|

سیر تحول موسیقی کردی در ایران

واژه موسیقی که یک واژه یونانی است، قدما آن را چنین تعریف کرده اند: معرفت الحان وآنچه التیام الحان بدان بود و بدان کامل شود و اما ارسطو(384-322ق.م) موسیقی را یکی از شعب ریاضی محسوب داشته و فلاسفه اسلامی نیز این قول را پذیرفته‌اند و چون همه قواعد موسیقی مانند ریاضی قابل تغییر نیست، بلکه ذوق و قریحه سازنده و نوازنده هم درآن دخالت تام دارد؛ از این رو آن راهنر محسوب می‌دارند.
موسیقی کردی
کردان چنانکه گویند در آغاز موسیقی را با شمشال یا نی‌لبک شروع کرده‌اند و چوپان‌ها اکنون نیز در کوه‌پایه‌ها نی می نوازند و گاهی ساعت‌ها همان صدای یکنواخت خود را تکرار می‌کنند و به رقص و پایکوبی می پردازند و کردها نخستین کسانی هستند که در ایران موسیقی را رواج دادند.
بعد از اسلام موسیقی‌دا‌های زیادی درمیان کردان پیدا شدند و خدمت شایانی به این هنر کردند از جمله مسلم بن محرز و ابراهیم موصلی و اسحاق موصلی و زریاب موصلی و منصور زلزل و عده ایی دیگر موسیقی را درممالک اسلامی رونق بخشیدند. کردان که از بازماندگان قوم مادند موسیقی را بسی ارج می‌نهند و ترانه‌های دل انگیز کردی و لالائیهای مادران کرد که از احساس پاک جانشان مایه می گیرد تا روح پاک نوزادش را بنوازد موسیقی است و جانی تازه به نوزاد می‌بخشد و موسیقی بیانگر زیباترین احساسات یک کرد است.
نواهای خوش کردی
در شاهنامه کردی، فریدون ایران را در میان پسرانش سلم و تور و ایرج تقسیم کرد و ایران نصیب ایرج شد و چون سلم و تور به ایرج رشک بردند به او تاختند و کشتندش و یکی از ردیف دستگاه موسیقی کردی کین ایرج است که تا عصر ساسانیان معروف بوده است و درادبیات کردی به آن اشاره شده است و آهنگ دیگری هم داریم به نام کین سیاوش که یادگار دورانی است که تورانیان ساوش را بی گناه کشتند و ایرانیان حق اورا ستاندند و پس ازاین دوران نوای خوش در میان مردم رایج شد و نوای خوش بنا به شاهنامه کردی به دوران جمشید شاه می رسد. یکی دیگر از ردیف‌های موسیقی کردی،ردیف نوروز است که یکی از آوازهای قدیمی کردی بوده به آن اشاره شده است و گمان می رود که ردیف‌های دیگر نوروز و نوروز خارا در دو دستگاه راست پنجگاه و همایون نواخته می‌شده که در گذشته به همه آن‌ها سرود می‌گفتند و سرود که یکی ازآهنگ‌های موسیقی قدیم کردی است دارای هفت نوع بوده: سرود هجران، سرود حیران، سرود سوز، سرود خسروانی، سرود خاکی، سرود کردی، سرود ملی و مسعودی در کتاب مروج الذهب راه‌های خسروانی را هفت راه می داند که دراصل سرود خسروانی بوده که امروز به نام دستگاه نامیده می‌شود.
سازهای کهن کردی
درشاهنامه کردی درجشن پیوند زال و رودابه نام چندین ساز آمده که برخی ازآن ها عبارتند از:
هندی درای، که نقاره بزرگی است درروز جنگ نوازند و نای که سازی است بادی و آن استوانه مجوفی است که سوراخ‌هایی روی آن و یک سوراخ در زیر آن تعبیه شده است و نای روئین که نایی است درهنگام رزم نوازند و صدای گوش خراشی از آن بلند می شود و طبل که یکی از آلات رزمی است و تشکیل شده از دو پارچه پوست که دو طرف بدنه به شکل استوانه کشیده شده است و کوس که نقاره‌ای است بزرگ، از یک پارچه پوست که بر روی دهانه بدنه‌ای به شکل کاسه‌ای بزرگ کشیده شده است و زنگ سازی است که در هنگام نبرد نواخته می‌شود و این سازها هنگام جنگ از سوی دو سپاه حمله‌گر نواخته می‌شد.برخی سازها مانند چنگ، نس، بربط، تنبور نیز، ویژه خنیاگران و رامشگران است که در بزم و شادی و عروسی نواخته می شد.
نواهای کردی
نوا، مقام و پرده موسیقی را گویند و در موسیقی کردی نواهای زیادی داریم که از پیشینیان به یادگار مانده است و تعدادی از این نواها عبارتند از: نوای کردی که نغمه‌ای است از موسیقی قدیم و نوای بختیاری که نوعی از الحان قدیم است و نوای گواشت که یکی از آوازهای ششگانه است و نوای سلمک که آوازی است آز جمله شش آواز قدیم و نوای شهناز که یکی از آهنگ‌های موسیقی کردی است و آن با زیر افکند و بزرگ مناسب است و نوای گردانیا که نوایی است از موسیقی قدیم وآن آواز از شش آواز قدیم بود و نوای نوروز کی یکی از آوازهای شسگانه ی قدما است واین آواز با عراق و زیر افکند و اصفهان مناسب است و نوای همایون که یکی از مقام های موسیقی کردی است و گوشه‌های آن عبارتند از: درآمد و موالیان و چکاوک و بیداد و بختیاری و نوای خارکن نوایی است از موسیقی قدیم که در پرده صفاهان زده می‌شود و نوای نوروز بیاتی که یکی از شعب بیست و چهارگانه موسیقی قدما وآن پنج نواست و از طرفین نهمات برای تزیین به آن اضافه کنند و لحن آن محزون و رقت‌انگیز است و به حجازی و بوسلیک نزدیک می‌باشد ونوای مایع که یکی از شش آواز موسیقی قدیم است و نوای چکاوک که گوشه ایی از دستگاه همایون است.
دستگاه های موسیقی کردی
دستگاه‌های خسروانی گوشه‌ها و راه‌ها و ردیف‌های فراوانی داشته و هر گوشه آن در زمانی به مناسبتی خاص ساخته شده است و متاسفانه این دستگاه‌ها در یورش بیگانگان به سرزمین‌مان، کم کم به فراموشی سپرده شد و خوشبختانه اکنون بیشتر آن ها درمیان موسیقی‌دان‌ها رایج است.
این دستگاه‌ها عبارتنداز:
دستگاه ماهور، دستگاه راست پنجگاه، دستگاه چهارگاه، دستگاه شور که دارای شصت و دو گوشه است، دستگاه سه گاه، دستگاه همایون ،دستگاه نوا.
مقام های کردی
هر یک ازسی قسم آواز اولی را مقام گویند و هر مقامی شعبی دارد و نام‌های آن عبارتند از: قطار، خورشیدی، هوره، آه آه، سحر، عشاق، نیمه شب، رش بست، لاوک، حجاز، اورامان، سه‌گاه، نوا، نهاوند، راست چهارگاه، لاوژه، سوز، دشت، چمرانه، بیات، سیاچمانه، خاوکر،هجران، الله ویسی، افشار، گبری، حیران، تی‌هلکیش، سفر و چنانکه گویند این سی مقام را برای اولین بار موسیقی‌دان کرد عبدالقادر مراغه‌ای پدید آورده و آن‌ها را رواج داده است و استاد توفیق وهبی می گوید: مقام‌های کردی مانند: قطار، الله ویسی، آه آه، اورامان، سه گاه، چهارگاه، بیات، خاوکر و سوز یادگار طایفه گوران‌اند که اکنون حتی کردهای دیگر هم ازآن استقبال می‌کنند. اما مقام‌های کردی اکنون سه نوع است: یکی مقام مذهبی که دارای اوزان فراخ می‌باشد و اجرای آن در خانقاه‌ها و چمخانه‌ها به هنگام نیایش اجرا می‌شود و دیگر مقام مجلسی یا بیت‌خوانی و هوره‌خوانی است مانند مقام های: کردی و ساروخانی و سحری و خان امیری و سوارو، سوم مقام های مجاز است که مقام های عشقی می‌باشد که بیشتر خوانندگان آن‌ها را می‌خوانند.
انواع ترانه‌های کردی
کردها از قدیم دارای ترانه و آواز و آهنگ و موسیقی بوده‌اند و برخی از این ترانه‌ها و آهنگ‌ها شادی‌آور و فرح‌بخش و برخی مغموم و دردناک و برخی ملایم و خوش آیند است وحتی برخی از این ترانه‌ها در عرفان و پند و نصیحت گفته شده است و برخی نیز در شیون و سوگواری است که بیشتر کردان از آن‌ها لذت می برند و ترانه‌های عامیانه کردی از هرگونه تکلف و تصنع ادبی و صنایع لفظی به دور هستند و در آن‌ها احساسات و عواطف با لطافت و سادگی منعکس شده است و نیز در آن تغییراتی به وجود آمده است و ترانه‌های کردی دوازده گونه اند که عبارتند از:
ترانه دینی، ترانه کار، ترانه چوپان، ترانه کشاورز، ترانه کودکان، ترانه آهنگ، ترانه سوگ، ترانه جنگ، ترانه زنان، ترانه شکار، ترانه شوخی و هزل، ترانه عشق.
سازهای متداول در کردستان
تنبور، عود، رباب، قیتار، بربط، غیژک، نی لبک، سه تار، قپوز، طبل، طاس، کرنای، دونای،دهل، دوطبله، سورنای، توتک، زنگ، تار، شاخ نفیر، رود، بالابان، کیناره، صفیر، دایره، دف، کمانچه، مزمار، شیپور، گاودم، چغانه، چاپار، چنگ، تیربال، دمبک، قانون، کوس، سنتور، شانه، ارغنون.
موسیقی‌دان‌های کرد
باربد (قرن ششم میلادی)، یونس بن کرد (69-135 هجری)، ابوسلیمان کردی، ابراهیم موصلی
(125-188هجری)، مسلم بن محرزمان (قرن دوم و سوم هجری)، اسحاق موصلی(150-235هجری)،
زریاب موصلی، غرس الدین داقوقی(549-608هجری)، صفی الدین ارموی(613-693هجری)، عبدالقادر مراغه‌ای، امین ماهیدشتی(1218-1298هجری)، نازدار ماهیدشتی(1223-1283هجری)، سلیمان ماهیدشتی، سید مامه ماهیدشتی(1234-1286هجری).
خوانندگان مشهور کرد
سید علی عسکر کردستانی(1301-1355هجری)، ملا کریم (1305-1358هجری)، طاهر توفیق(1341-1407هجری)، حسن زیرک(1342-1393هجری)، محمد ماملی، مظهر خالقی و...

واژه موسیقی که یک واژه یونانی است، قدما آن را چنین تعریف کرده اند: معرفت الحان وآنچه التیام الحان بدان بود و بدان کامل شود و اما ارسطو(384-322ق.م) موسیقی را یکی از شعب ریاضی محسوب داشته و فلاسفه اسلامی نیز این قول را پذیرفته‌اند و چون همه قواعد موسیقی مانند ریاضی قابل تغییر نیست، بلکه ذوق و قریحه سازنده و نوازنده هم درآن دخالت تام دارد؛ از این رو آن راهنر محسوب می‌دارند.
موسیقی کردی
کردان چنانکه گویند در آغاز موسیقی را با شمشال یا نی‌لبک شروع کرده‌اند و چوپان‌ها اکنون نیز در کوه‌پایه‌ها نی می نوازند و گاهی ساعت‌ها همان صدای یکنواخت خود را تکرار می‌کنند و به رقص و پایکوبی می پردازند و کردها نخستین کسانی هستند که در ایران موسیقی را رواج دادند.
بعد از اسلام موسیقی‌دا‌های زیادی درمیان کردان پیدا شدند و خدمت شایانی به این هنر کردند از جمله مسلم بن محرز و ابراهیم موصلی و اسحاق موصلی و زریاب موصلی و منصور زلزل و عده ایی دیگر موسیقی را درممالک اسلامی رونق بخشیدند. کردان که از بازماندگان قوم مادند موسیقی را بسی ارج می‌نهند و ترانه‌های دل انگیز کردی و لالائیهای مادران کرد که از احساس پاک جانشان مایه می گیرد تا روح پاک نوزادش را بنوازد موسیقی است و جانی تازه به نوزاد می‌بخشد و موسیقی بیانگر زیباترین احساسات یک کرد است.
نواهای خوش کردی
در شاهنامه کردی، فریدون ایران را در میان پسرانش سلم و تور و ایرج تقسیم کرد و ایران نصیب ایرج شد و چون سلم و تور به ایرج رشک بردند به او تاختند و کشتندش و یکی از ردیف دستگاه موسیقی کردی کین ایرج است که تا عصر ساسانیان معروف بوده است و درادبیات کردی به آن اشاره شده است و آهنگ دیگری هم داریم به نام کین سیاوش که یادگار دورانی است که تورانیان ساوش را بی گناه کشتند و ایرانیان حق اورا ستاندند و پس ازاین دوران نوای خوش در میان مردم رایج شد و نوای خوش بنا به شاهنامه کردی به دوران جمشید شاه می رسد. یکی دیگر از ردیف‌های موسیقی کردی،ردیف نوروز است که یکی از آوازهای قدیمی کردی بوده به آن اشاره شده است و گمان می رود که ردیف‌های دیگر نوروز و نوروز خارا در دو دستگاه راست پنجگاه و همایون نواخته می‌شده که در گذشته به همه آن‌ها سرود می‌گفتند و سرود که یکی ازآهنگ‌های موسیقی قدیم کردی است دارای هفت نوع بوده: سرود هجران، سرود حیران، سرود سوز، سرود خسروانی، سرود خاکی، سرود کردی، سرود ملی و مسعودی در کتاب مروج الذهب راه‌های خسروانی را هفت راه می داند که دراصل سرود خسروانی بوده که امروز به نام دستگاه نامیده می‌شود.
سازهای کهن کردی
درشاهنامه کردی درجشن پیوند زال و رودابه نام چندین ساز آمده که برخی ازآن ها عبارتند از:
هندی درای، که نقاره بزرگی است درروز جنگ نوازند و نای که سازی است بادی و آن استوانه مجوفی است که سوراخ‌هایی روی آن و یک سوراخ در زیر آن تعبیه شده است و نای روئین که نایی است درهنگام رزم نوازند و صدای گوش خراشی از آن بلند می شود و طبل که یکی از آلات رزمی است و تشکیل شده از دو پارچه پوست که دو طرف بدنه به شکل استوانه کشیده شده است و کوس که نقاره‌ای است بزرگ، از یک پارچه پوست که بر روی دهانه بدنه‌ای به شکل کاسه‌ای بزرگ کشیده شده است و زنگ سازی است که در هنگام نبرد نواخته می‌شود و این سازها هنگام جنگ از سوی دو سپاه حمله‌گر نواخته می‌شد.برخی سازها مانند چنگ، نس، بربط، تنبور نیز، ویژه خنیاگران و رامشگران است که در بزم و شادی و عروسی نواخته می شد.
نواهای کردی
نوا، مقام و پرده موسیقی را گویند و در موسیقی کردی نواهای زیادی داریم که از پیشینیان به یادگار مانده است و تعدادی از این نواها عبارتند از: نوای کردی که نغمه‌ای است از موسیقی قدیم و نوای بختیاری که نوعی از الحان قدیم است و نوای گواشت که یکی از آوازهای ششگانه است و نوای سلمک که آوازی است آز جمله شش آواز قدیم و نوای شهناز که یکی از آهنگ‌های موسیقی کردی است و آن با زیر افکند و بزرگ مناسب است و نوای گردانیا که نوایی است از موسیقی قدیم وآن آواز از شش آواز قدیم بود و نوای نوروز کی یکی از آوازهای شسگانه ی قدما است واین آواز با عراق و زیر افکند و اصفهان مناسب است و نوای همایون که یکی از مقام های موسیقی کردی است و گوشه‌های آن عبارتند از: درآمد و موالیان و چکاوک و بیداد و بختیاری و نوای خارکن نوایی است از موسیقی قدیم که در پرده صفاهان زده می‌شود و نوای نوروز بیاتی که یکی از شعب بیست و چهارگانه موسیقی قدما وآن پنج نواست و از طرفین نهمات برای تزیین به آن اضافه کنند و لحن آن محزون و رقت‌انگیز است و به حجازی و بوسلیک نزدیک می‌باشد ونوای مایع که یکی از شش آواز موسیقی قدیم است و نوای چکاوک که گوشه ایی از دستگاه همایون است.
دستگاه های موسیقی کردی
دستگاه‌های خسروانی گوشه‌ها و راه‌ها و ردیف‌های فراوانی داشته و هر گوشه آن در زمانی به مناسبتی خاص ساخته شده است و متاسفانه این دستگاه‌ها در یورش بیگانگان به سرزمین‌مان، کم کم به فراموشی سپرده شد و خوشبختانه اکنون بیشتر آن ها درمیان موسیقی‌دان‌ها رایج است.
این دستگاه‌ها عبارتنداز:
دستگاه ماهور، دستگاه راست پنجگاه، دستگاه چهارگاه، دستگاه شور که دارای شصت و دو گوشه است، دستگاه سه گاه، دستگاه همایون ،دستگاه نوا.
مقام های کردی
هر یک ازسی قسم آواز اولی را مقام گویند و هر مقامی شعبی دارد و نام‌های آن عبارتند از: قطار، خورشیدی، هوره، آه آه، سحر، عشاق، نیمه شب، رش بست، لاوک، حجاز، اورامان، سه‌گاه، نوا، نهاوند، راست چهارگاه، لاوژه، سوز، دشت، چمرانه، بیات، سیاچمانه، خاوکر،هجران، الله ویسی، افشار، گبری، حیران، تی‌هلکیش، سفر و چنانکه گویند این سی مقام را برای اولین بار موسیقی‌دان کرد عبدالقادر مراغه‌ای پدید آورده و آن‌ها را رواج داده است و استاد توفیق وهبی می گوید: مقام‌های کردی مانند: قطار، الله ویسی، آه آه، اورامان، سه گاه، چهارگاه، بیات، خاوکر و سوز یادگار طایفه گوران‌اند که اکنون حتی کردهای دیگر هم ازآن استقبال می‌کنند. اما مقام‌های کردی اکنون سه نوع است: یکی مقام مذهبی که دارای اوزان فراخ می‌باشد و اجرای آن در خانقاه‌ها و چمخانه‌ها به هنگام نیایش اجرا می‌شود و دیگر مقام مجلسی یا بیت‌خوانی و هوره‌خوانی است مانند مقام های: کردی و ساروخانی و سحری و خان امیری و سوارو، سوم مقام های مجاز است که مقام های عشقی می‌باشد که بیشتر خوانندگان آن‌ها را می‌خوانند.
انواع ترانه‌های کردی
کردها از قدیم دارای ترانه و آواز و آهنگ و موسیقی بوده‌اند و برخی از این ترانه‌ها و آهنگ‌ها شادی‌آور و فرح‌بخش و برخی مغموم و دردناک و برخی ملایم و خوش آیند است وحتی برخی از این ترانه‌ها در عرفان و پند و نصیحت گفته شده است و برخی نیز در شیون و سوگواری است که بیشتر کردان از آن‌ها لذت می برند و ترانه‌های عامیانه کردی از هرگونه تکلف و تصنع ادبی و صنایع لفظی به دور هستند و در آن‌ها احساسات و عواطف با لطافت و سادگی منعکس شده است و نیز در آن تغییراتی به وجود آمده است و ترانه‌های کردی دوازده گونه اند که عبارتند از:
ترانه دینی، ترانه کار، ترانه چوپان، ترانه کشاورز، ترانه کودکان، ترانه آهنگ، ترانه سوگ، ترانه جنگ، ترانه زنان، ترانه شکار، ترانه شوخی و هزل، ترانه عشق.
سازهای متداول در کردستان
تنبور، عود، رباب، قیتار، بربط، غیژک، نی لبک، سه تار، قپوز، طبل، طاس، کرنای، دونای،دهل، دوطبله، سورنای، توتک، زنگ، تار، شاخ نفیر، رود، بالابان، کیناره، صفیر، دایره، دف، کمانچه، مزمار، شیپور، گاودم، چغانه، چاپار، چنگ، تیربال، دمبک، قانون، کوس، سنتور، شانه، ارغنون.
موسیقی‌دان‌های کرد
باربد (قرن ششم میلادی)، یونس بن کرد (69-135 هجری)، ابوسلیمان کردی، ابراهیم موصلی
(125-188هجری)، مسلم بن محرزمان (قرن دوم و سوم هجری)، اسحاق موصلی(150-235هجری)،
زریاب موصلی، غرس الدین داقوقی(549-608هجری)، صفی الدین ارموی(613-693هجری)، عبدالقادر مراغه‌ای، امین ماهیدشتی(1218-1298هجری)، نازدار ماهیدشتی(1223-1283هجری)، سلیمان ماهیدشتی، سید مامه ماهیدشتی(1234-1286هجری).
خوانندگان مشهور کرد
سید علی عسکر کردستانی(1301-1355هجری)، ملا کریم (1305-1358هجری)، طاهر توفیق(1341-1407هجری)، حسن زیرک(1342-1393هجری)، محمد ماملی، مظهر خالقی و...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.