به زنان چه نگرشی داشته است؟». با کمک مادههای موجود در ادبیات شفاهی کردی جواب این سوال را میتوان بیان کرد.
طبیعتاً موضوعهای مربوط به زن در ادبیات فولکوریک کردی بسیار گستردهتر از آن است که در این مقاله بتوان به همهٔ آنها پرداخت. لذا ما در اینجا فقط به چکیدهای از این موضوعات که روشنتر و پرتکرارتر است خواهیم پرداخت. در ادامه ما موضوعاتی را از ادبیات شفاهی انتخاب کردیم که به طور مستقیم به زنان مربوط می شود و کاملاً آشکار نگاه و انتظار جامعه از شخصیت زن را منعکس میکند.
رستگاری زن در داستانهای کردی
رستگاری زنان، یکی از پررنگترین انگیزههای استفادهشده در داستان های کردی است. این داستانهای کردی از سالیان دور تا به امروز ما را درباره وضعیت زنان، جایگاه آنان، مسئولیت و وظایف زنان آگاه میکنند. وقتی محتوای این داستانها را بطور عمیق و با جزئیاتش بررسی میکنیم، میبینیم که جامعه کردی همیشه ارزش و اهمیت بزرگی برای زنان قائل شده است. جامعه تمام زنان را در یک کفه قرار نداده است، بلکه زنان خوب و بد را بر مبنای عادات آن سالها از هم جدا کرده و با نگرش و دید علمی به این دو گروه زن نگاه کرده است. در این مورد میتوان گفت هر داستان کردی حق و عدالت را گسترش میدهد و زنان خوب را روسفید و زنان بد را روسیاه کرده است. جامعه معیارهای تعیین خوبی و بدی را بر مبنای نفع جامعه، خانواده، کودکان و رستگاری زنان قرار داده است؛ همانطور که میبینیم در پایان داستان زنان خوب صاحب خیر و منفعت و نیکی میشوند و از دست زورگویان خلاصی مییابند، آزاد میشوند، پرواز میکنند و خوشبخت میشوند. زنان بد هم بدبخت میشوند و به قتل میرسند.
سرزمین آمد و نیامد کجاست؟
وقتی به ســاختار و محتوای داستــانهای کردی مــینگریم، بیشتر اوقــــات میبینیم که وقتی مردها میخواهند ازدواج کنند یا برای خود دختری پیدا کنند، خود را به آتشهای بزرگی میاندازند و بخاطر زنان جانشان را فدا میکنند. وقتی روی این مورد بطور عمیق فکر میکنیم، درمییابیم که جامعه زن را باارزشتر از هر چیزی میداند. از این آثار یاد میگیریم که مردها ارزش والاتری برای زن قائل شدهاند. برای اینکه خود را به دلدادهشان برسانند، دست به سفرهای دور و دراز میزنند. این موضوع در پایان هر داستان موجب رستگاری زنی دلگرفته و پریشان که در حق او ظلم بزرگی شده است، میشود. در داستان کردی از آن دخترهای زیبا و قشنگ با بیانات خیلی خوبی ستایش میشود. «هوری جمال» و «هوری دلال» آن دختران خیلی جوان و قشنگ هستند همچون فرشتهها، وقتی چشم انسان به آنها بیفتد، هفت روز آب و غذا به یادش نمیآید. بر اساس داستان های کردی، مردان عاشق بخاطر آن دخترها به راه سرزمین آمد - نیامد روانه میشوند. این راهی را که در پیش گرفتهاند، پر از سختی، مشکلات، رنج و عذاب است و بازگشتشان آنقدر آسان نیست، به همین خاطر نام آن را «سرزمین آمد - نیامد»
نهادهاند؛ بیشتر وقتها از این راه به عنوان راه مرگ نیز یاد میشود. ولی در پایان داستان، هر چقدر هم آنها سختیهای زیادی ببینند، به عنوان عروس و داماد خوشبخت همراه با هم به سوی خانه برمیگردند و با آروزی خود شاد میشوند.
گیسوها، یکی از موضوعات عاطفی در ترانههای کردی
وقتی به محتوای ترانههای کردی مینگریم، میبینیم که موضوع عشق همیشه در ترانههای کردی پرکاربردترین موضوع است. در این موضوع عشق، زیبایی زنان و گیسوهایشان جایگاه ویژهای دارند. هیچکدام از اندام زنان مانند زیبایی و گیسوها در داستانها کاربرد رنگارنگی ندارند.
کموبیش در هر ترانه کردی که درباره عشق سروده شده است، از گیسوها سخن به میان میآید. این ترانهها، در لابهلای ادبیات شفاهی کردی، پایههای ادبیات عاطفی را تشکیل میدهند. بیشک نشانههای یک جریان عاطفی به بهترین شیوه در ادبیات شفاهی کردی خودش را نمایان میکند. در این ترانه، موضوع و نگارههایی درباره گیسوها با یک زبان ادبی و گرانبها به ما ارائه میشود؛ برای نمونه دختر همیشه میخواهد که معشوقش را مانند «دوست» ببیند، دختر او را مانند «مهمان» میخواند و عشق را والاتر از هر چیزی میداند و از اموال دنیوی چشمپوشی میکند.
ها بیا دلال
امین، تو یک شبی،
مهمانِ خانهٔ پدرم بشوی
به تماشاي گیسوهای قشنگم بیا
برای تو شیرینتر ازپست و مقام است...1
گیسو نشانه هویت زنان است. ســالیان طولانی، در هر شاخهای از هنر، گیسو مانند نشانه برکت و زیبایی محسوب شده است. بغیر از کاربرد گیسوها در ترانهها، بیشک یکی از کاربردهای بزرگ آن بیانگر زیبایی و هویت زنان میباشد؛ مانند دستهای از گلهای خوشبو که با بوییدن آن انسان مست و از خود بیخود میشود. گیسوها این چنین در زندگی تأثیرگذار هستند و در رابط عاطفی نقش مهمی را بازی میکنند.
زیبایی گیسو عناوین حکایتهای کردی شده است. گیسوهای دختران زینت هستند و موجب شرمساری گیسوهای پیرزنان میشوند. تعبیر «گیسوهای دختر» به ویژه برای دختران کوچک و مجرد استفاده میشود. باز هم سخنی از پیشینیان این بخش از تعبیر را بهتر بیان کرده و مانند معیاری محسوب شده است: «دل ترسو گیسوی (زلف) بزرگ نخواهد دید.
وقتی یک دختر یا زن کُرد به پسر یا مردی دل میبندد، بخاطر او خوشآواز میشود و بار اول در لابهلای ترانههایش، گیسوهایش را برای آن مرد یا پسر میبافد ، ترس را کنار میگذارد و گیسوهایش را برای «حلالی جان خود» یا «مرد محبوب دلش» کوتاه میکند و میفرستد. زنان این دلدادهها (معشوقین مرد) را در جایگاه ویژهای قرار میدهند و آنان را والاتر از هر کسی میبینند.
وقتی شخصی برای دختر مژدگانی میآورد که معشوقش دارد از راه میرسد، دختر میتواند یکی از گیسوهایش را ببرد و به آن شخص خبردهنده هدیه کند. بیشک این بیانگر قویبودن عشق و دوستداشتن معشوقین است؛ همانطور که میبینیم، آن شخصی که برای دختر مژدگانی میآورد، با اینکه معشوق او نیست، ولی میتواند یکی از گیسوهای دختر را به عنوان مژدگانی بگیرد (البته در ادبیات شفاهی). این عمل در دنیای واقعی بیانگر عشق دختر به معشوقش است.
زنان عاقل و پاکدامن
در بخشی از داستان های کردی با زنان دانا، فهیم، کاردوست، پاکدامن و راستگو مواجه می شویم. آنها همیشه در اینگونه داستانها ستایش میشوند، در بیشتر روزهای سخت کلید رهایی شوهرانشان از مشکلات هستند و راه نیکی و خوبی را به آنان نشان میدهند. شوهران تنبل، بیکار و شوهرانی که درخانه مینشینند و کاری نمیکنند، از طرف زنان خود مورد انتقاد قرار میگیرند. این شوهران تنبل بعضی وقتها به مایهٔ خنده تبدیل میشوند. در پایان، زنانشان آنها را از خانه بیرون میاندازند و مملکت خود را ترک میکنند و درگیر حوادث و جریانهای زیادی میشوند. در داستان «علی ترسو» مردی ترسو وجود دارد: همیشه در خانه است و میترسد از خانه خارج شود. روزی زنش میبیند که این چنین پیش نمیرود. زن نقشهای برای او میکشد. بیرون میرود و کلوچههایی را که پخته است، مقابل در خانه پهن میکند. برمیگردد و به شوهرش میگوید «بلند شو که بیرون کلوچه باریده است.» وقتی علی بلند میشود و به سوی در میرود، در را که باز میکند و کلوچهها را می بیند، زن همان لحظه او را به بیرون پرت میکند و در را به رویش میبندد و دیگر باز نمیکند. سپس علی مجبور میشود به سرزمینهای
دور برود. در آن سرزمینهای دور با دیوها رفیق میشود، ثروتمند میشود و به خانه برمیگردد..
جنگ بر سر قلب زنان
در چندین ترانه، زنِ کرد زیاد بودن شمار خواستگارها را برای خود همچون خطری میبیند. در مقابل این جملات حفاطت از قلب او در صدر ترانهها قرار میگیرد و دعوای مردان را بر روی قلبش به یک جنگ سیاسی تشبیه کرده است. بیشتر وقت ها وضعیت سرزمینی را که دچار جنگ شده است، با این وضعیت قلب زنان مقایسه کردهاند و حملات علیه این سرزمین را مانند حملات علیه قلب زنان میبینند. موضوعات سیاسی و عاطفی در این ترانهها با هم ادغام شدهاند.
در ترانهٔ دیگری هم وقتی که بر روی قلب زنان تأکید میشود، با چنین اصطلاحی مواجه می شویم: «نه بخدا، ... مانند سلطان رشید، چشم هفت دولت بیگانه به آن است». در این ترانهها، وجود چنین اصطلاحات سیاسی و تاریخی، چهرهٔ هنری خاصی به آنها بخشیده است. از طرف دیگر، زن خواسته که حملات علیه خود و سرزمینش را بر زبان بیاورد. در ترانه دیگری هم زن کرد ارزشمندی قلب خود را مانند «پایتخت سرزمین رویایی» میبیند.
دردو...
ای پسر! مگر به تو نگفتم،
زبان تو قلم است، قلب من هم دفتر
صبح زود، مانند مُلای دوازده علم،
از حفظ میخوانی،
قلب تکهتکهٔ منِ یتیم خداوند،
مانند پایتخت سرزمین رویایی،
دوازده ماه سال،
جنگ و دعوای
دوازده دولت بیگانه بر سر آن است.
جای مادران پُر نمیشود
مادر در ادبیات کردی محبوبیت بزرگی دارد. در زمینهٔ تربیت فرزندان مادر زحمات زیادی میکشد که از چشمان جامعه پنهان نشده است. بهخاطر همین، در بین تمام زنان جامعه محبوبیت و ارزش بزرگتری برای مادران قائل شده است. سخن پیشینیان میگوید: وقتی مادر گرفتار دردها شد، خداوند او را نجات داد. وقتی جامعه پدر و مادر را در مقابل همدیگر قرار داده و آنها را با هم مقایسه کرده است، جامعه از مادران طرفداری کرده است: «مادر از پدر شیرین تر است». چرا این اعتقاد سالیان طولانی همچون ضربالمثلی بر سر زبانها جاری میگردد؟ جامعه با چند ضربالمثل جواب این سوال را می دهد:
«بچه را مادر در آغوشش پرورانده است، او را شیر داده است.»
«بچه ها در آغوش مادر بزرگ میشوند.»
«بچه مال مادر است نه پدر.»
در زمینهٔ تربیت فرزندان، زحمات مادر فراوان است و این سخنان زیبا برای مادران گفته شدهاند. از طرف دیگر، هرچند تمام زنان مادر نباشند، ولی این سخنان برای همهٔ زنان گفته شده است. جامعه بر اساس زحمات افراد عدالت را بین آنان اجرا کرده است: «پدر که فوت میکند، فرزندان نمیدانند که پدرشان مرده است، ولی وقتی که مادر میمیرد غم بر زندگی آنها سایه میافکند». یک سخن کردی میگوید: «فلانی به شکم مادرش افتاد». منظور این است که جای گرمتری مانند شکم مادر را برای خود پیدا میکند. از طرف دیگر، افراد زیادی بنا به اعتقادات، عرف و عادات نمیخواهند که نفرین مادرانشان به دنبال آنها باشد. وقتی مادری شیر خودش را بر بچهاش حرام کند، آن شخص دچار یک شکست روحی شدید میشود، در زندگی روزانه کارهایش به نتیجهٔ مطلوب نمیرسد و موفق نمیشود و همواره نفرینهای مادرش را به یاد میآورد. جامعه هم این نفرینهای مادران را به گوش خود آویزان میکند و در آینده از آن جلوگیری میکند و بیعدالتی در حق مادران را قبول نمیکند. بطور خلاصه بر اساس محتوای ادبیات جای مادر به آسانی پر نمی شود.
اشتراکات زن و مرد
در ضربالمثل و ادبیات کردی کمتر دیده میشود که بین مرد و زن تفاوتی قائل شده باشد. هر دو جنس را یک انسان دانستهاند. زن هیچگاه در ادبیات کردی تحقیر نشده و از محبوبیت او کاسته نشده است. هر چند زن در زندگی روزانه از یک طرف با حقارت، اذیت و لهشدن روبرو میشود و از طرف دیگر هم از مردان ظلم بزرگی میبیند، ولی در زندگی ادبی، هیچوقت با دنیایی اینچنین پر از ظلم و حقارت علیه خود مواجه نمیشود. این اشتباه، اشتباه ادبی نیست، بلکه این وضعیت به فاکتورهای دیگری وابسته است. ستمی که در حق زنان میشود، با یک سخن پیشینیان بیشتر آشکار میشود: «زن درختی شکسته است». این سخن پیشینیان بر اساس فاکتورهای پاکی-ناپاکی، زیبایی و زشتی گفته شده است و ناپاکی و زشتی را مورد اعتراض قرار میدهد. در داخل خانه فردی که بیشتر کار میکند، بی شک بانوی خانواده است. جامعه دیده است که باز هم او از خیلی چیزها محروم مانده است و آن را بیعدالتی بزرگی میداند و مورد انتقاد قرار میدهد:
«کدبانوی خانه همیشه بدون سهم میماند.»
«کدبانو یا ترک شده است یا محروم شده.»
«زن درختی شکسته است.»
این ضربالمثلهای کردی به ما نشان میدهند که در جامعه در حق زنان ستم و بیعدالتی زیادی شده و همیشه آن را بازگو کرده است و این اختلافات را از چشمان جامعه پنهان نکرده، بلکه این وضعیت بد را بررسی کرده است. وقتی ما چند ضربالمثل کردی را بررسی میکنیم، می بینیم که جامعه همیشه اشتراکات مردان و زنان را مهمتر از همهچیز دانسته و همیشه در آرزوی آن بوده است. ضربالمثل «شیر شیر است، چه زن باشد چه مرد»، همانطور که ما در منابع زیادی با آن روبهرو میشویم، نشانهٔ برابری زن و مرد است. این سخنان اعتقاد و نظر جامعه را درباره وضعیت زنان به خوبی آشکار میکند. تمام این ضربالمثلها به این معنا نیستند که با چهره و شخصیت خود زن و مرد یکی هستند. جامعه این تفاوتهای زن ومرد را مشخص و برای آن مرزی تعیین کرده است: «زن زن است و مرد هم مرد». از طرف دیگر، جامعه اشتراکات مردان و زنان را با زبانی دیگر این چنین بیان می کند:
«آنچنان زنی وجود دارد که بیشتر از مردان ارزش داشته باشد.»
«چنان زنی هست که بیشتر از صد مرد شایستهتر باشد.»
«زن خوب از هزار مرد بد بهتر است.»
«دختر کور از پسر بیغیرت بهتر است.»
«دختر وجود دارد که ارزشش ازهفت تا پسر هم بیشتر است.»
«ارزش دختر فلانی به اندازهٔ خون (دیه) یک مرد است.»
منابع در روزنامه موجود است
مقدمه:
فولکلور یا ادبیات شفاهی یک نوع از ادبیات است که توسط مردم خلق شده است. این نوع ادبیات نویسندگان مشخصی ندارد، بلکه سالیان دراز بر سر زبانها گشته و خود را از نابودی حفظ کرده است. ادبیات شفاهی آینهٔ جامعه است که با کمک آن می توان جامعه را بیشتر شناخت و بهراحتی به عمق تاریخی آن دست یافت.
رنگارنگی و غنی بودن ادبیات شفاهی کُردی از قدیمالایام مورد توجه اندیشمندان شرقی، کردشناسان، ادبیاتشناسان و افراد زیادی قرار گرفته است. اندیشمند ادبی، «آ. ت. گانالانیان»، این رنگارنگی و غنی بودن ادبیات شفاهی کردی را «دانشنامهٔ زندگی جامعهٔ کردی» نامگذاری میکند.
وقتی محتوای ادبیات شفاهی کردی را بررسی می کنیم، درمییابیم که عناوین و انگیزههای متفاوت با همدیگر در میان این آثار جای گرفتهاند. غنیبودن این انگیزهها به ما نشان میدهد که جامعه از هر منظری به عناوین فولکوریک تبدیل شده است. در زبان کردی نمیتوان محتوای فولکوریک و جامعه را از هم جدا کرد.
یکی از مهمترین مباحث ادبیات شفاهی کردی موضوع زن میباشد که بخش قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. این سؤال پیش میآید که «در صد سال گذشته جامعهٔ کردی نسبت به زنان چه نگرشی داشته است؟». با کمک مادههای موجود در ادبیات شفاهی کردی جواب این سوال را میتوان بیان کرد.
طبیعتاً موضوعهای مربوط به زن در ادبیات فولکوریک کردی بسیار گستردهتر از آن است که در این مقاله بتوان به همهٔ آنها پرداخت. لذا ما در اینجا فقط به چکیدهای از این موضوعات که روشنتر و پرتکرارتر است خواهیم پرداخت. در ادامه ما موضوعاتی را از ادبیات شفاهی انتخاب کردیم که به طور مستقیم به زنان مربوط می شود و کاملاً آشکار نگاه و انتظار جامعه از شخصیت زن را منعکس میکند.
رستگاری زن در داستانهای کردی
رستگاری زنان، یکی از پررنگترین انگیزههای استفادهشده در داستان های کردی است. این داستانهای کردی از سالیان دور تا به امروز ما را درباره وضعیت زنان، جایگاه آنان، مسئولیت و وظایف زنان آگاه میکنند. وقتی محتوای این داستانها را بطور عمیق و با جزئیاتش بررسی میکنیم، میبینیم که جامعه کردی همیشه ارزش و اهمیت بزرگی برای زنان قائل شده است. جامعه تمام زنان را در یک کفه قرار نداده است، بلکه زنان خوب و بد را بر مبنای عادات آن سالها از هم جدا کرده و با نگرش و دید علمی به این دو گروه زن نگاه کرده است. در این مورد میتوان گفت هر داستان کردی حق و عدالت را گسترش میدهد و زنان خوب را روسفید و زنان بد را روسیاه کرده است. جامعه معیارهای تعیین خوبی و بدی را بر مبنای نفع جامعه، خانواده، کودکان و رستگاری زنان قرار داده است؛ همانطور که میبینیم در پایان داستان زنان خوب صاحب خیر و منفعت و نیکی میشوند و از دست زورگویان خلاصی مییابند، آزاد میشوند، پرواز میکنند و خوشبخت میشوند. زنان بد هم بدبخت میشوند و به قتل میرسند.
سرزمین آمد و نیامد کجاست؟
وقتی به ســاختار و محتوای داستــانهای کردی مــینگریم، بیشتر اوقــــات میبینیم که وقتی مردها میخواهند ازدواج کنند یا برای خود دختری پیدا کنند، خود را به آتشهای بزرگی میاندازند و بخاطر زنان جانشان را فدا میکنند. وقتی روی این مورد بطور عمیق فکر میکنیم، درمییابیم که جامعه زن را باارزشتر از هر چیزی میداند. از این آثار یاد میگیریم که مردها ارزش والاتری برای زن قائل شدهاند. برای اینکه خود را به دلدادهشان برسانند، دست به سفرهای دور و دراز میزنند. این موضوع در پایان هر داستان موجب رستگاری زنی دلگرفته و پریشان که در حق او ظلم بزرگی شده است، میشود. در داستان کردی از آن دخترهای زیبا و قشنگ با بیانات خیلی خوبی ستایش میشود. «هوری جمال» و «هوری دلال» آن دختران خیلی جوان و قشنگ هستند همچون فرشتهها، وقتی چشم انسان به آنها بیفتد، هفت روز آب و غذا به یادش نمیآید. بر اساس داستان های کردی، مردان عاشق بخاطر آن دخترها به راه سرزمین آمد - نیامد روانه میشوند. این راهی را که در پیش گرفتهاند، پر از سختی، مشکلات، رنج و عذاب است و بازگشتشان آنقدر آسان نیست، به همین خاطر نام آن را «سرزمین آمد - نیامد»
نهادهاند؛ بیشتر وقتها از این راه به عنوان راه مرگ نیز یاد میشود. ولی در پایان داستان، هر چقدر هم آنها سختیهای زیادی ببینند، به عنوان عروس و داماد خوشبخت همراه با هم به سوی خانه برمیگردند و با آروزی خود شاد میشوند.
گیسوها، یکی از موضوعات عاطفی در ترانههای کردی
وقتی به محتوای ترانههای کردی مینگریم، میبینیم که موضوع عشق همیشه در ترانههای کردی پرکاربردترین موضوع است. در این موضوع عشق، زیبایی زنان و گیسوهایشان جایگاه ویژهای دارند. هیچکدام از اندام زنان مانند زیبایی و گیسوها در داستانها کاربرد رنگارنگی ندارند.
کموبیش در هر ترانه کردی که درباره عشق سروده شده است، از گیسوها سخن به میان میآید. این ترانهها، در لابهلای ادبیات شفاهی کردی، پایههای ادبیات عاطفی را تشکیل میدهند. بیشک نشانههای یک جریان عاطفی به بهترین شیوه در ادبیات شفاهی کردی خودش را نمایان میکند. در این ترانه، موضوع و نگارههایی درباره گیسوها با یک زبان ادبی و گرانبها به ما ارائه میشود؛ برای نمونه دختر همیشه میخواهد که معشوقش را مانند «دوست» ببیند، دختر او را مانند «مهمان» میخواند و عشق را والاتر از هر چیزی میداند و از اموال دنیوی چشمپوشی میکند.
ها بیا دلال
امین، تو یک شبی،
مهمانِ خانهٔ پدرم بشوی
به تماشاي گیسوهای قشنگم بیا
برای تو شیرینتر ازپست و مقام است...1
گیسو نشانه هویت زنان است. ســالیان طولانی، در هر شاخهای از هنر، گیسو مانند نشانه برکت و زیبایی محسوب شده است. بغیر از کاربرد گیسوها در ترانهها، بیشک یکی از کاربردهای بزرگ آن بیانگر زیبایی و هویت زنان میباشد؛ مانند دستهای از گلهای خوشبو که با بوییدن آن انسان مست و از خود بیخود میشود. گیسوها این چنین در زندگی تأثیرگذار هستند و در رابط عاطفی نقش مهمی را بازی میکنند.
زیبایی گیسو عناوین حکایتهای کردی شده است. گیسوهای دختران زینت هستند و موجب شرمساری گیسوهای پیرزنان میشوند. تعبیر «گیسوهای دختر» به ویژه برای دختران کوچک و مجرد استفاده میشود. باز هم سخنی از پیشینیان این بخش از تعبیر را بهتر بیان کرده و مانند معیاری محسوب شده است: «دل ترسو گیسوی (زلف) بزرگ نخواهد دید.
وقتی یک دختر یا زن کُرد به پسر یا مردی دل میبندد، بخاطر او خوشآواز میشود و بار اول در لابهلای ترانههایش، گیسوهایش را برای آن مرد یا پسر میبافد ، ترس را کنار میگذارد و گیسوهایش را برای «حلالی جان خود» یا «مرد محبوب دلش» کوتاه میکند و میفرستد. زنان این دلدادهها (معشوقین مرد) را در جایگاه ویژهای قرار میدهند و آنان را والاتر از هر کسی میبینند.
وقتی شخصی برای دختر مژدگانی میآورد که معشوقش دارد از راه میرسد، دختر میتواند یکی از گیسوهایش را ببرد و به آن شخص خبردهنده هدیه کند. بیشک این بیانگر قویبودن عشق و دوستداشتن معشوقین است؛ همانطور که میبینیم، آن شخصی که برای دختر مژدگانی میآورد، با اینکه معشوق او نیست، ولی میتواند یکی از گیسوهای دختر را به عنوان مژدگانی بگیرد (البته در ادبیات شفاهی). این عمل در دنیای واقعی بیانگر عشق دختر به معشوقش است.
زنان عاقل و پاکدامن
در بخشی از داستان های کردی با زنان دانا، فهیم، کاردوست، پاکدامن و راستگو مواجه می شویم. آنها همیشه در اینگونه داستانها ستایش میشوند، در بیشتر روزهای سخت کلید رهایی شوهرانشان از مشکلات هستند و راه نیکی و خوبی را به آنان نشان میدهند. شوهران تنبل، بیکار و شوهرانی که درخانه مینشینند و کاری نمیکنند، از طرف زنان خود مورد انتقاد قرار میگیرند. این شوهران تنبل بعضی وقتها به مایهٔ خنده تبدیل میشوند. در پایان، زنانشان آنها را از خانه بیرون میاندازند و مملکت خود را ترک میکنند و درگیر حوادث و جریانهای زیادی میشوند. در داستان «علی ترسو» مردی ترسو وجود دارد: همیشه در خانه است و میترسد از خانه خارج شود. روزی زنش میبیند که این چنین پیش نمیرود. زن نقشهای برای او میکشد. بیرون میرود و کلوچههایی را که پخته است، مقابل در خانه پهن میکند. برمیگردد و به شوهرش میگوید «بلند شو که بیرون کلوچه باریده است.» وقتی علی بلند میشود و به سوی در میرود، در را که باز میکند و کلوچهها را می بیند، زن همان لحظه او را به بیرون پرت میکند و در را به رویش میبندد و دیگر باز نمیکند. سپس علی مجبور میشود به سرزمینهای
دور برود. در آن سرزمینهای دور با دیوها رفیق میشود، ثروتمند میشود و به خانه برمیگردد..
جنگ بر سر قلب زنان
در چندین ترانه، زنِ کرد زیاد بودن شمار خواستگارها را برای خود همچون خطری میبیند. در مقابل این جملات حفاطت از قلب او در صدر ترانهها قرار میگیرد و دعوای مردان را بر روی قلبش به یک جنگ سیاسی تشبیه کرده است. بیشتر وقت ها وضعیت سرزمینی را که دچار جنگ شده است، با این وضعیت قلب زنان مقایسه کردهاند و حملات علیه این سرزمین را مانند حملات علیه قلب زنان میبینند. موضوعات سیاسی و عاطفی در این ترانهها با هم ادغام شدهاند.
در ترانهٔ دیگری هم وقتی که بر روی قلب زنان تأکید میشود، با چنین اصطلاحی مواجه می شویم: «نه بخدا، ... مانند سلطان رشید، چشم هفت دولت بیگانه به آن است». در این ترانهها، وجود چنین اصطلاحات سیاسی و تاریخی، چهرهٔ هنری خاصی به آنها بخشیده است. از طرف دیگر، زن خواسته که حملات علیه خود و سرزمینش را بر زبان بیاورد. در ترانه دیگری هم زن کرد ارزشمندی قلب خود را مانند «پایتخت سرزمین رویایی» میبیند.
دردو...
ای پسر! مگر به تو نگفتم،
زبان تو قلم است، قلب من هم دفتر
صبح زود، مانند مُلای دوازده علم،
از حفظ میخوانی،
قلب تکهتکهٔ منِ یتیم خداوند،
مانند پایتخت سرزمین رویایی،
دوازده ماه سال،
جنگ و دعوای
دوازده دولت بیگانه بر سر آن است.
جای مادران پُر نمیشود
مادر در ادبیات کردی محبوبیت بزرگی دارد. در زمینهٔ تربیت فرزندان مادر زحمات زیادی میکشد که از چشمان جامعه پنهان نشده است. بهخاطر همین، در بین تمام زنان جامعه محبوبیت و ارزش بزرگتری برای مادران قائل شده است. سخن پیشینیان میگوید: وقتی مادر گرفتار دردها شد، خداوند او را نجات داد. وقتی جامعه پدر و مادر را در مقابل همدیگر قرار داده و آنها را با هم مقایسه کرده است، جامعه از مادران طرفداری کرده است: «مادر از پدر شیرین تر است». چرا این اعتقاد سالیان طولانی همچون ضربالمثلی بر سر زبانها جاری میگردد؟ جامعه با چند ضربالمثل جواب این سوال را می دهد:
«بچه را مادر در آغوشش پرورانده است، او را شیر داده است.»
«بچه ها در آغوش مادر بزرگ میشوند.»
«بچه مال مادر است نه پدر.»
در زمینهٔ تربیت فرزندان، زحمات مادر فراوان است و این سخنان زیبا برای مادران گفته شدهاند. از طرف دیگر، هرچند تمام زنان مادر نباشند، ولی این سخنان برای همهٔ زنان گفته شده است. جامعه بر اساس زحمات افراد عدالت را بین آنان اجرا کرده است: «پدر که فوت میکند، فرزندان نمیدانند که پدرشان مرده است، ولی وقتی که مادر میمیرد غم بر زندگی آنها سایه میافکند». یک سخن کردی میگوید: «فلانی به شکم مادرش افتاد». منظور این است که جای گرمتری مانند شکم مادر را برای خود پیدا میکند. از طرف دیگر، افراد زیادی بنا به اعتقادات، عرف و عادات نمیخواهند که نفرین مادرانشان به دنبال آنها باشد. وقتی مادری شیر خودش را بر بچهاش حرام کند، آن شخص دچار یک شکست روحی شدید میشود، در زندگی روزانه کارهایش به نتیجهٔ مطلوب نمیرسد و موفق نمیشود و همواره نفرینهای مادرش را به یاد میآورد. جامعه هم این نفرینهای مادران را به گوش خود آویزان میکند و در آینده از آن جلوگیری میکند و بیعدالتی در حق مادران را قبول نمیکند. بطور خلاصه بر اساس محتوای ادبیات جای مادر به آسانی پر نمی شود.
اشتراکات زن و مرد
در ضربالمثل و ادبیات کردی کمتر دیده میشود که بین مرد و زن تفاوتی قائل شده باشد. هر دو جنس را یک انسان دانستهاند. زن هیچگاه در ادبیات کردی تحقیر نشده و از محبوبیت او کاسته نشده است. هر چند زن در زندگی روزانه از یک طرف با حقارت، اذیت و لهشدن روبرو میشود و از طرف دیگر هم از مردان ظلم بزرگی میبیند، ولی در زندگی ادبی، هیچوقت با دنیایی اینچنین پر از ظلم و حقارت علیه خود مواجه نمیشود. این اشتباه، اشتباه ادبی نیست، بلکه این وضعیت به فاکتورهای دیگری وابسته است. ستمی که در حق زنان میشود، با یک سخن پیشینیان بیشتر آشکار میشود: «زن درختی شکسته است». این سخن پیشینیان بر اساس فاکتورهای پاکی-ناپاکی، زیبایی و زشتی گفته شده است و ناپاکی و زشتی را مورد اعتراض قرار میدهد. در داخل خانه فردی که بیشتر کار میکند، بی شک بانوی خانواده است. جامعه دیده است که باز هم او از خیلی چیزها محروم مانده است و آن را بیعدالتی بزرگی میداند و مورد انتقاد قرار میدهد:
«کدبانوی خانه همیشه بدون سهم میماند.»
«کدبانو یا ترک شده است یا محروم شده.»
«زن درختی شکسته است.»
این ضربالمثلهای کردی به ما نشان میدهند که در جامعه در حق زنان ستم و بیعدالتی زیادی شده و همیشه آن را بازگو کرده است و این اختلافات را از چشمان جامعه پنهان نکرده، بلکه این وضعیت بد را بررسی کرده است. وقتی ما چند ضربالمثل کردی را بررسی میکنیم، می بینیم که جامعه همیشه اشتراکات مردان و زنان را مهمتر از همهچیز دانسته و همیشه در آرزوی آن بوده است. ضربالمثل «شیر شیر است، چه زن باشد چه مرد»، همانطور که ما در منابع زیادی با آن روبهرو میشویم، نشانهٔ برابری زن و مرد است. این سخنان اعتقاد و نظر جامعه را درباره وضعیت زنان به خوبی آشکار میکند. تمام این ضربالمثلها به این معنا نیستند که با چهره و شخصیت خود زن و مرد یکی هستند. جامعه این تفاوتهای زن ومرد را مشخص و برای آن مرزی تعیین کرده است: «زن زن است و مرد هم مرد». از طرف دیگر، جامعه اشتراکات مردان و زنان را با زبانی دیگر این چنین بیان می کند:
«آنچنان زنی وجود دارد که بیشتر از مردان ارزش داشته باشد.»
«چنان زنی هست که بیشتر از صد مرد شایستهتر باشد.»
«زن خوب از هزار مرد بد بهتر است.»
«دختر کور از پسر بیغیرت بهتر است.»
«دختر وجود دارد که ارزشش ازهفت تا پسر هم بیشتر است.»
«ارزش دختر فلانی به اندازهٔ خون (دیه) یک مرد است.»
منابع در روزنامه موجود است
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.