در ستايش خنده
امجد غلامي: امبرتواكو در رمان«نام گل سرخ» با سرلوحه قرار دادن مفهوم «انسان ضاحك» ارسطويي، در اثناي متني پليسي/تاريخي به جايي ميرسد كه ريشهی تمام قتلها و سركوبهاي موجود در عصر گوتيك و عرصهی رمان از سوي امناي كليسايي، را به افشا شدن راز كتاب دوم از كتاب فن شعر ارسطو، نسبت ميدهد.
كتابي در باب خنده و وسايل آن، كتابي كه كليسا سعي ميكند با پنهان كردن آن خود را از مصائبي در امان بدارد كه ممكن است از محتواي آن تراوش بيابد. بگذاريد اين نكات را در اثناي مكالمههايي از اين رمان بازجوييم؛ ويليام (بازرس) با دست يافتن به نسخه ناياب و يگانهی اين كتاب و تورق صفحات آن ميخواند: «درميان تمام حيوانات بشر تنها موجودي است كه مي تواند بخندد... وسايل خنده حركات و سخن گفتن ميباشد. ما ميبينيم كه تشبيه بهترين چيزها به بدترين چيزها موجب خنده و استهزا ميگردد و بالعكس.
حس شگفتي را با نيرنگ به وجود ميآوريم و با بروز اختلال در قوانين طبيعي توليد شگفتي ميكنيم، با خوار كردن شخصيتها و با شكلك درآوردن و با توليد ناهماهنگي وانتخاب بيارزشترين چيزها... در نتيجه سوءتفاهم در مورد كلمات مشابه براي اشياء متفاوت و كلمات متفاوت براي اشيا مشابه... در نتيجه پرحرفي وتكرار و بازي با كلمات و تحقير و اشتباه در تلفظ كلمات طوايف وحشي ميتوانيم خنده و شادي را به وجود آوريم.» (اکو،1366: 691)
به این ترتیب خنده، اين رفتار به نسبه ساده كه با يك تغيير ناگهان در ميمك و چهره و با اصواتي منقطع همراه است، در اثناي اين رمان چنان عرصه را با ترس و دلهره بركليسا و متوليان آن تنگ كرده است، كه از زبان «يورج» در مقام رئيس دير و عامل حذف و سركوب و كشتار اينگونه ميخوانيم: «خنده نشانهی ضعف، فساد و حماقت جسمي است، خنده مايه سرگرمي روستاييان و بدمستان است... خنده وسيلهی دفاع ساده لوحان است كه حتي براي عامه مردم امري بيهوده و بيربط است.»
سپس با اشاره به كتاب ارسطو ادامه ميدهد؛ «اين كتاب خنده را ترقي داده و به مقام هنر رسانده است خيانت ميكند... خنده رعيت را از ترس شيطان رهايي ميبخشد. زيرا در جشن ابلهان، شيطان نيز به صورت فردي بينوا ظاهر ميشود، بنابراين قابل كنترل است. اين كتاب به مردم تعليم ميدهد كه آزاد كردن خويشتن از ترس شيطان نشانهی عقل است. رعيت... ميخندد و خود را ارباب تصور ميكند، زيرا مقام خود را به نسبت اربابش تغيير داده است... خنده براي چند لحظه افراد ساده و رعايا را از ترس آزاد مي كند، اما قانون برپايهی ترس وضع و اجرا ميگردد. اگر رعيت و افراد ساده در حال خنديدن باشند در آن لحظه مردن براي آنها اهميت ندارد. بنابراين خنده نقطه مقابل و مخالف و شكنندهي جدي بودن است.» (همان: 703 - 701 )
آنچه در اين سخنان حايز اهميت است نحلهی هراس كليسا از توانش رفتاري خنده است كه مهمترين آن عبارتند از ضد ترس و شيطان محوري بودن آن و در عين حال دشمني و قساوت خنده در مقابل عنصر جديت، عنصري كه با استناد به «برگرها/ كلنر» در اثنای كتاب «ذهن بي خانمان» مي توان از آن تحت عنوان «آبرو» (honour) نام برد.
در واقع «آبرو» در مقام عنصري شكننده در تقابل با خنده، مبين ژستي طبقاتي و اشرافي است كه در حريم «مردمان» دست اندركار ساختن نظامي سلسله مراتبي، بري از ارتباط و ضد جابه جايي است.
البته در اينجا بهتر است پيش از پرداختن به جنبهی دوم از دو جنبه هاي گفتار «يورج» و توضيح مفهومي«آبرو» و كاركردهاي آن اشارهاي هر چند كوتاه و تبارشناسانه بر مفهوم «مردمان» داشته باشيم، چرا كه بدون درك اين مفهوم و معاني ضمني آن نمي توانيم گذار عظيمي كه بعدها توسط جنبهی دوم گفتههاي «يورج»، اتفاق ميافتد را درك كنيم.
مردم (people) بنابه گفتهی «جورجو آگامبن» در همان حال كه حاوي قاموسي سياسي است، بر فقيران، فرودستان و حذف شدگان نيز دلالت دارد. يا به عبارت ديگر اين مفهوم در عين آنكه معرف كل شهروندان به منزلهي يك بدنهي سياسي يكپارچه است، معرف آن كساني نيز هست كه عضو طبقات پستترند (مردم معمولي در مقابل با ثروتمندان و اشراف، و شايد به همين دليل است كه مفهوم "مردم" به لحاظ زبان شناختي در زبان انگليسي هم به صورت اسم جمع مي آيد و هم به صورت مفرد). در واقع مدخل سياسي اين مفهوم خود توجيهگر جنبهی ثانويه معنايي آن نيز هست.
جنبهاي كه به صورت تلويحي بيانگر حس شفقتي است كه نسبت به مردم در مقام طبقهی حذف شده و محروم، ابراز داشته ميشود يا همچنانكه هانا آرنت اشاره ميكند، مردم زاده همين حس شفقت هستند: «مفهوم مردم از دل شفقت زاده شد، و اين اصطلاح به معادلي براي فلاكت و شوربختي بدل گشت، روبسپير عادت داشت بگويد: «مردمان، شوربختان مرا ميستايند». حتي سييز، يكي از غيراحساسيترين و معتدلترين چهرههاي انقلاب نيز ميگفت: «مردمِ هميشه شوربخت»». (به نقل از آگامبن،1387: 38)
حال با بهرهگيري از این ابتكار عمل در تشريح يكي از مفاهيم بايسته در درك مفهومي «آبرو» به بازخواني نگرههاي «برگرها/ كلنر» باز ميگرديم، كه طي آن مفهوم «آبرو» ماحصل خصلتهايي اشرافي در يك نظام سلسله مراتبي است.
مفهومي كه خود تحت تاثير اصول سلحشوري قرون وسطايي بوده است، اصولي كه به تبع ريشه در ساختهاي اجتماعي نظام فئوداليته دارد. به اين ترتيب مفهوم «آبرو» متضمن نظامي از سلسه مراتبي، سلحشور مسلك و فئودالي است كه «مردم» در اثناي آن موجودي زمخت و برهنه شده است، و آويختن با آن گناهي نابخشودني و در حكم سرافكندگي است.
در اينجا «آبرو» با داشتن چنين ضمانتي مبدل به نظامي از توليد و بازتوليد قدرت ميگردد كه خود در تكوين نظامي بيگانهساز، نابرابر و سلسلهمراتبي دست بالا داشته است. نظامي از اين حيث از منظر «برگرها/ كلنر» بدان معناست كه هويت به طور اساسي به نقشهاي نهادي وابسته است: فرد هويت واقعياش را درنقشهايش ميجويد و رويگرداني از اين نقشها براي او معادل رويگرداني از خويشتن در شرايط «آگاهي كاذب» است. (برگر،پيترـ برگر، بريجيت ـ كلنر،هانسفريد، 1381 :97)
وابستگي به نقشهاي نهادي ذيل مفهوم آبرو به نهادهاي نسبتا دست نخورده و باثباتي اشاره دارد كه افراد در آن موجوديتهاي خويش را با يقيني ذهني، به نقشهاي نهاديني كه جامعه براي آنها تعين كرده بود ربط ميدادند. (همان: 100)
در واقع با استناد به اين نظرگاه در خصوص مفهوم آبرو/ جديت ميتوان هراس متوليان كليسا از منش خنده را ناشي از هراس از فروپاشي «وضعيتي ثبات يافته» فرض گرفت كه نظام سلسه مراتبي به شكلي وضعي و انتظاموار«مردم» را به پذيرش «برهنه بودگي» و «تجسم شفقتگونه» ناچار نموده است، و خنده به مثابهی سرمايهاي فرهنگي و در اثناي وجههاي كمدي ميتواند در پيشبرد آن وقفهاي ايجاد كند. و يا به قول ويليام در كتاب «نام گل سرخ»: «كمدي ريشه در مفهوم «كوماي» به معني روستا دارد، که به جاي پرداختن به اشخاص معروف و صاحبان قدرت به زندگي روستاييان و ... برگزاري جشنها و شوخي و شادماني آنان مي پردازد... داستان كمدي هرگز به مرگ قهرمان داستان منتهي نميشود، بلكه نقصها و خيانتهاي مردم عادي را تجسم ميبخشد... ارسطو معتقد بود که تمايل به خنده نه صرف نيرويي براي نيكي، بلكه حاوي ارزشی آموزشي نيز هست... هر چند دربارهی اشياء به صورتي غير از آنچه هست به ما ميگويد و ظاهر گفتار به نظر دروغ ميآيد، در نتيجهی اين تصور مجبور ميشويم كه آنها را با دقتي بيشتر مورد آزمايش قرار دهيم و باعث مي شود كه بگوييم؛ «خوب امور بدين گونه است و من نمي دانستم»».
(اكو: 697 )
ايجاد چنين منظري ايپوخهوار و مشابه مدل هوسولي در اثناي ممكنات كمدي از سوي فرد، تهديد بزرگي است كه فراروي«آبرو» و به تبع نقشهاي غالب و در عين حال منفعل قرار ميگيرد. چرا كه با حضور و گسترش كمدي و خلصت تقابلگون آن (لافزن (Alazon) در مقابل خودشكن (Eiron) / لوده (Bomolochoi) در مقابل خشك طبع (Agroikos))، ديگر نهادهاي ناظر بر نقشها نميتوانند همچون سابق ثبات خود را در مقام انتظام حفظ كنند و از فعليت بخشيدن به خود باز ميمانند. حال[این نهادها] پس از اينهماني موقعيت لاف زن/ خشك طبع در مقام حفظ آبرو به موقعيت خودشكن/ لوده در مقام وحدت بخش و ترقيگرا، ناچارند بساط و هالهی خوشبيني و حقيقتنمود خويش را جمع كنند. بساطي كه تا ديروز نه تنها خود فرد را از ديگران، كه از آگاهي خويشتن نيز پنهان ميداشت؛ «گويي فقط در شكافهاي خالي مانده از اشغال نهادها (و به اصطلاح حوزههاي خصوص زندگي اجتماعي) است كه فرد ميتواند به خويشتنيابي يا تصريح خويش اميد ببندد». (برگرها/ كلنر: 100)
اميدي كه ذيل گزارهی «خوب امور بدين گونه است و من نميدانستم» قرار ميگيرد. اميدي كه زمينهساز گذار بزرگي از موقعيت انسان آبرومدار به انسان منزلتخواه در اثناي مدرنيته است. انساني كه از ويرانههاي منسوخشدگي دون كيشوتوارانهی رنسانس سربرآورده است؛ انساني كه نه تنها خصلتهاي معطوف به زمان خود را افشا ميكند، بلكه حماقتهاي ناشي از هر گونه همذاتپنداري با «نمونهی ازلي الگوهاي رفتاري» را نيز برملا ميسازد. در اينجا منزلتخواهي انسان معاصر در تقابل با آبرومداري انسان فئوداليته از منظر «برگرها/ كلنر»، همواره معطوف به انسانيتي ذاتي است كه خود را از شر همهی نقشها يا هنجارهايي كه به طور اجتماعي تحيمل شده است، خلاص ميكند. اين نوع از انسانيت، صرفا به خود فرد به معناي دقيق كلمه، يعني فرد بدون توجه به موقعيت اجتماعياش تعلق دارد. (همان: 96)
منزلت در تقابل با آبرو در عين تشابهات بسياري كه با او دارد، حاوي تمايزات بسيار ظريفي است كه در عنوان مفهومي«هويت» مستتر است (یا به دیگر عبارت؛ درخودپوشی آبرو و درخودیابی منزلت). چرا كه تا آنجا كه به منزلت مربوط است؛ فرد فقط از طريق آزاد ساختن خويش از نقشهايي كه از نظر اجتماعي تحميل شده، هويت واقعياش را باز مييابد: اين نقشها صرفا نقابهايي هستند كه او را در توهم «بيگانگي با خويشتن» و «دورويي» ميپوشانند. «خود»، از طريق اجراي نقشهاي نهادياش، نه فقط در تاريخ مربوط به نهادي خاص، بلكه در تاريخ مربوط به كل جامعهاش، مشاركت ميجويد. درست به همين دليل است كه دريافت آگاهي مدرن از «خود» فرد به نوعي ناتاريخمندي (ahistoricity) عجيب گرايش مييابد. در مقابل در جهان آبرو، هويت، به واسطهی ايفاي مكرر نقشهاي مربوط به نمونهی ازلي پيوند مستحكمي با گذشته مييابد. (همان: 98)
ترس و هراس ديكته شده در ذهن وضعگرايان رمان «نام گل سرخ» از چنين رهايش ناتاريخمند انسان منزلتگرا و تارك شدن انسان آبرومدار، محصول همان توانشي كه پيشتر از زبان «يورج» درخصوص «خنده» ابراز داشته شد. چنين تكويني كه بر شالودهی ضدترس و شيطان محورانهی خنده استوار است، از ديد شخصيت «يورج» ميتواند تنها يك امكان را برتابد: كه خنده چيزي است در رابطه با شيطان (بهیاد داشته باشید که در اكثر فيلمهاي ژانر وحشت، كاراكتر شيطان با خندههاي شليكي ترسناك همراه است)، اين تصور كه در واقع يكي از جنبههاي بارگذاري شدهي اين مقاله بود، تنها وقتي ميتواند معناي واقعي خود ر ا عيان سازد كه در كنار مفهوم مدرنيته (همان عامل اساسي در چرخش از حيات آبرومدار به حيات منزلتخواه) به كار برده شود. چراكه گر به ريشههاي زباني اين واژه و تحول بنيادي آن رجوع شود، خود واجد وجه و معنایی شيطانگرايانه است (توجه شود كه واژه مدرن در عصر قرون وسطايي حاوي بارمنفي كافركيش و شيطانی و دنيوي مسلك بوده است)؛ وجههاي كه بانيان رنسانس در مبارزه و تقابل با هژموني كليسا آن را دستاويز خويش قرار دادند.
به عبارت ديگر تجربه روی آوردن به تمثیل به مثابه فاصله، فراق، فراموشی، تفاوت، تفرقه و تکرار و متنی فاقد هرگونه خودبسندگی و انباشته از دوگانگی و تناقض و ابهام و گسست، خود در قالب تجربه جهان مدرن و مدرنیته به منزلهی فقدان معنا تجلی مییابد. (فرهاد پور، 1373: 263)
نيرويي كه انسان و مردم را از مفهومي دون، پست و منفعل و فرومايه تا سطح يك كنشگر فعال منحصر به فرد و رستگار ترقي ميداد. تا از اين منظر بتواند با درك توان كنشگرانهی خود عرصهی سلسله مراتبي را به صورتي افقيتر و همسوتر براي ديالوگ و گفتگو، بدون تغلب و دسترسي ترس بر آن ادامه دهد.منش ديالوگمحور خنده به مثابه آخرين برگ برندهی اين مفهوم در اين مقاله موضوع قابل توجهي است كه در اثناي مطالعات ميخائيل باختين بدان ميرسيم، براي باختين خنده ميتواند احياگر رويدادي معترضانه و انتقادي باشد كه در قالب خردهفرهنگي به نام«كارناوال» تجلي يافته است، خردهفرهنگي كه مصادف با زمان رمان اكويي و تقريرات زماني آغازين اين نوشتار يعني سدههاي ميانه و عهد رنسانس است. دورهاي كه طي آن گروههاي دهقانان، پيشهوران و بورژواها بر ضد حاكميت اشراف و براي گسترش يك فرهنگ جايگزين، مبارزه را آغاز ميكنند. انگيزههاي بارز انتقادي در كارناوال بدان وجههاي آييني ميبخشد كه در محدودههاي خاص زماني/ مكاني انجام كارهاي ممنوع در زندگي روزمره را مجاز ميشمرد. خندهي كارناوالي سرشت نسبي و ناپايدار نهادهاي اشراف را آشكار ميسازد و به قول باختين:
«فرهنگ رسمي را به باد ريشخند و خنده ميگيرند». (زيما، 1377 :187 )
بنابراين كارناوال نه منظرهاي براي تماشا، بلكه قهقههي شادي و خندهی انسانهاست. افراد كارناوال همزمان هم بازيگرند و هم تماشاگر. و از آنجا كه خندهی شاديافزاي كارناوال در عين حال متوجه خود كساني است كه ميخندند؛ افراد آن هم سوژهی خندهاند و هم ابژهی آن. اين خنده فراگير است و برخوردار از بنياني فلسفي، هم مرگ را در بر ميگيرد و هم زندگي را.
به اين ترتيب فرهنگ كارناوال و به تبع فرهنگ خنده به زعم باختين، داراي چنان نيروي ويرانگر و شگرفي است كه فرهنگ خشك و اخمو و غرولندگر فئودالي به راحتي با اولين تهاجمات اين نيرو، شكست را پذيرا ميشود.
اين شكست بزرگ نتيجهی حملهی چهار جانبهی خنده به چهار عامل فرهنگ فئودالي است:
1- سنت را رد ميكند و پيوستگي و آينده را برتر ميشمارد: دگرگوني مدام تمام چيزهاي موجود.
2- در برابر رياضت پيشگي سدههاي ميانه،كارناوال زندگي و جسم را قرار ميدهد و بر كاركردهاي جنسي و دفع فضولات تن آدمي تاكيد ميورزد. به عبارت ديگر: فرهنگ مسلط، رياضتپيشه و ايدهآليست است، اما خردهفرهنگ كارناوالي، مادي و اپيكوري.
3- جديت فرهنگ رسمي با ريشخند و لودهبازيهاي كارناوال نفي ميشود.
4- كارناوال با عاقبت انديشي رسمي بيگانه است: اين عاقبت انديشي در پيوستن مرگ به تولد نفي ميشود. (زيما: 188 - 187 )
البته هر چند كارناوال در حكم ضمانت معنوي خنده عمل ميكند، اما نبايد فراموش كرد كه باختين در كنار خصلت خندهمحور كارناوال به جنبههاي دوگانهمحوري آن نيز اشاره دارد. به اين معنا كه تا جايي كه به فرهنگ رسمي مربوط مي شود، براي توجيه تسلط طبقاتي خود پديدهها را از هم جدا ميكند. اما دوگانگي كارناوال اين پديدهها را به هم پيوند ميدهد و بدينسان تمام ارزشها را نسبي ميسازد. اين دوسويهگي در عين دارا بودن خصلتي انتقادي، به نسبت حاكميت، واجد خصلت خود نازل شمردن نيز هست؛ تاخفت كشيدن، خوار شدن بدن و تمام كاركردهايش.
بدن نه امري درخودبسته و خصوصي، بل گشوده به روي جهان است. به همين سان همجواري زهدان و گور سركوب نميشود بلكه مانند توليدمثل ستايش ميشود. به همان شكل كه «نازل بودن» ستايش مي شود. (لچت، 1378: 19).
شخصيتهاي كارناوال با قرار گرفتن در مرز بين هنر و زندگي و با انتخاب ماسك به جاي نقاب تزوير و بالماسكه مانند اشرافيت آبرومدار، به جاي پنهان كردن، خود را آشكار ميكنند و اين روشنگر همان منطق دوسويه و همهگير كارناوال است: «ماسك به شادي تغيير و تناسخ، به نسبيت نشاط انگيز و به نفي شادمانهی همساني و همانندي مربوط ميشود». (لچت: همان)
در واقع تجلي دوگانگي كارناوال در ماسك آنچنان مبرم و بديهي است كه باختين آن را حاوي عنصر بازيگوش و شوخ و شنگ زندگي خوانده است. اين نكته كليدي و پايانبخش در اين مقاله به خنده و از آن چنان، قدرتي ميبخشد/ ميگيرد كه بر خلاف اميدها و آمالهاي كليسايي (در اينجا يورج) جهان را از موقعيتي تحقيرگرايانه و ثباتگرايانه هويتورز به سوي جهاني با كثرت هويتها و توام با سرافرازي مردمان ناچيز سوق ميدهد. و يا به گفتهی ژوليا كريستوا: «ماسك در كارناوال نشانهی از بي رفتن فرديت و پذيرش گمنامي و بدين سان پذيرش كثرت هويتهاست. ماسك هميشه نماد را به بازي ميگيرد، تا آن را از شكلهاي ثابت و منجمدش درآورد، تا خود مظهر حركت و تغيير باشد. در نتيجه با ترغيب اجراي كارناوال به اين مهم دست مييابيم كه چگونه با ماسك وارد بازي زندگي شويم، يعني به گونهاي دوسويه، حرمتشكن و با روحيهاي خندان». (لچت: همان)
منابع
1- اكو، امبرتو (1366)، «نام گل سرخ»، ترجمهی: شهرام طاهري، تهران: نشر شباويز
2- آگامبن،جورجو (1387)، «وسايل بي هدف: يادداشتهايي در باب سياست»، ترجمهی: اميد مهرگان و صالح نجفي، تهران: نشر چشمه.
3- برگر، پيترـ برگر، بريجيت و كلنر، هانسفريد (1381)، «ذهن بي خانمان: نوسازي و آگاهي»، ترجمهی: محمد ساوجي،تهران: نشرني.
4- فرهاد پور، مراد (1373)، «شيطان، ماخوليا و تمثيل»، به نقل از فصلنامهی ارغنون، سال اول، شماره 2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
5- زيما، پير.و (1377)، «جامعه شناسي رمان از ديدگاه، يان وات، لوكاچ، ماشري،گلدمن، باختين»، ترجمهي: محمد جعفر پوينده، به نقل از كتاب: «درآمدي بر جامعه شناسي ادبيات»، تهران: انتشارات نقش جهان.
6- لچت، جان(1378)، «پنجاه متفكر بزرگ معاصر؛ از ساختارگرايي تا پسامدرنيته»، ترجمهي: محسن حكيمي، تهران: انتشارات خجسته.
امجد غلامي: امبرتواكو در رمان«نام گل سرخ» با سرلوحه قرار دادن مفهوم «انسان ضاحك» ارسطويي، در اثناي متني پليسي/تاريخي به جايي ميرسد كه ريشهی تمام قتلها و سركوبهاي موجود در عصر گوتيك و عرصهی رمان از سوي امناي كليسايي، را به افشا شدن راز كتاب دوم از كتاب فن شعر ارسطو، نسبت ميدهد.
كتابي در باب خنده و وسايل آن، كتابي كه كليسا سعي ميكند با پنهان كردن آن خود را از مصائبي در امان بدارد كه ممكن است از محتواي آن تراوش بيابد. بگذاريد اين نكات را در اثناي مكالمههايي از اين رمان بازجوييم؛ ويليام (بازرس) با دست يافتن به نسخه ناياب و يگانهی اين كتاب و تورق صفحات آن ميخواند: «درميان تمام حيوانات بشر تنها موجودي است كه مي تواند بخندد... وسايل خنده حركات و سخن گفتن ميباشد. ما ميبينيم كه تشبيه بهترين چيزها به بدترين چيزها موجب خنده و استهزا ميگردد و بالعكس.
حس شگفتي را با نيرنگ به وجود ميآوريم و با بروز اختلال در قوانين طبيعي توليد شگفتي ميكنيم، با خوار كردن شخصيتها و با شكلك درآوردن و با توليد ناهماهنگي وانتخاب بيارزشترين چيزها... در نتيجه سوءتفاهم در مورد كلمات مشابه براي اشياء متفاوت و كلمات متفاوت براي اشيا مشابه... در نتيجه پرحرفي وتكرار و بازي با كلمات و تحقير و اشتباه در تلفظ كلمات طوايف وحشي ميتوانيم خنده و شادي را به وجود آوريم.» (اکو،1366: 691)
به این ترتیب خنده، اين رفتار به نسبه ساده كه با يك تغيير ناگهان در ميمك و چهره و با اصواتي منقطع همراه است، در اثناي اين رمان چنان عرصه را با ترس و دلهره بركليسا و متوليان آن تنگ كرده است، كه از زبان «يورج» در مقام رئيس دير و عامل حذف و سركوب و كشتار اينگونه ميخوانيم: «خنده نشانهی ضعف، فساد و حماقت جسمي است، خنده مايه سرگرمي روستاييان و بدمستان است... خنده وسيلهی دفاع ساده لوحان است كه حتي براي عامه مردم امري بيهوده و بيربط است.»
سپس با اشاره به كتاب ارسطو ادامه ميدهد؛ «اين كتاب خنده را ترقي داده و به مقام هنر رسانده است خيانت ميكند... خنده رعيت را از ترس شيطان رهايي ميبخشد. زيرا در جشن ابلهان، شيطان نيز به صورت فردي بينوا ظاهر ميشود، بنابراين قابل كنترل است. اين كتاب به مردم تعليم ميدهد كه آزاد كردن خويشتن از ترس شيطان نشانهی عقل است. رعيت... ميخندد و خود را ارباب تصور ميكند، زيرا مقام خود را به نسبت اربابش تغيير داده است... خنده براي چند لحظه افراد ساده و رعايا را از ترس آزاد مي كند، اما قانون برپايهی ترس وضع و اجرا ميگردد. اگر رعيت و افراد ساده در حال خنديدن باشند در آن لحظه مردن براي آنها اهميت ندارد. بنابراين خنده نقطه مقابل و مخالف و شكنندهي جدي بودن است.» (همان: 703 - 701 )
آنچه در اين سخنان حايز اهميت است نحلهی هراس كليسا از توانش رفتاري خنده است كه مهمترين آن عبارتند از ضد ترس و شيطان محوري بودن آن و در عين حال دشمني و قساوت خنده در مقابل عنصر جديت، عنصري كه با استناد به «برگرها/ كلنر» در اثنای كتاب «ذهن بي خانمان» مي توان از آن تحت عنوان «آبرو» (honour) نام برد.
در واقع «آبرو» در مقام عنصري شكننده در تقابل با خنده، مبين ژستي طبقاتي و اشرافي است كه در حريم «مردمان» دست اندركار ساختن نظامي سلسله مراتبي، بري از ارتباط و ضد جابه جايي است.
البته در اينجا بهتر است پيش از پرداختن به جنبهی دوم از دو جنبه هاي گفتار «يورج» و توضيح مفهومي«آبرو» و كاركردهاي آن اشارهاي هر چند كوتاه و تبارشناسانه بر مفهوم «مردمان» داشته باشيم، چرا كه بدون درك اين مفهوم و معاني ضمني آن نمي توانيم گذار عظيمي كه بعدها توسط جنبهی دوم گفتههاي «يورج»، اتفاق ميافتد را درك كنيم.
مردم (people) بنابه گفتهی «جورجو آگامبن» در همان حال كه حاوي قاموسي سياسي است، بر فقيران، فرودستان و حذف شدگان نيز دلالت دارد. يا به عبارت ديگر اين مفهوم در عين آنكه معرف كل شهروندان به منزلهي يك بدنهي سياسي يكپارچه است، معرف آن كساني نيز هست كه عضو طبقات پستترند (مردم معمولي در مقابل با ثروتمندان و اشراف، و شايد به همين دليل است كه مفهوم "مردم" به لحاظ زبان شناختي در زبان انگليسي هم به صورت اسم جمع مي آيد و هم به صورت مفرد). در واقع مدخل سياسي اين مفهوم خود توجيهگر جنبهی ثانويه معنايي آن نيز هست.
جنبهاي كه به صورت تلويحي بيانگر حس شفقتي است كه نسبت به مردم در مقام طبقهی حذف شده و محروم، ابراز داشته ميشود يا همچنانكه هانا آرنت اشاره ميكند، مردم زاده همين حس شفقت هستند: «مفهوم مردم از دل شفقت زاده شد، و اين اصطلاح به معادلي براي فلاكت و شوربختي بدل گشت، روبسپير عادت داشت بگويد: «مردمان، شوربختان مرا ميستايند». حتي سييز، يكي از غيراحساسيترين و معتدلترين چهرههاي انقلاب نيز ميگفت: «مردمِ هميشه شوربخت»». (به نقل از آگامبن،1387: 38)
حال با بهرهگيري از این ابتكار عمل در تشريح يكي از مفاهيم بايسته در درك مفهومي «آبرو» به بازخواني نگرههاي «برگرها/ كلنر» باز ميگرديم، كه طي آن مفهوم «آبرو» ماحصل خصلتهايي اشرافي در يك نظام سلسله مراتبي است.
مفهومي كه خود تحت تاثير اصول سلحشوري قرون وسطايي بوده است، اصولي كه به تبع ريشه در ساختهاي اجتماعي نظام فئوداليته دارد. به اين ترتيب مفهوم «آبرو» متضمن نظامي از سلسه مراتبي، سلحشور مسلك و فئودالي است كه «مردم» در اثناي آن موجودي زمخت و برهنه شده است، و آويختن با آن گناهي نابخشودني و در حكم سرافكندگي است.
در اينجا «آبرو» با داشتن چنين ضمانتي مبدل به نظامي از توليد و بازتوليد قدرت ميگردد كه خود در تكوين نظامي بيگانهساز، نابرابر و سلسلهمراتبي دست بالا داشته است. نظامي از اين حيث از منظر «برگرها/ كلنر» بدان معناست كه هويت به طور اساسي به نقشهاي نهادي وابسته است: فرد هويت واقعياش را درنقشهايش ميجويد و رويگرداني از اين نقشها براي او معادل رويگرداني از خويشتن در شرايط «آگاهي كاذب» است. (برگر،پيترـ برگر، بريجيت ـ كلنر،هانسفريد، 1381 :97)
وابستگي به نقشهاي نهادي ذيل مفهوم آبرو به نهادهاي نسبتا دست نخورده و باثباتي اشاره دارد كه افراد در آن موجوديتهاي خويش را با يقيني ذهني، به نقشهاي نهاديني كه جامعه براي آنها تعين كرده بود ربط ميدادند. (همان: 100)
در واقع با استناد به اين نظرگاه در خصوص مفهوم آبرو/ جديت ميتوان هراس متوليان كليسا از منش خنده را ناشي از هراس از فروپاشي «وضعيتي ثبات يافته» فرض گرفت كه نظام سلسه مراتبي به شكلي وضعي و انتظاموار«مردم» را به پذيرش «برهنه بودگي» و «تجسم شفقتگونه» ناچار نموده است، و خنده به مثابهی سرمايهاي فرهنگي و در اثناي وجههاي كمدي ميتواند در پيشبرد آن وقفهاي ايجاد كند. و يا به قول ويليام در كتاب «نام گل سرخ»: «كمدي ريشه در مفهوم «كوماي» به معني روستا دارد، که به جاي پرداختن به اشخاص معروف و صاحبان قدرت به زندگي روستاييان و ... برگزاري جشنها و شوخي و شادماني آنان مي پردازد... داستان كمدي هرگز به مرگ قهرمان داستان منتهي نميشود، بلكه نقصها و خيانتهاي مردم عادي را تجسم ميبخشد... ارسطو معتقد بود که تمايل به خنده نه صرف نيرويي براي نيكي، بلكه حاوي ارزشی آموزشي نيز هست... هر چند دربارهی اشياء به صورتي غير از آنچه هست به ما ميگويد و ظاهر گفتار به نظر دروغ ميآيد، در نتيجهی اين تصور مجبور ميشويم كه آنها را با دقتي بيشتر مورد آزمايش قرار دهيم و باعث مي شود كه بگوييم؛ «خوب امور بدين گونه است و من نمي دانستم»».
(اكو: 697 )
ايجاد چنين منظري ايپوخهوار و مشابه مدل هوسولي در اثناي ممكنات كمدي از سوي فرد، تهديد بزرگي است كه فراروي«آبرو» و به تبع نقشهاي غالب و در عين حال منفعل قرار ميگيرد. چرا كه با حضور و گسترش كمدي و خلصت تقابلگون آن (لافزن (Alazon) در مقابل خودشكن (Eiron) / لوده (Bomolochoi) در مقابل خشك طبع (Agroikos))، ديگر نهادهاي ناظر بر نقشها نميتوانند همچون سابق ثبات خود را در مقام انتظام حفظ كنند و از فعليت بخشيدن به خود باز ميمانند. حال[این نهادها] پس از اينهماني موقعيت لاف زن/ خشك طبع در مقام حفظ آبرو به موقعيت خودشكن/ لوده در مقام وحدت بخش و ترقيگرا، ناچارند بساط و هالهی خوشبيني و حقيقتنمود خويش را جمع كنند. بساطي كه تا ديروز نه تنها خود فرد را از ديگران، كه از آگاهي خويشتن نيز پنهان ميداشت؛ «گويي فقط در شكافهاي خالي مانده از اشغال نهادها (و به اصطلاح حوزههاي خصوص زندگي اجتماعي) است كه فرد ميتواند به خويشتنيابي يا تصريح خويش اميد ببندد». (برگرها/ كلنر: 100)
اميدي كه ذيل گزارهی «خوب امور بدين گونه است و من نميدانستم» قرار ميگيرد. اميدي كه زمينهساز گذار بزرگي از موقعيت انسان آبرومدار به انسان منزلتخواه در اثناي مدرنيته است. انساني كه از ويرانههاي منسوخشدگي دون كيشوتوارانهی رنسانس سربرآورده است؛ انساني كه نه تنها خصلتهاي معطوف به زمان خود را افشا ميكند، بلكه حماقتهاي ناشي از هر گونه همذاتپنداري با «نمونهی ازلي الگوهاي رفتاري» را نيز برملا ميسازد. در اينجا منزلتخواهي انسان معاصر در تقابل با آبرومداري انسان فئوداليته از منظر «برگرها/ كلنر»، همواره معطوف به انسانيتي ذاتي است كه خود را از شر همهی نقشها يا هنجارهايي كه به طور اجتماعي تحيمل شده است، خلاص ميكند. اين نوع از انسانيت، صرفا به خود فرد به معناي دقيق كلمه، يعني فرد بدون توجه به موقعيت اجتماعياش تعلق دارد. (همان: 96)
منزلت در تقابل با آبرو در عين تشابهات بسياري كه با او دارد، حاوي تمايزات بسيار ظريفي است كه در عنوان مفهومي«هويت» مستتر است (یا به دیگر عبارت؛ درخودپوشی آبرو و درخودیابی منزلت). چرا كه تا آنجا كه به منزلت مربوط است؛ فرد فقط از طريق آزاد ساختن خويش از نقشهايي كه از نظر اجتماعي تحميل شده، هويت واقعياش را باز مييابد: اين نقشها صرفا نقابهايي هستند كه او را در توهم «بيگانگي با خويشتن» و «دورويي» ميپوشانند. «خود»، از طريق اجراي نقشهاي نهادياش، نه فقط در تاريخ مربوط به نهادي خاص، بلكه در تاريخ مربوط به كل جامعهاش، مشاركت ميجويد. درست به همين دليل است كه دريافت آگاهي مدرن از «خود» فرد به نوعي ناتاريخمندي (ahistoricity) عجيب گرايش مييابد. در مقابل در جهان آبرو، هويت، به واسطهی ايفاي مكرر نقشهاي مربوط به نمونهی ازلي پيوند مستحكمي با گذشته مييابد. (همان: 98)
ترس و هراس ديكته شده در ذهن وضعگرايان رمان «نام گل سرخ» از چنين رهايش ناتاريخمند انسان منزلتگرا و تارك شدن انسان آبرومدار، محصول همان توانشي كه پيشتر از زبان «يورج» درخصوص «خنده» ابراز داشته شد. چنين تكويني كه بر شالودهی ضدترس و شيطان محورانهی خنده استوار است، از ديد شخصيت «يورج» ميتواند تنها يك امكان را برتابد: كه خنده چيزي است در رابطه با شيطان (بهیاد داشته باشید که در اكثر فيلمهاي ژانر وحشت، كاراكتر شيطان با خندههاي شليكي ترسناك همراه است)، اين تصور كه در واقع يكي از جنبههاي بارگذاري شدهي اين مقاله بود، تنها وقتي ميتواند معناي واقعي خود ر ا عيان سازد كه در كنار مفهوم مدرنيته (همان عامل اساسي در چرخش از حيات آبرومدار به حيات منزلتخواه) به كار برده شود. چراكه گر به ريشههاي زباني اين واژه و تحول بنيادي آن رجوع شود، خود واجد وجه و معنایی شيطانگرايانه است (توجه شود كه واژه مدرن در عصر قرون وسطايي حاوي بارمنفي كافركيش و شيطانی و دنيوي مسلك بوده است)؛ وجههاي كه بانيان رنسانس در مبارزه و تقابل با هژموني كليسا آن را دستاويز خويش قرار دادند.
به عبارت ديگر تجربه روی آوردن به تمثیل به مثابه فاصله، فراق، فراموشی، تفاوت، تفرقه و تکرار و متنی فاقد هرگونه خودبسندگی و انباشته از دوگانگی و تناقض و ابهام و گسست، خود در قالب تجربه جهان مدرن و مدرنیته به منزلهی فقدان معنا تجلی مییابد. (فرهاد پور، 1373: 263)
نيرويي كه انسان و مردم را از مفهومي دون، پست و منفعل و فرومايه تا سطح يك كنشگر فعال منحصر به فرد و رستگار ترقي ميداد. تا از اين منظر بتواند با درك توان كنشگرانهی خود عرصهی سلسله مراتبي را به صورتي افقيتر و همسوتر براي ديالوگ و گفتگو، بدون تغلب و دسترسي ترس بر آن ادامه دهد.منش ديالوگمحور خنده به مثابه آخرين برگ برندهی اين مفهوم در اين مقاله موضوع قابل توجهي است كه در اثناي مطالعات ميخائيل باختين بدان ميرسيم، براي باختين خنده ميتواند احياگر رويدادي معترضانه و انتقادي باشد كه در قالب خردهفرهنگي به نام«كارناوال» تجلي يافته است، خردهفرهنگي كه مصادف با زمان رمان اكويي و تقريرات زماني آغازين اين نوشتار يعني سدههاي ميانه و عهد رنسانس است. دورهاي كه طي آن گروههاي دهقانان، پيشهوران و بورژواها بر ضد حاكميت اشراف و براي گسترش يك فرهنگ جايگزين، مبارزه را آغاز ميكنند. انگيزههاي بارز انتقادي در كارناوال بدان وجههاي آييني ميبخشد كه در محدودههاي خاص زماني/ مكاني انجام كارهاي ممنوع در زندگي روزمره را مجاز ميشمرد. خندهي كارناوالي سرشت نسبي و ناپايدار نهادهاي اشراف را آشكار ميسازد و به قول باختين:
«فرهنگ رسمي را به باد ريشخند و خنده ميگيرند». (زيما، 1377 :187 )
بنابراين كارناوال نه منظرهاي براي تماشا، بلكه قهقههي شادي و خندهی انسانهاست. افراد كارناوال همزمان هم بازيگرند و هم تماشاگر. و از آنجا كه خندهی شاديافزاي كارناوال در عين حال متوجه خود كساني است كه ميخندند؛ افراد آن هم سوژهی خندهاند و هم ابژهی آن. اين خنده فراگير است و برخوردار از بنياني فلسفي، هم مرگ را در بر ميگيرد و هم زندگي را.
به اين ترتيب فرهنگ كارناوال و به تبع فرهنگ خنده به زعم باختين، داراي چنان نيروي ويرانگر و شگرفي است كه فرهنگ خشك و اخمو و غرولندگر فئودالي به راحتي با اولين تهاجمات اين نيرو، شكست را پذيرا ميشود.
اين شكست بزرگ نتيجهی حملهی چهار جانبهی خنده به چهار عامل فرهنگ فئودالي است:
1- سنت را رد ميكند و پيوستگي و آينده را برتر ميشمارد: دگرگوني مدام تمام چيزهاي موجود.
2- در برابر رياضت پيشگي سدههاي ميانه،كارناوال زندگي و جسم را قرار ميدهد و بر كاركردهاي جنسي و دفع فضولات تن آدمي تاكيد ميورزد. به عبارت ديگر: فرهنگ مسلط، رياضتپيشه و ايدهآليست است، اما خردهفرهنگ كارناوالي، مادي و اپيكوري.
3- جديت فرهنگ رسمي با ريشخند و لودهبازيهاي كارناوال نفي ميشود.
4- كارناوال با عاقبت انديشي رسمي بيگانه است: اين عاقبت انديشي در پيوستن مرگ به تولد نفي ميشود. (زيما: 188 - 187 )
البته هر چند كارناوال در حكم ضمانت معنوي خنده عمل ميكند، اما نبايد فراموش كرد كه باختين در كنار خصلت خندهمحور كارناوال به جنبههاي دوگانهمحوري آن نيز اشاره دارد. به اين معنا كه تا جايي كه به فرهنگ رسمي مربوط مي شود، براي توجيه تسلط طبقاتي خود پديدهها را از هم جدا ميكند. اما دوگانگي كارناوال اين پديدهها را به هم پيوند ميدهد و بدينسان تمام ارزشها را نسبي ميسازد. اين دوسويهگي در عين دارا بودن خصلتي انتقادي، به نسبت حاكميت، واجد خصلت خود نازل شمردن نيز هست؛ تاخفت كشيدن، خوار شدن بدن و تمام كاركردهايش.
بدن نه امري درخودبسته و خصوصي، بل گشوده به روي جهان است. به همين سان همجواري زهدان و گور سركوب نميشود بلكه مانند توليدمثل ستايش ميشود. به همان شكل كه «نازل بودن» ستايش مي شود. (لچت، 1378: 19).
شخصيتهاي كارناوال با قرار گرفتن در مرز بين هنر و زندگي و با انتخاب ماسك به جاي نقاب تزوير و بالماسكه مانند اشرافيت آبرومدار، به جاي پنهان كردن، خود را آشكار ميكنند و اين روشنگر همان منطق دوسويه و همهگير كارناوال است: «ماسك به شادي تغيير و تناسخ، به نسبيت نشاط انگيز و به نفي شادمانهی همساني و همانندي مربوط ميشود». (لچت: همان)
در واقع تجلي دوگانگي كارناوال در ماسك آنچنان مبرم و بديهي است كه باختين آن را حاوي عنصر بازيگوش و شوخ و شنگ زندگي خوانده است. اين نكته كليدي و پايانبخش در اين مقاله به خنده و از آن چنان، قدرتي ميبخشد/ ميگيرد كه بر خلاف اميدها و آمالهاي كليسايي (در اينجا يورج) جهان را از موقعيتي تحقيرگرايانه و ثباتگرايانه هويتورز به سوي جهاني با كثرت هويتها و توام با سرافرازي مردمان ناچيز سوق ميدهد. و يا به گفتهی ژوليا كريستوا: «ماسك در كارناوال نشانهی از بي رفتن فرديت و پذيرش گمنامي و بدين سان پذيرش كثرت هويتهاست. ماسك هميشه نماد را به بازي ميگيرد، تا آن را از شكلهاي ثابت و منجمدش درآورد، تا خود مظهر حركت و تغيير باشد. در نتيجه با ترغيب اجراي كارناوال به اين مهم دست مييابيم كه چگونه با ماسك وارد بازي زندگي شويم، يعني به گونهاي دوسويه، حرمتشكن و با روحيهاي خندان». (لچت: همان)
منابع
1- اكو، امبرتو (1366)، «نام گل سرخ»، ترجمهی: شهرام طاهري، تهران: نشر شباويز
2- آگامبن،جورجو (1387)، «وسايل بي هدف: يادداشتهايي در باب سياست»، ترجمهی: اميد مهرگان و صالح نجفي، تهران: نشر چشمه.
3- برگر، پيترـ برگر، بريجيت و كلنر، هانسفريد (1381)، «ذهن بي خانمان: نوسازي و آگاهي»، ترجمهی: محمد ساوجي،تهران: نشرني.
4- فرهاد پور، مراد (1373)، «شيطان، ماخوليا و تمثيل»، به نقل از فصلنامهی ارغنون، سال اول، شماره 2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
5- زيما، پير.و (1377)، «جامعه شناسي رمان از ديدگاه، يان وات، لوكاچ، ماشري،گلدمن، باختين»، ترجمهي: محمد جعفر پوينده، به نقل از كتاب: «درآمدي بر جامعه شناسي ادبيات»، تهران: انتشارات نقش جهان.
6- لچت، جان(1378)، «پنجاه متفكر بزرگ معاصر؛ از ساختارگرايي تا پسامدرنيته»، ترجمهي: محسن حكيمي، تهران: انتشارات خجسته.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.