|

هجمه‌ی پوپولیستی علیه روحانی

همایون عباسی

«شما فکر می‌کنید که اگر جمع شوید و کاغذ پاره صادر کنید، می‌توانید جلوی ملت ایران را بگیرید»- سفر استانی یزد، اسفند 85
«می‌گویند چرا دولت قطعنامه‌ها را کاغذ پاره خوانده است و الان هم می‌گویم قطعنامه مال سازمان ملل و شورای امنیت بود که خنثی شد و اثر نداشت. اما الان چند دولت غربی و آمریکایی بدون قانون اقداماتی می‌کنند که باید برای مقابله با آن کنار هم بایستیم و با طرح اقتصادی و برنامه‌ریزی توطئه‌ها را بشکنیم و پیشرفت کنیم.»- سفر استانی آذربایجان غربی،15 اردیبهشت 92
گفته می‌شود جامعه ایرانی حافظه تاریخی ضعیفی دارد یا ترجیح می‌دهد دوره‌های خاصی را به خاطر نیاورد.گاهی هم برای رهایی از درد واقعیت امروز راهی جز فرافکنی اجتماعی و پناه بردن بر ادعاهای رنگین تازه نمی‌ماند. جملات بالا یک یادآوردی تلخ از دوران هشت ساله‌ای است که بر مدیریت کشور گذشت. دورانی که بدنه ی کارشناسی کشور به حاشیه رفت. سازمان مدیریت و برنامه ریزی تحمل نشد و عملاَ شیرازه‌ی برنامه‌ریزی از هم پاشید. نظارت به پایین‌ترین میزان خود رسید که از دل آنها اختلاس‌ها و تخلفات مالی زیادی سربرآورد. در سال 85 محمود احمدی‌نژاد قطعنامه‌های سازمان ملل را کاغذ پاره خواند. به زبان ساده یعنی آغاز روند دور شدن از دیپلماسی و نزدیک شدن به اقدامات هزینه‌زا برای کشور. دورانی که توهم مدیریت جهانی به از دست دادن فرصت‌ها برای توسعه ی کشورمنجر شد. لازم است به سال 84 برگردیم و به نظر نقل خاطره‌ای از دبیر شورای عالی امنیت ملی وقت که کسی جز دکتر روحانی نیست بی‌مناسبت نباشد. خاطره ای که به خوبی نگاه مدیریتی که هشت سال بر کشور حاکم شد را نشان می‌دهد، نگاهی که به گفته‌ی دکتر روحانی در فیلم تبلیغاتی دوره ی جدید، به صدور چندین قطعنامه فصل هفتمی الزام‌آور شورای سازمان امنیت انجامید که برجام سایه‌ی همه‌ی اینها را از سر اقتصاد و اجتماع ایران پاک و به همان سال 84 برگرداند. یک دوره‌ی برگشت هزینه‌زا. موضوعی که در این سال ها به عمد نادیده گرفته می‌شود. حسن روحانی در کتاب خاطرات خود درباره پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران می‌نویسد: «در تاریخ 18 /5/ 1384 قرار بود در آژانس، جلسه اضطراری شورای حکام تشکیل شود؛ آقای احمدی‌نژاد دو روز قبل از آن (16/5/ 1384) به من زنگ زدند و خواستند ملاقاتی با هم داشته باشیم و لذا به ریاست جمهوری رفتم.
در آن ملاقات بحث ما عمدتاً پیرامون مسئله هسته‌ای و اجلاس آتی شورای حکام بود. ایشان گفتند چرا آژانس می‌خواهد جلسه فوق‌العاده تشکیل دهد؟ گفتم می‌خواهند مسئله راه‌اندازی اصفهان را بررسی کنند. گفتند آژانس حق ندارد چنین کاری بکند، چون ما کار خلافی نکرده‌ایم، خوب است با البرادعی تلفنی صحبت کنید. گفتم این‌طور نیست که مدیرکل همه‌کاره باشد، اعضای شورای حکام آژانس، سفرای 35 کشور هستند که براساس گزارش مدیرکل تصمیم می‌گیرند. بعد بحث شد که آژانس تحت نفوذ غرب است. پرسیدند چرا آژانس تحت نفوذ آن‌هاست؟ گفتم برای اینکه هم بیشتر بودجه آژانس را آن‌ها می‌دهند و هم بر اکثر کشورهای عضو نفوذ دارند.
[آقای احمدی‌نژاد] گفت: هزینه‌های آژانس در سال چقدر است؟ گفتم نمی‌دانم. مثلاً چند صد میلیون دلار. گفتند شما همین حالا به البرادعی زنگ بزنید و بگویید ما کل مخارج آژانس را پرداخت می‌کنیم. گفتم اولاً آژانس نمی‌تواند بپذیرد، چون برای مخارج آژانس و بودجه آن، مقرراتی وجود دارد و ثانیاً ما همچنین اختیاری نداریم، چون اگر به‌جایی بخواهیم کمک بلاعوض کنیم، مجلس باید تصویب کند. [آقای احمدی‌نژاد] گفتند: من به شما می‌گویم، شما چه‌کار دارید! گفتم روش کاری من این‌طور نیست و من چنین کاری نمی‌کنم. اگر اصرار دارید، خودتان با البرادعی صحبت کنید.
در ادامه گفتم شما من را خواستید تا به من چنین توصیه‌ای بکنید یا مسائل مربوط به هسته‌ای را از من بپرسید؟! گفتند من نظرم را به شما می‌گویم. گفتم من فکر کردم من را خواسته‌اید تا به شما مشورت بدهم. اگر می‌خواهید چنین دستوراتی را بدون مشورت و تصویب در جلسه سران بدهید، خوب است زودتر، دبیر جدیدی را منصوب کنید و این دستورات را به او بدهید و با او خداحافظی کردم.»
مشخص بود که روحانی نمی‌تواند در این فضا کار کند و دبیر بعدی یعنی علی لاریجانی هم نتوانست و بعد از مدتی کنار گذاشته شد. سال ها هم سعید جلیلی مسئول گروه مذاکره کننده بود که در هر دور دستاورد آنها این بود که کشور تازه‌ای را برای دور بعدی مذاکرات انتخاب کردند. عتاب جلیلی از سوی دکتر ولایتی در مناظره های سال 92 بی‌نتیجه بودن مذاکراتی که دنبال پذیرش منطق آن‌ها بودند نشان داد.آنجا که اشاره کرد مگر مذاکره کلاس فلسفه است که منطق شما را بپذیرند؟ مجموع ماجراجویی‌های آن سال‌ها که به تحریم‌ها، گرانی و تورم کمرشکن منجر شد الان برای مردم ایران خاطره شده اما یک خاطره 700 میلیارد دلاری!
در این فضا بود که ما به انتخابات سال 92 رسیدیم که تبدیل شد به نوعی رفراندم در قبال مسئله‌ی هسته‌ای. روحانی نماد تغییر و تعامل با دنیا و حل مشکلات با گفت‌وگو بود و جلیلی ادامه‌ی گفتمان احمدی نژاد. سال 92 مردم نشان دادن تمایلی به ادامه‌ی وضعیتی که تورم 40 درصدی زندگی را برای آنها سخت کرده بود نداشتند، از دل تحریمی که معاون اول وقت به آن سلام کرده بود، بابک زنجانی متولد شد، جامعه‌ی هنری بیش از هر زمانی در محدودیت بود، خانه سینما پلمپ شده بود و...روحانی رئیس جمهور شد و با پی گرفتن دیپلماسی و انتخاب تیم مذاکره قوی به مدیریت محمد جواد ظریف در یک پروسه‌ی زمان بر، به توافقی با گروه 1+5 دست یافتند. توافقی که یکی از مفاد آن برداشتن تحریم‌ها و قطعنامه‌های سازمان ملل علیه ایران بود. یعنی برگشت به سال 84. موضوعی که تیم رسانه‌ای دکتر روحانی در این چهار سالی که بر سر کارهستند به خوبی نتوانستند به مردم منتقل کنند.که وارث چه وضعیتی بودند و نتیجه‌ی مذاکرات آنها چه بوده است. ایران در دوره‌ی تحریم به جایی رسیده بود که به جای پول صادرات نفت از چین کالای بی کیفیت و از هند برنج نامرغوب و ادویه وارد می‌کرد. که نتیجه‌ی آن ورشکستگی خیلی از صنایع داخلی بود. بسیاری از پول‌های ایران در بانک‌های بین‌المللی بلوکه شده بود و کشور قادر به برداشت آنها نبود. فراموش شده که حمله‌ی چند ساعته نیروهای خودسر به سفارت انگلستان منجر به قطع خیلی از روابط دیپلماتیک و به ویژه تحریم بانک مرکزی ایران شد. بانکی که مسئول تبادلات پولی -مالی بین‌المللی بود.به علت تحریم صنایع نفتی و عدم فروش نفت، صادرات آن تا یک میلیون بشکه هم پایین آمده بود که شرحش آمد که پول آن هم به کشور بازنمی‌گشت. برجام یعنی برگشت به پیش از تحریم‌ها بدون هیچ معجزه‌ی خاصی. البته با این تفاوت که سرمایه‌گذار خارجی دیگر چون گذشته رغبتی به سرمایه‌گذاری ندارد. ثبات اقتصادی -سیاسی و همچنین قوانین همیشه عامل مهمی برای جذب سرمایه گذاری است. در آن سال ها دیدم که قیمت ارز ساعت به ساعت تغییر می‌کرد. در روند مذاکرات هسته‌ای اقدامات تخریبی زیادی علیه دولت شکل گرفت علی‌رغم اینکه بنابر گفته‌ی خود رئیس جمهور و تیم مذاکره‌کننده همه‌ی مذاکرات با نظارت مستقیم رهبری نظام انجام می‌شد. روی کار آمدن دولت روحانی مصادف بود با مشکلات زیادی در حوزه‌های مختلف. اقتصاد ایران در حال خون‌ریزی بود. رکود و تورم افسارگسیخته مسائلی بود که به سادگی نمی‌شد از کنار آن گذشت. باید جلوی این خون‌ریزی گرفته می‌شد و بعد به فکر درمان بود. تیم اقتصادی دولت اولویت را به تورم دادند و همه می بینیم الان به 10 درصد در آمار رسمی و 14 درصد در آمار غیر رسمی رسیده است. کشور گل و بلبل نشده ولی روند قبلی کند شده است. همه‌ی این اقدامات در جهت بازگشت ما به ریل طبیعی بوده است. نرخ رشد اقتصادی از منفی الان به شش درصد رسیده است.
در این نوشته‌ی کوتاه قصد تحلیل و نقد گذشته نیست که خود مجالی مفصل می‌طلبد. مناظرات انتخاباتی و اظهارنظر کاندیداها ما را بر آن داشت ضمن نقبی به گذشته نگاهی داشته باشیم به ادعاهای آنها. در این روزها و مخصوصاً در دو مناظره‌ی اول کاندیداهای اصولگرا چنان برجام و دولت را به نقد می‌کشند و بازخواست می‌کنند که پس از برجام چه شد،گویی قرار بوده با برجام معجزه‌ای اتفاق بیافتند یا به تعبیر هاشمی‌طبا چراغ علاالدینی هست که همه‌ی این خواسته‌ها را برآورده کند. باز هم یادآور می‌شود نه تیم رسانه‌ای دولت و نه خود دکتر روحانی یا جهانگیری ملموس اشاره نکردند که چه تحویل گرفتند؟
گذشته از ساختار ضعیف مناظره‌ها که به نوعی طراحی شده که کمک زیادی به شفافیت و شناخت عمیق از برنامه‌های کاندیداها نمی‌کند، برخی فضا را به گونه‌ای منحرف می‌کنند که فقط کسانی که زبان گزنده‌تر، صراحت لهجه و حاضر جوابی بیشتری داشته باشد برنده است. از این مناظره‌ها ارائه‌ی راهکار برای اداره‌ی کشور بیرون نمی‌آید. در این فضاست که در عرض چند ثانیه قالیباف در جواب پرسش از آموزش و پژوهش، موضوع را به قاچاق کالا و از برجام به جدال فقیر و غنی می‌رساند. طوری که صدای همه‌ی کاندیداها درمی‌آید آنجا که هاشمی‌طبا عنوان می‌کند اول از همه به خود تذکر می‌دهم در چارچوب سوالی که پرسیده می‌شود نقد کنیم و پاسخ دهیم. اگر بخواهیم دقیق‌تر بررسی کنیم شاید میزان مرتبط بودن جواب‌ها با پرسش‌ها در حد چند واژه یا جمله بوده است. یعنی عملا هر کس حرف خودش را می‌زند. بقیه‌ی زمان هم به جواب اتهامات دیگر کاندیداها می‌گذرد. برای نمونه قالیباف دولت را متهم کرد به قول ایجاد چهار میلیون شغل و برگه ای به سبک احمدی‌نژاد روبه دوربین گرفت، بعدا مشخص شد اظهارنظر روحانی مشروط به جذب گردشگر بوده است. ارتباط بابک زنجانی با دولت، تلاش برای تعطیلی شورایاری‌ها، تلاش برای مستند کردن مصوبات شهرداری با ربط آنها به شورای عالی استان‌ها، ادعای بی‌توجهی دولت به آلودگی هوا اتهاماتی دیگر بود که یا در مناظره‌ی اول جواب گرفت و یا در روزهای بعد از آن مستند، نادرستی آنها اثبات شد. اما این عطش اتهام‌زنی در مناظره‌ی دوم هم ادامه پیدا کرد با این تفاوت که در این دور نامزدهای اصولگرا هماهنگ تر تخریب می‌کردند و اتهام می‌زدند. در غیاب پرداخت کامل تیم روحانی-جهانگیری به ابعاد خسارت‌های اجتماعی-انسانی که در اثر پرداخت نامناسب یارانه 45 هزار تومانی به کشور وارد شد، باز این کاندیداهای اصول‌گرا بودند که دم از معیشت و بهبود وضعیت اقتصادی مردم می زدند بدون ارائه برنامه ی خاصی.قالیباف باز از ایجاد پنج میلیون شغل گفت و ارائه سیستم کارانه و پرداخت ماهانه 250 هزار تومان به بیکاران و رشد اقتصادی 26 درصد.این ادعا ها به گونه ای بود که صدای لاریجانی را هم درآورد که دولت پولی بر پرداخت یارانه ی بیشتر ندارد.تمام کارشناسان اقتصادی اذعان دارند تا به حال رشد اقتصادی 26 درصد اتفاق نیافتاده است و اعتقاد دارند شهردار تهران یا شناخت دقیقی از درآمد ملی و رشد اقتصادی ندارد یا آگاهانه وعده می دهد. از سویی راه اندازی سایت کارانه و دعوت برای ثبت‌نام هم اقدام عجیبی است که در چارچوب حقوقی هم می‌توان پرسید وی وقتی رئیس جمهور نیست با چه عنوانی این حق را برای خود قائل شده که مردم اطلاعات شخصی خود را در این سایت ثبت کنند. به فرض اگر رئیس جمهور هم باشد مگر نه اینکه بر طبق قانون اقدامات این چنینی به مصوبه‌ی قانونی از طرف مجلس نیاز دارد؟ حضور سه باره شهردار تهران و اقدامات و اتهاماتی که وارد می کند یا وعده‌هایی که می‌دهد نشان از این دارد قصد دارد از تمام راه‌ها برای برد در این دوره استفاده کنند. واقعیت این است کمتر کسی این درجه از بی پروایی، لاف‌زنی و متهم‌سازی را پیش‌بینی می‌کرد.
در آن سو رئیسی بعد از تمرکز روی قشر ضعیف در مناظره ی اول، این بار بیش از هر قشری به دانشجوهای بیکار پرداخت. در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسد که چگونه است کاندیداهای اصولگرا اینقدر بدون برنامه روی جامعه‌ی هدفی که در نظر گرفتند عمل می‌کنند. حرکت پاندولی از طبقه‌ی متوسط به طبقه‌ی ضعیف اقتصادی و رفتن به طیف سنتی جامعه مدام در گفتار آنها تکرار می‌شود. رئیسی هم همچون سلف خود به انتقاد از دولت پرداخت. ضمن تایید برجام بر آن نقد وارد کرد و اتهاماتی که وی و میرسلیم وارد کردند که روحانی در جواب گفت، «اگر برجام نبود صادرات نفت ایران به 2 میلیون بشکه نمی‌رسید امروز 200 هزار بشکه بود، دیگر شما نمی‌توانستید وعده و وعید بدهید»، در ادامه ضمن رد ادعاهای آنها در مورد بیکاری دانشمندان هسته‌ای و تحریم بانکی از برجام دفاع کرد و اقدامات تخریبی علیه برجام را یادآوری کرد.
موضوع مهمی که دکتر روحانی به عنوان مزیت نسبی جناح اصلاح‌طلب-اعتدال به آن آگاه است و در مناظره به خوبی اشاره کرد، بحث اقوام و مذاهب و حضور زنان در عرصه‌ی مدیریتی است. پایگاه سنتی اصلاح‌طلبان در میان کُردهای اهل سنت ایران تقریبا در همه‌ی دوره ها به یاری آنها آمده است. حضور کُردهای سنی مذهب در رده‌های میانی مدیریت در دولت، سنتی است که از دولت خاتمی پایه‌گذاری شد و با حمایت اصلاح‌طلبان کابینه‌ی روحانی ادامه پیدا کرده است. هر چند با وجود اقداماتی، هنوز ما شاهد حضور آنها در رده های بالای مدیریت کشور یا حتی انتصاب استانداری از اهل سنت نبودیم. جالب اینکه در فیلم انتخاباتی روحانی تنها نام دو استان می‌آید. دو استان کُردنشین کرمانشاه و کُردستان. این موضوع خود اهمیت استراتژیک این منطقه را برای دولت می‌رساند. جهانگیری هم در حوزه‌ی اقوام و مذاهب با اشاره‌ی کوتاهی به اهتمام دولت در راه اندازی رشته‌ی زبان کُردی و آذری در کشور، به این موضوع پرداخت. در دولت یازدهم در راستای اصل 15 قانون اساسی رشته‌ی زبان کُردی در سطح کارشناسی در دانشگاه سنندج و زبان آذری در تبریز راه‌اندازی شد.
در مقابل رئیسی جز اشاره به سفر اخیر به کُردستان و کرماشان و انتظارات آنها عملا حرفی برای گفتن نداشت.قالیباف هم برای اینکه از قافله عقب نماند ادعا کرد در دوره ی فرماندهی نیروی انتظامی از فرماندهان کُرد و اهل سنت استفاده کرده است.یا در شهرداری تهران که از به کارگیری نیروهای کُرد و 13 درصد زنان گفت که به نظر می‌رسد نزدیک به واقعیت نباشد. در زمینه‌ی ادعای قالیباف هیچ گزارش معتبری از حضور کُردهای اهل سنت در رده‌های بالای مدیریت در شهرداری وجود ندارد. روحانی در سخنان خود تفاوت جناح اصلاح‌طلب-اعتدال گرا را در نگاه به اقوام و زنان به خوبی نمایان کرد. آنجا که در واکنش به سخنان میرسلیم اشاره گفت: «اگر می‌خواهیم به شرایط مناسب سیاسی برسیم، همه گروه‌ها باید از حقوق مساوی برخوردار باشند. آیا اقوام و اقلیت‌ها دارای حقوق مساوی هستند؟ زمانی که ما یک فرماندار خانم را نصب می‌کنیم از دو طرف مورد حمله واقع می‌شویم. یک طرف حمله می‌کند که چرا یک خانم را انتخاب کردید و یک طرف می‌گوید که چرا یک اهل سنت مدیریت را به‌دست آورده است؟»
روند تبلیغات ریاست جمهوری و به خصوص مناظرات بار دیگر بستر همیشه مستعد پوپولیسم در جامعه را نشان داد. پوپولیسمی که هشت سال کشور را به لبه‌ی پرتگاه سقوط کشاند. نفت هم به عنوان عاملی ضدتوسعه بار دیگر در نقش سوخت این پوپولیسم ظاهر شده است. کاندیداهای اصولگرا به سادگی وعده‌ی رفع بیکاری، یارانه ی چند برابر، رشد اقتصادی 26 درصدی و ده‌ها وعده‌ی بی‌پشتوانه و برنامه می‌دهند و در بهترین حالت حتی اگر رای نیاورند برای دولت بعد هزینه ایجاد می‌کنند. قالیباف در این بین بیشتر از هر کسی در سطح کلان هزینه ساز بوده است در این روزها. وعده‌هایی که می‌دهد در شرایط امروز جامعه همه تهدیدآفرین است. اصرار به شکاف در جامعه و تقسیم آن به دو گروه فقیر و زالوصفت، هزینه‌ای است که به زودی قابل ترمیم نیست. لب‌کلام را اما دکتر روحانی گفت که در این مناظره آرام‌تر از همیشه با مخاطب قرار دادن مردم از اخلاق و اتحاد گفت و ضمن نقد نگاه قالیباف به جامعه گفت: «انشقاق ایجاد نمی‌کنیم، درصد ایجاد نمی‌کنیم، رئیس جمهور صددرصد مردم هستم » و با انتقاد از كپي‌برداري قاليباف از روش‌هاي انتخاباتي ديگران گفت: « کپی‌برداری ناشیانه نکنیم ،يك زماني در جايي (آمريكا)، جنبش ٩٩ درصد راه افتاد و حالا چون سال ٩٦ است، حرف از ٩٦ درصد مي‌زنند.آنچه در مقابل آن قرار گرفتیم یک واقعیت دو راهی است یاشعار و وعده یا عمل و اجرا، یا یک مدیریت آمرانه یا یک دولت مردم‌سالار.»
حُسن مناظره ی دوم این بود که شفاف تر صف بندی موجود و دو جناح حاضر در رقابت را که برخی از آنها تا قبل از این قصد استتار داشتند به خوبی نشان داد.و باید دید در 29 اردیبهشت به تعبیر جهانگیری رقابت بین راه و بی راه به کجا ختم می شود؟

«شما فکر می‌کنید که اگر جمع شوید و کاغذ پاره صادر کنید، می‌توانید جلوی ملت ایران را بگیرید»- سفر استانی یزد، اسفند 85
«می‌گویند چرا دولت قطعنامه‌ها را کاغذ پاره خوانده است و الان هم می‌گویم قطعنامه مال سازمان ملل و شورای امنیت بود که خنثی شد و اثر نداشت. اما الان چند دولت غربی و آمریکایی بدون قانون اقداماتی می‌کنند که باید برای مقابله با آن کنار هم بایستیم و با طرح اقتصادی و برنامه‌ریزی توطئه‌ها را بشکنیم و پیشرفت کنیم.»- سفر استانی آذربایجان غربی،15 اردیبهشت 92
گفته می‌شود جامعه ایرانی حافظه تاریخی ضعیفی دارد یا ترجیح می‌دهد دوره‌های خاصی را به خاطر نیاورد.گاهی هم برای رهایی از درد واقعیت امروز راهی جز فرافکنی اجتماعی و پناه بردن بر ادعاهای رنگین تازه نمی‌ماند. جملات بالا یک یادآوردی تلخ از دوران هشت ساله‌ای است که بر مدیریت کشور گذشت. دورانی که بدنه ی کارشناسی کشور به حاشیه رفت. سازمان مدیریت و برنامه ریزی تحمل نشد و عملاَ شیرازه‌ی برنامه‌ریزی از هم پاشید. نظارت به پایین‌ترین میزان خود رسید که از دل آنها اختلاس‌ها و تخلفات مالی زیادی سربرآورد. در سال 85 محمود احمدی‌نژاد قطعنامه‌های سازمان ملل را کاغذ پاره خواند. به زبان ساده یعنی آغاز روند دور شدن از دیپلماسی و نزدیک شدن به اقدامات هزینه‌زا برای کشور. دورانی که توهم مدیریت جهانی به از دست دادن فرصت‌ها برای توسعه ی کشورمنجر شد. لازم است به سال 84 برگردیم و به نظر نقل خاطره‌ای از دبیر شورای عالی امنیت ملی وقت که کسی جز دکتر روحانی نیست بی‌مناسبت نباشد. خاطره ای که به خوبی نگاه مدیریتی که هشت سال بر کشور حاکم شد را نشان می‌دهد، نگاهی که به گفته‌ی دکتر روحانی در فیلم تبلیغاتی دوره ی جدید، به صدور چندین قطعنامه فصل هفتمی الزام‌آور شورای سازمان امنیت انجامید که برجام سایه‌ی همه‌ی اینها را از سر اقتصاد و اجتماع ایران پاک و به همان سال 84 برگرداند. یک دوره‌ی برگشت هزینه‌زا. موضوعی که در این سال ها به عمد نادیده گرفته می‌شود. حسن روحانی در کتاب خاطرات خود درباره پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران می‌نویسد: «در تاریخ 18 /5/ 1384 قرار بود در آژانس، جلسه اضطراری شورای حکام تشکیل شود؛ آقای احمدی‌نژاد دو روز قبل از آن (16/5/ 1384) به من زنگ زدند و خواستند ملاقاتی با هم داشته باشیم و لذا به ریاست جمهوری رفتم.
در آن ملاقات بحث ما عمدتاً پیرامون مسئله هسته‌ای و اجلاس آتی شورای حکام بود. ایشان گفتند چرا آژانس می‌خواهد جلسه فوق‌العاده تشکیل دهد؟ گفتم می‌خواهند مسئله راه‌اندازی اصفهان را بررسی کنند. گفتند آژانس حق ندارد چنین کاری بکند، چون ما کار خلافی نکرده‌ایم، خوب است با البرادعی تلفنی صحبت کنید. گفتم این‌طور نیست که مدیرکل همه‌کاره باشد، اعضای شورای حکام آژانس، سفرای 35 کشور هستند که براساس گزارش مدیرکل تصمیم می‌گیرند. بعد بحث شد که آژانس تحت نفوذ غرب است. پرسیدند چرا آژانس تحت نفوذ آن‌هاست؟ گفتم برای اینکه هم بیشتر بودجه آژانس را آن‌ها می‌دهند و هم بر اکثر کشورهای عضو نفوذ دارند.
[آقای احمدی‌نژاد] گفت: هزینه‌های آژانس در سال چقدر است؟ گفتم نمی‌دانم. مثلاً چند صد میلیون دلار. گفتند شما همین حالا به البرادعی زنگ بزنید و بگویید ما کل مخارج آژانس را پرداخت می‌کنیم. گفتم اولاً آژانس نمی‌تواند بپذیرد، چون برای مخارج آژانس و بودجه آن، مقرراتی وجود دارد و ثانیاً ما همچنین اختیاری نداریم، چون اگر به‌جایی بخواهیم کمک بلاعوض کنیم، مجلس باید تصویب کند. [آقای احمدی‌نژاد] گفتند: من به شما می‌گویم، شما چه‌کار دارید! گفتم روش کاری من این‌طور نیست و من چنین کاری نمی‌کنم. اگر اصرار دارید، خودتان با البرادعی صحبت کنید.
در ادامه گفتم شما من را خواستید تا به من چنین توصیه‌ای بکنید یا مسائل مربوط به هسته‌ای را از من بپرسید؟! گفتند من نظرم را به شما می‌گویم. گفتم من فکر کردم من را خواسته‌اید تا به شما مشورت بدهم. اگر می‌خواهید چنین دستوراتی را بدون مشورت و تصویب در جلسه سران بدهید، خوب است زودتر، دبیر جدیدی را منصوب کنید و این دستورات را به او بدهید و با او خداحافظی کردم.»
مشخص بود که روحانی نمی‌تواند در این فضا کار کند و دبیر بعدی یعنی علی لاریجانی هم نتوانست و بعد از مدتی کنار گذاشته شد. سال ها هم سعید جلیلی مسئول گروه مذاکره کننده بود که در هر دور دستاورد آنها این بود که کشور تازه‌ای را برای دور بعدی مذاکرات انتخاب کردند. عتاب جلیلی از سوی دکتر ولایتی در مناظره های سال 92 بی‌نتیجه بودن مذاکراتی که دنبال پذیرش منطق آن‌ها بودند نشان داد.آنجا که اشاره کرد مگر مذاکره کلاس فلسفه است که منطق شما را بپذیرند؟ مجموع ماجراجویی‌های آن سال‌ها که به تحریم‌ها، گرانی و تورم کمرشکن منجر شد الان برای مردم ایران خاطره شده اما یک خاطره 700 میلیارد دلاری!
در این فضا بود که ما به انتخابات سال 92 رسیدیم که تبدیل شد به نوعی رفراندم در قبال مسئله‌ی هسته‌ای. روحانی نماد تغییر و تعامل با دنیا و حل مشکلات با گفت‌وگو بود و جلیلی ادامه‌ی گفتمان احمدی نژاد. سال 92 مردم نشان دادن تمایلی به ادامه‌ی وضعیتی که تورم 40 درصدی زندگی را برای آنها سخت کرده بود نداشتند، از دل تحریمی که معاون اول وقت به آن سلام کرده بود، بابک زنجانی متولد شد، جامعه‌ی هنری بیش از هر زمانی در محدودیت بود، خانه سینما پلمپ شده بود و...روحانی رئیس جمهور شد و با پی گرفتن دیپلماسی و انتخاب تیم مذاکره قوی به مدیریت محمد جواد ظریف در یک پروسه‌ی زمان بر، به توافقی با گروه 1+5 دست یافتند. توافقی که یکی از مفاد آن برداشتن تحریم‌ها و قطعنامه‌های سازمان ملل علیه ایران بود. یعنی برگشت به سال 84. موضوعی که تیم رسانه‌ای دکتر روحانی در این چهار سالی که بر سر کارهستند به خوبی نتوانستند به مردم منتقل کنند.که وارث چه وضعیتی بودند و نتیجه‌ی مذاکرات آنها چه بوده است. ایران در دوره‌ی تحریم به جایی رسیده بود که به جای پول صادرات نفت از چین کالای بی کیفیت و از هند برنج نامرغوب و ادویه وارد می‌کرد. که نتیجه‌ی آن ورشکستگی خیلی از صنایع داخلی بود. بسیاری از پول‌های ایران در بانک‌های بین‌المللی بلوکه شده بود و کشور قادر به برداشت آنها نبود. فراموش شده که حمله‌ی چند ساعته نیروهای خودسر به سفارت انگلستان منجر به قطع خیلی از روابط دیپلماتیک و به ویژه تحریم بانک مرکزی ایران شد. بانکی که مسئول تبادلات پولی -مالی بین‌المللی بود.به علت تحریم صنایع نفتی و عدم فروش نفت، صادرات آن تا یک میلیون بشکه هم پایین آمده بود که شرحش آمد که پول آن هم به کشور بازنمی‌گشت. برجام یعنی برگشت به پیش از تحریم‌ها بدون هیچ معجزه‌ی خاصی. البته با این تفاوت که سرمایه‌گذار خارجی دیگر چون گذشته رغبتی به سرمایه‌گذاری ندارد. ثبات اقتصادی -سیاسی و همچنین قوانین همیشه عامل مهمی برای جذب سرمایه گذاری است. در آن سال ها دیدم که قیمت ارز ساعت به ساعت تغییر می‌کرد. در روند مذاکرات هسته‌ای اقدامات تخریبی زیادی علیه دولت شکل گرفت علی‌رغم اینکه بنابر گفته‌ی خود رئیس جمهور و تیم مذاکره‌کننده همه‌ی مذاکرات با نظارت مستقیم رهبری نظام انجام می‌شد. روی کار آمدن دولت روحانی مصادف بود با مشکلات زیادی در حوزه‌های مختلف. اقتصاد ایران در حال خون‌ریزی بود. رکود و تورم افسارگسیخته مسائلی بود که به سادگی نمی‌شد از کنار آن گذشت. باید جلوی این خون‌ریزی گرفته می‌شد و بعد به فکر درمان بود. تیم اقتصادی دولت اولویت را به تورم دادند و همه می بینیم الان به 10 درصد در آمار رسمی و 14 درصد در آمار غیر رسمی رسیده است. کشور گل و بلبل نشده ولی روند قبلی کند شده است. همه‌ی این اقدامات در جهت بازگشت ما به ریل طبیعی بوده است. نرخ رشد اقتصادی از منفی الان به شش درصد رسیده است.
در این نوشته‌ی کوتاه قصد تحلیل و نقد گذشته نیست که خود مجالی مفصل می‌طلبد. مناظرات انتخاباتی و اظهارنظر کاندیداها ما را بر آن داشت ضمن نقبی به گذشته نگاهی داشته باشیم به ادعاهای آنها. در این روزها و مخصوصاً در دو مناظره‌ی اول کاندیداهای اصولگرا چنان برجام و دولت را به نقد می‌کشند و بازخواست می‌کنند که پس از برجام چه شد،گویی قرار بوده با برجام معجزه‌ای اتفاق بیافتند یا به تعبیر هاشمی‌طبا چراغ علاالدینی هست که همه‌ی این خواسته‌ها را برآورده کند. باز هم یادآور می‌شود نه تیم رسانه‌ای دولت و نه خود دکتر روحانی یا جهانگیری ملموس اشاره نکردند که چه تحویل گرفتند؟
گذشته از ساختار ضعیف مناظره‌ها که به نوعی طراحی شده که کمک زیادی به شفافیت و شناخت عمیق از برنامه‌های کاندیداها نمی‌کند، برخی فضا را به گونه‌ای منحرف می‌کنند که فقط کسانی که زبان گزنده‌تر، صراحت لهجه و حاضر جوابی بیشتری داشته باشد برنده است. از این مناظره‌ها ارائه‌ی راهکار برای اداره‌ی کشور بیرون نمی‌آید. در این فضاست که در عرض چند ثانیه قالیباف در جواب پرسش از آموزش و پژوهش، موضوع را به قاچاق کالا و از برجام به جدال فقیر و غنی می‌رساند. طوری که صدای همه‌ی کاندیداها درمی‌آید آنجا که هاشمی‌طبا عنوان می‌کند اول از همه به خود تذکر می‌دهم در چارچوب سوالی که پرسیده می‌شود نقد کنیم و پاسخ دهیم. اگر بخواهیم دقیق‌تر بررسی کنیم شاید میزان مرتبط بودن جواب‌ها با پرسش‌ها در حد چند واژه یا جمله بوده است. یعنی عملا هر کس حرف خودش را می‌زند. بقیه‌ی زمان هم به جواب اتهامات دیگر کاندیداها می‌گذرد. برای نمونه قالیباف دولت را متهم کرد به قول ایجاد چهار میلیون شغل و برگه ای به سبک احمدی‌نژاد روبه دوربین گرفت، بعدا مشخص شد اظهارنظر روحانی مشروط به جذب گردشگر بوده است. ارتباط بابک زنجانی با دولت، تلاش برای تعطیلی شورایاری‌ها، تلاش برای مستند کردن مصوبات شهرداری با ربط آنها به شورای عالی استان‌ها، ادعای بی‌توجهی دولت به آلودگی هوا اتهاماتی دیگر بود که یا در مناظره‌ی اول جواب گرفت و یا در روزهای بعد از آن مستند، نادرستی آنها اثبات شد. اما این عطش اتهام‌زنی در مناظره‌ی دوم هم ادامه پیدا کرد با این تفاوت که در این دور نامزدهای اصولگرا هماهنگ تر تخریب می‌کردند و اتهام می‌زدند. در غیاب پرداخت کامل تیم روحانی-جهانگیری به ابعاد خسارت‌های اجتماعی-انسانی که در اثر پرداخت نامناسب یارانه 45 هزار تومانی به کشور وارد شد، باز این کاندیداهای اصول‌گرا بودند که دم از معیشت و بهبود وضعیت اقتصادی مردم می زدند بدون ارائه برنامه ی خاصی.قالیباف باز از ایجاد پنج میلیون شغل گفت و ارائه سیستم کارانه و پرداخت ماهانه 250 هزار تومان به بیکاران و رشد اقتصادی 26 درصد.این ادعا ها به گونه ای بود که صدای لاریجانی را هم درآورد که دولت پولی بر پرداخت یارانه ی بیشتر ندارد.تمام کارشناسان اقتصادی اذعان دارند تا به حال رشد اقتصادی 26 درصد اتفاق نیافتاده است و اعتقاد دارند شهردار تهران یا شناخت دقیقی از درآمد ملی و رشد اقتصادی ندارد یا آگاهانه وعده می دهد. از سویی راه اندازی سایت کارانه و دعوت برای ثبت‌نام هم اقدام عجیبی است که در چارچوب حقوقی هم می‌توان پرسید وی وقتی رئیس جمهور نیست با چه عنوانی این حق را برای خود قائل شده که مردم اطلاعات شخصی خود را در این سایت ثبت کنند. به فرض اگر رئیس جمهور هم باشد مگر نه اینکه بر طبق قانون اقدامات این چنینی به مصوبه‌ی قانونی از طرف مجلس نیاز دارد؟ حضور سه باره شهردار تهران و اقدامات و اتهاماتی که وارد می کند یا وعده‌هایی که می‌دهد نشان از این دارد قصد دارد از تمام راه‌ها برای برد در این دوره استفاده کنند. واقعیت این است کمتر کسی این درجه از بی پروایی، لاف‌زنی و متهم‌سازی را پیش‌بینی می‌کرد.
در آن سو رئیسی بعد از تمرکز روی قشر ضعیف در مناظره ی اول، این بار بیش از هر قشری به دانشجوهای بیکار پرداخت. در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسد که چگونه است کاندیداهای اصولگرا اینقدر بدون برنامه روی جامعه‌ی هدفی که در نظر گرفتند عمل می‌کنند. حرکت پاندولی از طبقه‌ی متوسط به طبقه‌ی ضعیف اقتصادی و رفتن به طیف سنتی جامعه مدام در گفتار آنها تکرار می‌شود. رئیسی هم همچون سلف خود به انتقاد از دولت پرداخت. ضمن تایید برجام بر آن نقد وارد کرد و اتهاماتی که وی و میرسلیم وارد کردند که روحانی در جواب گفت، «اگر برجام نبود صادرات نفت ایران به 2 میلیون بشکه نمی‌رسید امروز 200 هزار بشکه بود، دیگر شما نمی‌توانستید وعده و وعید بدهید»، در ادامه ضمن رد ادعاهای آنها در مورد بیکاری دانشمندان هسته‌ای و تحریم بانکی از برجام دفاع کرد و اقدامات تخریبی علیه برجام را یادآوری کرد.
موضوع مهمی که دکتر روحانی به عنوان مزیت نسبی جناح اصلاح‌طلب-اعتدال به آن آگاه است و در مناظره به خوبی اشاره کرد، بحث اقوام و مذاهب و حضور زنان در عرصه‌ی مدیریتی است. پایگاه سنتی اصلاح‌طلبان در میان کُردهای اهل سنت ایران تقریبا در همه‌ی دوره ها به یاری آنها آمده است. حضور کُردهای سنی مذهب در رده‌های میانی مدیریت در دولت، سنتی است که از دولت خاتمی پایه‌گذاری شد و با حمایت اصلاح‌طلبان کابینه‌ی روحانی ادامه پیدا کرده است. هر چند با وجود اقداماتی، هنوز ما شاهد حضور آنها در رده های بالای مدیریت کشور یا حتی انتصاب استانداری از اهل سنت نبودیم. جالب اینکه در فیلم انتخاباتی روحانی تنها نام دو استان می‌آید. دو استان کُردنشین کرمانشاه و کُردستان. این موضوع خود اهمیت استراتژیک این منطقه را برای دولت می‌رساند. جهانگیری هم در حوزه‌ی اقوام و مذاهب با اشاره‌ی کوتاهی به اهتمام دولت در راه اندازی رشته‌ی زبان کُردی و آذری در کشور، به این موضوع پرداخت. در دولت یازدهم در راستای اصل 15 قانون اساسی رشته‌ی زبان کُردی در سطح کارشناسی در دانشگاه سنندج و زبان آذری در تبریز راه‌اندازی شد.
در مقابل رئیسی جز اشاره به سفر اخیر به کُردستان و کرماشان و انتظارات آنها عملا حرفی برای گفتن نداشت.قالیباف هم برای اینکه از قافله عقب نماند ادعا کرد در دوره ی فرماندهی نیروی انتظامی از فرماندهان کُرد و اهل سنت استفاده کرده است.یا در شهرداری تهران که از به کارگیری نیروهای کُرد و 13 درصد زنان گفت که به نظر می‌رسد نزدیک به واقعیت نباشد. در زمینه‌ی ادعای قالیباف هیچ گزارش معتبری از حضور کُردهای اهل سنت در رده‌های بالای مدیریت در شهرداری وجود ندارد. روحانی در سخنان خود تفاوت جناح اصلاح‌طلب-اعتدال گرا را در نگاه به اقوام و زنان به خوبی نمایان کرد. آنجا که در واکنش به سخنان میرسلیم اشاره گفت: «اگر می‌خواهیم به شرایط مناسب سیاسی برسیم، همه گروه‌ها باید از حقوق مساوی برخوردار باشند. آیا اقوام و اقلیت‌ها دارای حقوق مساوی هستند؟ زمانی که ما یک فرماندار خانم را نصب می‌کنیم از دو طرف مورد حمله واقع می‌شویم. یک طرف حمله می‌کند که چرا یک خانم را انتخاب کردید و یک طرف می‌گوید که چرا یک اهل سنت مدیریت را به‌دست آورده است؟»
روند تبلیغات ریاست جمهوری و به خصوص مناظرات بار دیگر بستر همیشه مستعد پوپولیسم در جامعه را نشان داد. پوپولیسمی که هشت سال کشور را به لبه‌ی پرتگاه سقوط کشاند. نفت هم به عنوان عاملی ضدتوسعه بار دیگر در نقش سوخت این پوپولیسم ظاهر شده است. کاندیداهای اصولگرا به سادگی وعده‌ی رفع بیکاری، یارانه ی چند برابر، رشد اقتصادی 26 درصدی و ده‌ها وعده‌ی بی‌پشتوانه و برنامه می‌دهند و در بهترین حالت حتی اگر رای نیاورند برای دولت بعد هزینه ایجاد می‌کنند. قالیباف در این بین بیشتر از هر کسی در سطح کلان هزینه ساز بوده است در این روزها. وعده‌هایی که می‌دهد در شرایط امروز جامعه همه تهدیدآفرین است. اصرار به شکاف در جامعه و تقسیم آن به دو گروه فقیر و زالوصفت، هزینه‌ای است که به زودی قابل ترمیم نیست. لب‌کلام را اما دکتر روحانی گفت که در این مناظره آرام‌تر از همیشه با مخاطب قرار دادن مردم از اخلاق و اتحاد گفت و ضمن نقد نگاه قالیباف به جامعه گفت: «انشقاق ایجاد نمی‌کنیم، درصد ایجاد نمی‌کنیم، رئیس جمهور صددرصد مردم هستم » و با انتقاد از كپي‌برداري قاليباف از روش‌هاي انتخاباتي ديگران گفت: « کپی‌برداری ناشیانه نکنیم ،يك زماني در جايي (آمريكا)، جنبش ٩٩ درصد راه افتاد و حالا چون سال ٩٦ است، حرف از ٩٦ درصد مي‌زنند.آنچه در مقابل آن قرار گرفتیم یک واقعیت دو راهی است یاشعار و وعده یا عمل و اجرا، یا یک مدیریت آمرانه یا یک دولت مردم‌سالار.»
حُسن مناظره ی دوم این بود که شفاف تر صف بندی موجود و دو جناح حاضر در رقابت را که برخی از آنها تا قبل از این قصد استتار داشتند به خوبی نشان داد.و باید دید در 29 اردیبهشت به تعبیر جهانگیری رقابت بین راه و بی راه به کجا ختم می شود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.