پست مدرنیسم و روشنفكری كردی
حمزه محمدی
ممكن است بارها از خود پرسیده باشید كه پست مدرنیسم چیست؟ سر منشأ آن كجاست؟و چگونه است در این وادی (كردستان) عدهای خود را پست مدرن مینامند.این واژه برای اولین بار در سال ۱۹۱۷ به وسیلهی فیلسوف آلمانی «رودلف پانویتس» برای توصیف هیچ گرایی فرهنگ غربی به كار رفت. در سالهای بعد نیز از این واژه برای واكنش علیه «مدرنیسم ادبی» استفاده شده است. كاربرد این اصطلاح در فلسفه به دهه هشتاد میلادی بر میگردد. این واژه در فلسفهی دلالت بر واكنش عمومی علیه عقل گرایی مدرن، نا كجا آباد گرایی و بنیانگرایی داشت. پست مدرنیسم یك مكتب فكری با چهار چوب خاص معرفتی محسوب نمیشود. در واقع پست مدرنیسم تركیبی از خرده گفتمانهای مختلف است كه متغیرهای متفاوتی را منعكس میكند. عدهای بر آنند كه پست مدرنیسم را آغازگاه زایش عصری نوین ویك گسست رادیكال بدانند، ولی پر واضح است كه ما هنوز در عصر مدرن بسر میبریم و این گسست را نمیتوان مشاهده نمود. پست مدرن داعیه آن دارد كه گفتمان «فرا روایت» و جهان شمول مدرنیته را كه بر اومانیسم، عقلانیت، حقیقت محوری و تمركز محوری شكل گرفته است در هم بشكند و از روایتها، حقیقتها، گفتمانها و تاریخها سخن بگوید.
پست مدرن عقلانیت مدرن را مولد فاشیسم در اروپا میداند. پست مدرنیستها در موارد زیر اشتراك دارند: «به رسمیت شناختن تكثرگرایی و عدم تعین در جهانی كه تفكر مدرن و مدرنیست آشكارا در صدد انكارشان بودند، و نتیجتاً دست شستن از امیدهای عقلی برای سادگی، كمال ویقین؛ تمركزی تازه بر باز نمایی یا تصاویر یا اطلاعات یا نشانههای فرهنگی كه موقعییتی غالب در حیات اجتماعی كسب میكنند؛ و نوعی پذیرش بازی و خیالپردازی در حوزه های فرهنگی كه قبلاً در پی دست یافتن به حقیقت جدی و واقع گریانه بودند» (كیمون ۴، ۱۳۸۱)حال باید پرسید كه دستاورد پست مدرنیسم در عرصهی عمل چه بوده است؟ و اینكه این «تركیب خرده گفتمانها» در پی چیست؟جواب منفی است. پست مدرنیسم حتی به عرصهی عمل نزدیك هم نشده است. پست مدرنیسم حتی در اروپا نیز منحصر به محافل روشنفكری است. هر چند پست مدرنیستهای مشهوری همچون فوكو - كه مركز ثقل دیدگاههای پست مدرن است - بودریار و دریدا خود را پست مدرن نمیدانند. به هر روی ما هنوز در دورهای زندگی میكنیم كه به روایتی تكامل دوره مدرن نامیده میشود. پست مدرنیسم به عنوان یك «تركیب گفتمانی» كه داعیه ایدئولوژی بودن را كنار كذاشته است از
بطن مدرنیسم و مدرنیته سر بر آورده است. در واقع هستی اجتماعی و تجربیات زندگی قالبهای ذهنی و فكری را باز تولید میكند. با این توضیح كه بخش خلاق خود (I) با واكنشهای مبدعانه در مقابل وضعیت پیرامون نوید ایجاد فضاهای فكری تازه را میدهد. فیلسوفان پست مدرن دهه شصت كه با نفوذترین آنها ژیل دولوز، میشل فوكو و ژان فرانسوا لیوتار بودند از شاگردان مكتب فكری ساختارگرا محسوب میشوند. ساختارگرایی سطح تحلیل خود را از «فرد» به ساختارهای فرافردی نظیر زبان، آئین و خویشاوندی تغییر داده بود. فیلسوفان نام برده در فضای فكری ساختارگرا رشدكرده، ولی ادعاهای عملی آن را رد كردند و فلسفه پساساختارگرایی فرانسه را بنیان نهادند. در ادامه به نسبت پست مدرنیسم با جریان روشنفكری كردی خواهیم پرداخت. برای ورود به بحث تصویری مختصر از فضای اجتماعی و فرهنگی كردستان را ترسیم میكنیم.هرچند ورود نهادهای آموزشی مدرن، انتشار مطبوعات، شكلگیری نهادهای و انجمنها و بوروكراسی نوین، نمایههایی از مدرنیسم در فضای جغرافیایی كردی محسوب میشود ولی باید اذعان كرد تا مدرنیسم تكامل یافته فرسنگها فاصله است. در واقع جامعه كردی در ابتدای راه مدرنیسم است. با كمال
تأسف باید گفت مدرنیسم (قالبهای فكری معرفتی مدرن) هنوز راهی به حفرههای تاریك ذهنیت كردی نیافته است. كتمان این نكته بیانصافی است كه در این یك دهه اخیر سیل ورود دانشآموزان ما به مراكز دانشگاهی و بازگشتآنها به بطن جامعه (فضای جغرافیایی و اجتماعی كردی) نوید بسترسازی پذیرش مدرنیسم را میدهد.حالا ممكن است این سؤال پیش آید كه چرا را باید مدرنسیم را در قلب غایات، اهداف و زیربنای فكری بشناسیم؟توده مردم، مدرنیسم و مدرن بودن را با وسایل و ابزار نو میشناسند وآنجا كه عدهای به دنبال شناخت زمینهها و بسترهای مدرنیسم والقاء آن به ذهنیت توده محروم رفتهاند به دلیل تحلیل نادرست از فضا و موقعیت، راه را به نیمه هم نرساندهاند.
تأخر فرهنگی (cultural leg) محصول این تفكر عوامانه است كه مدرن بودن را صرفاً در ابزار، تكنیك، پوشش و سبك زندگی غربی جسته است و هر آنچه را غیر از آن باشد به دید تمسخر مینگرد.واكنش روشنفكر كرد و داعیان بنیانگذاری گفتمان روشنفكری كردی به وضعیت حاضر چگونه است؟شكستن قالبهای فكری و كلیشهای و باز سازی ساختار فكری و فرهنگی از وظایف مهم روشنفكر كرد محسوب میشود. روشنفكر كرد باید با یك دید آگاهانه و زمانمند و یك تعهد درونی به واقعیات جامعه كردی بیندیشد. باید اذعان كرد كه بافت اجتماعی، فرهنگی واقتصادی مایك بافت نیمه مدرن است. به هر روی روشنفكری كردی باید وضعیت موجود را به نقد كشیده و بدین ترتیب زمینه را برای تجدید ساختار آن فراهم كند. یكی از انتقادات اساسی به جریان روشنفكری كردی فرار از واقعیات و محدود كردن خود در پوسته تنگ «نظریه خوانی، نه نظریه پردازی» است. آشنا زدائی از دغدغههای اصلی آنهاست. جامعه كردی هنوز ثمرات مدرنیسم را لمس نكرده است در حالیكه بنیادگذاران روشنفكری كردی در وادی پست مدرنیسم سیر میكنند، كنشگر كردی هنوز طعم كنش عقلانی را نچشیده است و هنوز در فضای كنش عاطفی و سنتی خود اسیر است ولی روشنفكری
كردی به حامیان نقد بحران عقلانیت پیوسته است. جامعه كردی هنوز با تمام وجود در دام جزم اندیشی و عدم پذیرش رأی و نظر مخالف اسیر است ولی روشنفكری كردی دم از شكستن فراروایتها میزند. جامعه كردی هنوز راهی به گفتمان قدرت سیاسی نیافته است روشنفكر ما در وادی Representation سیر مینماید.چگونه میتوان از وضعیت فعلی بدر آمد و به توسعه اندیشید در حالیكه نخبگان فكری این جامعه ارتباط خود را با لایه اصلی اجتماع قطع كردهاند و داعیه آشنا زدائی دارند در حالیكه ما هنوز ثمرات مدرنیسم را در عمل تجربه نكردهایم چگونه میتوان به آسیبهای آن پرداخت و از عصر فرا مدرن سخن گفت.رویارویی صد وپنجاه سال پیش روشنفكران ایرانی با غرب یادآور وضعیت فعلی روشنفكران كرد در مواجهه با تفكرات پست مدرنیستی است. در حالیكه پست مدرنیسم هنوز در اروپا نیز به مرحلهعمل نرسیده است ما در قلب خاورمیانه و در یك جامعه نیمه مدرن از شرح و بسط افكار لیوتار، در یدا و فوكو سخن به میان میآوریم.لیوتار، دریدا وفوكو در جامعهای به تئوری پردازی در باب پست مدرنیسم پرداختند كه مدرنیسم را به حد كمال - هر چندها برماس آنرا ناتمام میداند - تجربه كرده است و برخی از
بحرانهای اساسی آن را نیز پشت سر گذاشته است. شناخت و درك وضعیت فعلی جامعه كردی از وظایف اساسی و غیر قابل اغماض نخبگان فكری ماست. با این توضیح كه در وضعیت فعلی نخبگان فكری یگانه عامل «تغییر» محسوب میشوند. آزادی اندیشیدن در تمامی حوزه ها از دستاوردهای غرورانگیز مدرنیسم محسوب میشود. بر همین اساس نمیتوان گفت كه نباید آثارفوكو، دریدا، لیوتارو دولوز را خواند ولی كسانی كه داعیه ساختن گفتمان روشنفكری كردی را دارند و عنوان آن را یدك میكشند (در داخل و خارج) نمیتوانند با بلغور كردن افكار پست مدرنیستها، جوان تشنه كرد را سیراب فكری نماید. نخبگان و روشنفكران ما چگونه میتوانند با ترویج گفتمان پست مدرن جامعه نیمه مدرن ما را متحول كنند؟روشنفكر پست مدرن كرد كه داعیه ساختن گفتمان روشنفكری كردی را دارد وامدار كدام جریان است؟ با كمال تأسف داعیان تجدید ساختار روشنفكری كردی وامدار نسل اول پست مدرنیستهای رادیكال هستند. با چنین زیربنای فكری كدام حوزه از زندگی اجتماعی كردها را میتوان نقد و ارزیابی كرد؟ چنین زیربنای فكری چه ارتباطی میتواند با بدنه اصلی اجتماع داشته باش؟دستاور چنین محافلی در عرصه عمل چه میتواند باشد؟ یافتن
پاسخ این سؤال چندان هم سخت نیست.
ممكن است بارها از خود پرسیده باشید كه پست مدرنیسم چیست؟ سر منشأ آن كجاست؟و چگونه است در این وادی (كردستان) عدهای خود را پست مدرن مینامند.این واژه برای اولین بار در سال ۱۹۱۷ به وسیلهی فیلسوف آلمانی «رودلف پانویتس» برای توصیف هیچ گرایی فرهنگ غربی به كار رفت. در سالهای بعد نیز از این واژه برای واكنش علیه «مدرنیسم ادبی» استفاده شده است. كاربرد این اصطلاح در فلسفه به دهه هشتاد میلادی بر میگردد. این واژه در فلسفهی دلالت بر واكنش عمومی علیه عقل گرایی مدرن، نا كجا آباد گرایی و بنیانگرایی داشت. پست مدرنیسم یك مكتب فكری با چهار چوب خاص معرفتی محسوب نمیشود. در واقع پست مدرنیسم تركیبی از خرده گفتمانهای مختلف است كه متغیرهای متفاوتی را منعكس میكند. عدهای بر آنند كه پست مدرنیسم را آغازگاه زایش عصری نوین ویك گسست رادیكال بدانند، ولی پر واضح است كه ما هنوز در عصر مدرن بسر میبریم و این گسست را نمیتوان مشاهده نمود. پست مدرن داعیه آن دارد كه گفتمان «فرا روایت» و جهان شمول مدرنیته را كه بر اومانیسم، عقلانیت، حقیقت محوری و تمركز محوری شكل گرفته است در هم بشكند و از روایتها، حقیقتها، گفتمانها و تاریخها سخن بگوید.
پست مدرن عقلانیت مدرن را مولد فاشیسم در اروپا میداند. پست مدرنیستها در موارد زیر اشتراك دارند: «به رسمیت شناختن تكثرگرایی و عدم تعین در جهانی كه تفكر مدرن و مدرنیست آشكارا در صدد انكارشان بودند، و نتیجتاً دست شستن از امیدهای عقلی برای سادگی، كمال ویقین؛ تمركزی تازه بر باز نمایی یا تصاویر یا اطلاعات یا نشانههای فرهنگی كه موقعییتی غالب در حیات اجتماعی كسب میكنند؛ و نوعی پذیرش بازی و خیالپردازی در حوزه های فرهنگی كه قبلاً در پی دست یافتن به حقیقت جدی و واقع گریانه بودند» (كیمون ۴، ۱۳۸۱)حال باید پرسید كه دستاورد پست مدرنیسم در عرصهی عمل چه بوده است؟ و اینكه این «تركیب خرده گفتمانها» در پی چیست؟جواب منفی است. پست مدرنیسم حتی به عرصهی عمل نزدیك هم نشده است. پست مدرنیسم حتی در اروپا نیز منحصر به محافل روشنفكری است. هر چند پست مدرنیستهای مشهوری همچون فوكو - كه مركز ثقل دیدگاههای پست مدرن است - بودریار و دریدا خود را پست مدرن نمیدانند. به هر روی ما هنوز در دورهای زندگی میكنیم كه به روایتی تكامل دوره مدرن نامیده میشود. پست مدرنیسم به عنوان یك «تركیب گفتمانی» كه داعیه ایدئولوژی بودن را كنار كذاشته است از
بطن مدرنیسم و مدرنیته سر بر آورده است. در واقع هستی اجتماعی و تجربیات زندگی قالبهای ذهنی و فكری را باز تولید میكند. با این توضیح كه بخش خلاق خود (I) با واكنشهای مبدعانه در مقابل وضعیت پیرامون نوید ایجاد فضاهای فكری تازه را میدهد. فیلسوفان پست مدرن دهه شصت كه با نفوذترین آنها ژیل دولوز، میشل فوكو و ژان فرانسوا لیوتار بودند از شاگردان مكتب فكری ساختارگرا محسوب میشوند. ساختارگرایی سطح تحلیل خود را از «فرد» به ساختارهای فرافردی نظیر زبان، آئین و خویشاوندی تغییر داده بود. فیلسوفان نام برده در فضای فكری ساختارگرا رشدكرده، ولی ادعاهای عملی آن را رد كردند و فلسفه پساساختارگرایی فرانسه را بنیان نهادند. در ادامه به نسبت پست مدرنیسم با جریان روشنفكری كردی خواهیم پرداخت. برای ورود به بحث تصویری مختصر از فضای اجتماعی و فرهنگی كردستان را ترسیم میكنیم.هرچند ورود نهادهای آموزشی مدرن، انتشار مطبوعات، شكلگیری نهادهای و انجمنها و بوروكراسی نوین، نمایههایی از مدرنیسم در فضای جغرافیایی كردی محسوب میشود ولی باید اذعان كرد تا مدرنیسم تكامل یافته فرسنگها فاصله است. در واقع جامعه كردی در ابتدای راه مدرنیسم است. با كمال
تأسف باید گفت مدرنیسم (قالبهای فكری معرفتی مدرن) هنوز راهی به حفرههای تاریك ذهنیت كردی نیافته است. كتمان این نكته بیانصافی است كه در این یك دهه اخیر سیل ورود دانشآموزان ما به مراكز دانشگاهی و بازگشتآنها به بطن جامعه (فضای جغرافیایی و اجتماعی كردی) نوید بسترسازی پذیرش مدرنیسم را میدهد.حالا ممكن است این سؤال پیش آید كه چرا را باید مدرنسیم را در قلب غایات، اهداف و زیربنای فكری بشناسیم؟توده مردم، مدرنیسم و مدرن بودن را با وسایل و ابزار نو میشناسند وآنجا كه عدهای به دنبال شناخت زمینهها و بسترهای مدرنیسم والقاء آن به ذهنیت توده محروم رفتهاند به دلیل تحلیل نادرست از فضا و موقعیت، راه را به نیمه هم نرساندهاند.
تأخر فرهنگی (cultural leg) محصول این تفكر عوامانه است كه مدرن بودن را صرفاً در ابزار، تكنیك، پوشش و سبك زندگی غربی جسته است و هر آنچه را غیر از آن باشد به دید تمسخر مینگرد.واكنش روشنفكر كرد و داعیان بنیانگذاری گفتمان روشنفكری كردی به وضعیت حاضر چگونه است؟شكستن قالبهای فكری و كلیشهای و باز سازی ساختار فكری و فرهنگی از وظایف مهم روشنفكر كرد محسوب میشود. روشنفكر كرد باید با یك دید آگاهانه و زمانمند و یك تعهد درونی به واقعیات جامعه كردی بیندیشد. باید اذعان كرد كه بافت اجتماعی، فرهنگی واقتصادی مایك بافت نیمه مدرن است. به هر روی روشنفكری كردی باید وضعیت موجود را به نقد كشیده و بدین ترتیب زمینه را برای تجدید ساختار آن فراهم كند. یكی از انتقادات اساسی به جریان روشنفكری كردی فرار از واقعیات و محدود كردن خود در پوسته تنگ «نظریه خوانی، نه نظریه پردازی» است. آشنا زدائی از دغدغههای اصلی آنهاست. جامعه كردی هنوز ثمرات مدرنیسم را لمس نكرده است در حالیكه بنیادگذاران روشنفكری كردی در وادی پست مدرنیسم سیر میكنند، كنشگر كردی هنوز طعم كنش عقلانی را نچشیده است و هنوز در فضای كنش عاطفی و سنتی خود اسیر است ولی روشنفكری
كردی به حامیان نقد بحران عقلانیت پیوسته است. جامعه كردی هنوز با تمام وجود در دام جزم اندیشی و عدم پذیرش رأی و نظر مخالف اسیر است ولی روشنفكری كردی دم از شكستن فراروایتها میزند. جامعه كردی هنوز راهی به گفتمان قدرت سیاسی نیافته است روشنفكر ما در وادی Representation سیر مینماید.چگونه میتوان از وضعیت فعلی بدر آمد و به توسعه اندیشید در حالیكه نخبگان فكری این جامعه ارتباط خود را با لایه اصلی اجتماع قطع كردهاند و داعیه آشنا زدائی دارند در حالیكه ما هنوز ثمرات مدرنیسم را در عمل تجربه نكردهایم چگونه میتوان به آسیبهای آن پرداخت و از عصر فرا مدرن سخن گفت.رویارویی صد وپنجاه سال پیش روشنفكران ایرانی با غرب یادآور وضعیت فعلی روشنفكران كرد در مواجهه با تفكرات پست مدرنیستی است. در حالیكه پست مدرنیسم هنوز در اروپا نیز به مرحلهعمل نرسیده است ما در قلب خاورمیانه و در یك جامعه نیمه مدرن از شرح و بسط افكار لیوتار، در یدا و فوكو سخن به میان میآوریم.لیوتار، دریدا وفوكو در جامعهای به تئوری پردازی در باب پست مدرنیسم پرداختند كه مدرنیسم را به حد كمال - هر چندها برماس آنرا ناتمام میداند - تجربه كرده است و برخی از
بحرانهای اساسی آن را نیز پشت سر گذاشته است. شناخت و درك وضعیت فعلی جامعه كردی از وظایف اساسی و غیر قابل اغماض نخبگان فكری ماست. با این توضیح كه در وضعیت فعلی نخبگان فكری یگانه عامل «تغییر» محسوب میشوند. آزادی اندیشیدن در تمامی حوزه ها از دستاوردهای غرورانگیز مدرنیسم محسوب میشود. بر همین اساس نمیتوان گفت كه نباید آثارفوكو، دریدا، لیوتارو دولوز را خواند ولی كسانی كه داعیه ساختن گفتمان روشنفكری كردی را دارند و عنوان آن را یدك میكشند (در داخل و خارج) نمیتوانند با بلغور كردن افكار پست مدرنیستها، جوان تشنه كرد را سیراب فكری نماید. نخبگان و روشنفكران ما چگونه میتوانند با ترویج گفتمان پست مدرن جامعه نیمه مدرن ما را متحول كنند؟روشنفكر پست مدرن كرد كه داعیه ساختن گفتمان روشنفكری كردی را دارد وامدار كدام جریان است؟ با كمال تأسف داعیان تجدید ساختار روشنفكری كردی وامدار نسل اول پست مدرنیستهای رادیكال هستند. با چنین زیربنای فكری كدام حوزه از زندگی اجتماعی كردها را میتوان نقد و ارزیابی كرد؟ چنین زیربنای فكری چه ارتباطی میتواند با بدنه اصلی اجتماع داشته باش؟دستاور چنین محافلی در عرصه عمل چه میتواند باشد؟ یافتن
پاسخ این سؤال چندان هم سخت نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.