|

دگرگون کردن سیمای شهر

‌ کاوه بهبهانی.مترجم، نویسنده و مدرس فلسفه

"ما شهر‌ها را می‌سازیم و شهر‌ها ما را"
وینستُن چرچیل
شهر مجلای خاطره و هویت است. آدمی در شهر قدم می‌زند و به یاد می‌آورد و بر خاطره‌هایش درنگ کرده و از این رهگذر کیستیِ خود را مرور می‌کند. بوهای پراکنده در کوچه‌ها و پس‌کوچه‌ها و بافت‌های گوناگون پیاده‌روها جرقه‌ای می‌شوند برای پیمودن هزارتوها و دالان‌های ناخودآگاه و سرآغاز یک سفرِ روحی درازدامن به "جستجویِ روزگارِ از دست رفته". هر شهر امضاء بویاییِ خاصِ خود را دارد. یوجیِ ژاپن بویِ چای سبز، پنسیلوانیای ایالات متحد بویِ شکلات و بوشهرِ ما بوی ماهی می‌دهد. نیز چه‌بسا شهر‌ها امضاء بساوایی خاصی داشته باشند. هم‌شهری‌های من هنوز بافت کا‌ه‌گلی کوچه باغ‌های بعضی خیابان‌های شهر را در خاطره دارند. افسوس که هجوم دئودرانت‌ها و ابزارآلات تصفیه و تهویۀ هوا منظرِ بویایی شهر‌ها و محله‌ها و کوچه‌ها را از آن‌ها گرفته است و بویِ شهر را فروکاسته به بوی دود و بنزین و گازوئیل. و افسوس که از منظر بساواییِ شهر چیزی باقی نمانده بجز آسفالت و سیمان. بیشتر کلان‌شهر‌ها دیگر نه جایی برای ژرف‌اندیشی و تأمل که محلّی برای فرار و گذارِ ناخواسته و اجباری‌اند. انگشت‌شمارند پیاده‌روهایی که ما را برای قدم زدن به آغوش خود دعوت کنند. میدان‌ها و دیوار‌ها و پیاده‌روهای بدمنظرِ چشم‌آزار ما را می‌رمانند و از حواسِ‌مان حساسیت‌زدایی می‌کنند و به تعبیر یکی از اندیشمندان مغرب زمین "مسمومیت زیبایی‌شناختی" ایجاد می‌کنند. غالب کلان‌شهرها با آن جعبه‌های تنگ و ترش هندسی و دکل‌های بدقواره و پیاده‌روهایِ پُر تل و تُمبال قرار است چگونه شهروندانی را در دامان خود بپروراند؟ قطعه‌ای از رمان ایتالو کالوینو به نام "شهر‌های نامرئی" به این پرسش پاسخ می‌دهد. رمان حکایت گفت و گوی مارکوپولوی جهان‌گرد است با هولاکو خانِ پیرِ سالخورده که در آن مارکو شهرهایی را که در سفر دیده توصیف می‌کند. در قطعه‌ای مارکو شهری به نام پری‌ینتیا را برای هولاکو خان توصیف می‌کند که بر اساس نظم هندسی افلاک ساخته شده است و بازنمایی نظم کائنات و ستارگان است. مارکو تعریف می‌کند که یک نسل از زندگی در آن شهر گذشت که مردم سایر شهر‌ها برای بازدید از این شهر می‌آمدند و می‌دیدند که در این شهر مردمانی فلج و گوژپشت و بسیار فربه زندگی می‌کنند و از آن شهر صداهای حیوانی و سبعانه می‌آید. کالوینو می‌گوید آن‌ها نمی‌دانستند آیا نظم آسمان را بد فهمیده‌اند یا شهرِشان بازتاب نظم آسمان نیست یا اساساً نظم آسمان همین است و بس.اما تصویر دیگری نیز می‌توان داشت. شهری رنگ‌رنگ و پُرعطر و ارگانیک و چشم‌نواز که آدمی را فرامی‌خواند که در آن قدم بزند و در خاطرات و گذشتۀ از دست رفته ژرف بیاندیشد و امید بورزد. شاید شهری شبیه به شهرِ زورا. شهری که مارکو آن را این‌طور برای هولاکو خان شرح می‌دهد:"شهری که هرکس یکبار آن را ببیند دیگر نمی‌تواند آن را از یاد ببرد. . . . به این دلیل که زورا این خاصیت را دارد که جا‌ به جای آن در ذهن آدمی جا خوش کند. کسی که می‌داند زورا چطور ساخته شده شب خواب می‌بیند در خیابان‌های آن قدم می‌زند."شهروند یک شهر با کسی که صرفاً ساکن شهری است تفاوت دارد. شهروند آدمی است کنش‌گر که فعالانه سرنوشت خود را رقم می‌زند. شهروند نه قربانیِ منفعل که کارگزاری فاعل است. شهروند است که باید با مطالبه‌گری‌های مدام پری‌نتیا را به زورا تبدیل کند.
شهر خالی است ز عشاق بود کز طرفی
مردی از خویش برون آید و کاری بکند؟

"ما شهر‌ها را می‌سازیم و شهر‌ها ما را"
وینستُن چرچیل
شهر مجلای خاطره و هویت است. آدمی در شهر قدم می‌زند و به یاد می‌آورد و بر خاطره‌هایش درنگ کرده و از این رهگذر کیستیِ خود را مرور می‌کند. بوهای پراکنده در کوچه‌ها و پس‌کوچه‌ها و بافت‌های گوناگون پیاده‌روها جرقه‌ای می‌شوند برای پیمودن هزارتوها و دالان‌های ناخودآگاه و سرآغاز یک سفرِ روحی درازدامن به "جستجویِ روزگارِ از دست رفته". هر شهر امضاء بویاییِ خاصِ خود را دارد. یوجیِ ژاپن بویِ چای سبز، پنسیلوانیای ایالات متحد بویِ شکلات و بوشهرِ ما بوی ماهی می‌دهد. نیز چه‌بسا شهر‌ها امضاء بساوایی خاصی داشته باشند. هم‌شهری‌های من هنوز بافت کا‌ه‌گلی کوچه باغ‌های بعضی خیابان‌های شهر را در خاطره دارند. افسوس که هجوم دئودرانت‌ها و ابزارآلات تصفیه و تهویۀ هوا منظرِ بویایی شهر‌ها و محله‌ها و کوچه‌ها را از آن‌ها گرفته است و بویِ شهر را فروکاسته به بوی دود و بنزین و گازوئیل. و افسوس که از منظر بساواییِ شهر چیزی باقی نمانده بجز آسفالت و سیمان. بیشتر کلان‌شهر‌ها دیگر نه جایی برای ژرف‌اندیشی و تأمل که محلّی برای فرار و گذارِ ناخواسته و اجباری‌اند. انگشت‌شمارند پیاده‌روهایی که ما را برای قدم زدن به آغوش خود دعوت کنند. میدان‌ها و دیوار‌ها و پیاده‌روهای بدمنظرِ چشم‌آزار ما را می‌رمانند و از حواسِ‌مان حساسیت‌زدایی می‌کنند و به تعبیر یکی از اندیشمندان مغرب زمین "مسمومیت زیبایی‌شناختی" ایجاد می‌کنند. غالب کلان‌شهرها با آن جعبه‌های تنگ و ترش هندسی و دکل‌های بدقواره و پیاده‌روهایِ پُر تل و تُمبال قرار است چگونه شهروندانی را در دامان خود بپروراند؟ قطعه‌ای از رمان ایتالو کالوینو به نام "شهر‌های نامرئی" به این پرسش پاسخ می‌دهد. رمان حکایت گفت و گوی مارکوپولوی جهان‌گرد است با هولاکو خانِ پیرِ سالخورده که در آن مارکو شهرهایی را که در سفر دیده توصیف می‌کند. در قطعه‌ای مارکو شهری به نام پری‌ینتیا را برای هولاکو خان توصیف می‌کند که بر اساس نظم هندسی افلاک ساخته شده است و بازنمایی نظم کائنات و ستارگان است. مارکو تعریف می‌کند که یک نسل از زندگی در آن شهر گذشت که مردم سایر شهر‌ها برای بازدید از این شهر می‌آمدند و می‌دیدند که در این شهر مردمانی فلج و گوژپشت و بسیار فربه زندگی می‌کنند و از آن شهر صداهای حیوانی و سبعانه می‌آید. کالوینو می‌گوید آن‌ها نمی‌دانستند آیا نظم آسمان را بد فهمیده‌اند یا شهرِشان بازتاب نظم آسمان نیست یا اساساً نظم آسمان همین است و بس.اما تصویر دیگری نیز می‌توان داشت. شهری رنگ‌رنگ و پُرعطر و ارگانیک و چشم‌نواز که آدمی را فرامی‌خواند که در آن قدم بزند و در خاطرات و گذشتۀ از دست رفته ژرف بیاندیشد و امید بورزد. شاید شهری شبیه به شهرِ زورا. شهری که مارکو آن را این‌طور برای هولاکو خان شرح می‌دهد:"شهری که هرکس یکبار آن را ببیند دیگر نمی‌تواند آن را از یاد ببرد. . . . به این دلیل که زورا این خاصیت را دارد که جا‌ به جای آن در ذهن آدمی جا خوش کند. کسی که می‌داند زورا چطور ساخته شده شب خواب می‌بیند در خیابان‌های آن قدم می‌زند."شهروند یک شهر با کسی که صرفاً ساکن شهری است تفاوت دارد. شهروند آدمی است کنش‌گر که فعالانه سرنوشت خود را رقم می‌زند. شهروند نه قربانیِ منفعل که کارگزاری فاعل است. شهروند است که باید با مطالبه‌گری‌های مدام پری‌نتیا را به زورا تبدیل کند.
شهر خالی است ز عشاق بود کز طرفی
مردی از خویش برون آید و کاری بکند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.