امیر شرفخان بدلیسی زندگی نامه و زمانه تاریخنگار بزرگ کرد
زانكو ياري. نويسنده و پژوهشگر
شرف خان ابن شمس الدين ابن شرف بیگ بدلیسی، تاريخ نگار برجسته کُرد ايرانی سده ده و آغاز سده یازده هجری بود، ایشان متولد ٢٠ ذیقعده ٩۴٩ ﻫ .ق (۱۵۴٣م) و درگذشته ١٠١٢ ﻫ .ق (١۵٩٩م) می باشند.
شرف الدین از عشيره روژکی (روژهكی) بود و اسلافش در سال ۱۵۴۳میلادی، شهر کُردنشین بدلیس (واقع در استان بدلیس ترکیه) را برعهده داشتند. ابا و اجداد وی افزون بر ششصد سال فرمانروایی داشتهاند و نسبت آنان به ساسانیان منتهی می شود. وی و خاندانش از اعضای حکومت و دیوانسالاری دو دولت ایران و عثمانی بوده اند.(٣) بدليس از مهمترين و معتبرترين بخشهاي كٌردستان بوده و همچون همه مراکز حکومتي سلطنتي و يا محلي، مرکز هنرمندان و اهل ادب بوده است. از اين زمره نام و آثار کساني چون مولانا ادريس بدليسي مورخ، شاعر و خوشنويس بنا و همچنين امير ابدال خان نوه شرفخان در تواريخ آمده است. (مردوخ روحاني، ١٣٩٠: ١۴٣) کتابخانة او تعداد بي شماري کتب فارسي و عربي و ترکي موجود بود. خود نيز چندين تأليف داشته، به اضافه تعدادی کتب که به خط خود نوشته است. (مردوخ روحاني، ١٣٩٠:٢٠١) هر چند بيشتر آثار آن دوره در زمان ملک احمد پاشا والي وان غارت شده و از بين رفته است (پيربال، ٢٠١١: ٦٩)
پدر بزرگ شرف الدین، شرف بيگ روژکی، که گزارش هایی به قلم او و خطاب به بيقلی محمد پاشا (از حکام عثمانی) در باب اوضاع قلمرو صفویان در دست است (بکه ـ گرامون و عدل ، ص ۹۲) از اميران موروثي بدليس و از خانواد هاي معروف بودند، که در سال ٩٣٩ ﻫ .ق، در جنگي كه بر ضد الامه سلطان تَکَلّو روي داد، کشته شد. (روملو، ج ۱۲، ص ۳۲۲ـ۳۲۳) الامه سلطان فرمانرواي آذربايجان بود، با كشته شدن شرف بیگ، طايفه روژكي كه در آن منطقه ساكن بود، فرزندش ایشان؛ شمس الدين را به رياست گماشتند و در ٩۴١ ﻫ .ق، سلطان سليمان پس از گرفتن امارت بدليس از شمس الدین، پدر شرف الدین، حکومت مَلَطيه و مَرعَش را به او سپرد، اما شمس الدین به سبب نا آرامی آن ناحيه و به توصيه سليمان بيک عَززانی، حاکم صاصون، از رفتن به آن منطقه سرباز زد.(۹) او در ابتداي كار توانست توجه و محبت ابراهيم پاشاي وزير را به خود جلب كند و به كمك او در مقام حكومت بدليس تأييد و تثبيت شود. با ديدن دسيسه چيني هاي الامه سلطان بر ضد خود، شمس الدين يعني پدر شرفخان (مولف شرفنامه)، بهتر دانست كه از خاك عثماني بگريزد و به ایران رفت و از حضور شاه طهماسب و قزلباش در اَرجيش (در شمال دریاچه وان)
استفاده کرد و به وی پناه برد. (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)
شرف الدین در دوره صفویه
شاه صفوی شمس الدین را گرامی داشت، وي را نديم خود کرد و به او لقب خان داد و ناحيه ی سراب به حکومت وی درآمد، دارالمرز (رشت)، مراغه، دماوند، کَرَهرود و فراهان را نیز به وی سپرد، گرچه شمس الدین اغلب در التزام رکاب شاه بود، دختر اميرخان موصِلّو، حاکم ارزنجان را به همسری گرفت. در سال ٩۶١ ه.ق، سرانجام چون پدرش بر اثر پیری و ضعف و ناتوانی از امارت و حکومت موروثی خسته شد و انزوا را اختیار کرد و از صحنة سياسي كناره گرفت. از شمس الدين دو پسر به نام هاي خلف و شرف باقي ماند و شرف (شرفخان بدلیسی) در٢٠ ذیقعده ٩۴٩ ﻫ .ق، هفت سال پس از مهاجرت پدرش به ایران، در قصبه كَرَهرود (از توابع قم) كه مردماني با سواد و شايسته بودند و در منزل قاضيان آن سامان زاده شد.(٢)
نخستين سال های کودکی را در سایه تربيت قاضيان کرهرود، که نسب خود را به شُرَیحِ قاضی (قاضي معروف كوفه) می رساندند، گذراند. آنان توانستند عشق به علم و احترام و سواد را به او القا كنند و بعدها از نفوذ معنوی آنان نسبت به خود یاد کرده است. شاه طهماسب عادت داشت كه فرزندان حكام و امراي بزرگ را از كودكي به دربار بياورد و آنان را در كنار فرزندان خود بپروراند. شرف كه اميرزاده بود توجه شاه طهماسب را به خود جلب كرد. در سال ٩٥٨ ﻫ .ق در حالي كه نُه سال داشت، (بنا به رسم معمول در تربيت کودکان بزرگزاده) به جمع كودكاني راه يافت كه در دربار تربيت مي شدند.(٥) اين نوجوانان زيرنظر استادان آزموده، در میان شاهزادگان و امیر زادگان، پرورش یافته و همانجا تحصیلات خود را شروع می کردند و در ادبیات فارسی و عربی و فقه بهره کافی می گرفتند و سه سال به فراگيری قرآن و احکام شرعيه پرداخت. پس از آن که به حد کمال رسید شاه وی را از ملازمان و ندیمکان خود قرار داد و به دفعات عمارت نخجوان و یکی دو جای دیگر را بدان واگذار کرد. شرفخان خود در پایان کتاب شرفنامه، به شرح زندگانیش پرداخته و آموزش کودکي خود را بازگو می کند و از پرورده شدن در دربار و همراه
فرزندان درباريان: «چون عادت پادشاه مغفور شاه طهماسب چنان بود که اولاد امرا و اعيان خود را در صغر سن بحرم خاص خود برده در سلک شاهزادگان اختصاص داده به مخاديم ذوي الاحترام انتظام مي داد، قاعدة انسانيت و آدمگري مي آموخت و مي گفت گاهي به صنعت نقاشي نيز مقيد باشيد که سليقه را سر راست مي کند». (بدليسي، ١۳٧٧: ۴٥٠).
به حکومت رسیدن شرف الدین
شرف الدین تا سال ٩٦١ ﻫ .ق يعني مدت سه سال در دربار ماند. در آن هنگام چون شمس الدين خدمات درباري و حكومتي را كنار گذاشته بود قبيله اش بي سردار مانده بود، عشيره روژکی از شاه طهماسب درخواست کردند تا ایشان، که در آن زمان دوازده ساله بود، رئیس قبيله شود. شرف خان به فرمان شاه طهماسب به حکومت موروثی خود رسید، شاه امارت ساليان و محمودآباد، از شهرهاي ايالت شيروان را به او واگذار کرد.(۶) وی سه سال در آن ناحیه حکومت کرد تا شيخ اميرِ بلباسی درگذشت. شرف الدین در حَرقان به خدمت شاه رسيد و شاه او را به محمدی بيگ، حاکم همدان، سپرد. حاکم دختر خود را به عقد وی درآورد. شرف الدین سه سال در همدان اقامت داشت.(٧) پس از چندی، مقارن پناه جستن شاهزاده بایزید عثمانی به دربار شاه طهماسب (محرم ٩۶٧ ﻫ .ق)، پدرش بار دیگر به فرمان شاه به امارت عشيره روژکی منصوب شد، اما در پی کناره گيری مجدد وی، شاه شرف الدین را به امارت این عشيره گمارد و مدتي بعد نیز فرمانرواي تنکابن شد. او چندی در قزوین، در ملازمت شاه طهماسب بود تا آنکه به فرمان شاه، برای شکست خان احمدگيلانی (٩۴٣-١٠٢٠)، والی بيه پيش) قسمت شرقی سفيدرود در گيلان(، به آن سامان رفت و آنجا را
تسخير کرد و گویا در دوره حکومتش در گيلان، شورش سلطان هاشم نامی از گيلان را سرکوب کرد و خود ضمن اشاره به کثرت سپاه هاشم و حمایت گيلانيان از وی، از برپایی سه مناره از سرِگيلانيان سخن گفته است.شرف الدین پس از هفت سال اقامت در گيلان، به سبب ناسازگاری آب و هوای آن سرزمين با طبيعت کُردانِ روژکی، به درخواست خود به قزوين بازگشت اما، با بالا گرفتن اختلافات اميران قزلباش و ضعف و پيری شاه، ماندن در دربار قزوین را مصلحت ندید و تقاضای رفتن به اطراف «ممالک محروسه» را کرد.(١٠) شاه حکومت کل محال شيروان را به او سپرد، اما پس از هشت ماه، خبر درگذشت شاه، قتل سلطان حيدر ميرزا، جلوس شاه اسماعيل دوم، و دستور آمدن او از شيروان به وی رسيد. شاه اسماعيل، شمس الدین پدر شرف الدین را که در آن زمان ۶٧ ساله بود، به قزوین فراخواند، اما امير پير که بسیار ناتوان شده بود، حاضر به پذیرش مسئوليت نشد و در همان روزها در قزوین درگذشت. پس از درگذشت شاه طهماسب، از آنجا که لیاقت و دولتمردی ایشان بر همگان آشکار می گرد، شاه جديد، اسماعيل دوم، فرماني براي شرف صادر كرد و او را اميرالامراي همه كُردها و تمام مناطق کُردستان کرد، به طوری که رابطه بین شاه و
اکراد شد تا که حل و فصل مشکلات آنان را برعهده گيرد. اين منصب او را ناگزير مي كرد كه همواره در حضور شاه باشد و دربارة امور مربوط به امراي کُردستان داوري كند اما بعد از مدتی سعایت سخن چینان و بدخواهان او را به جانب داری از سلطان حسين ميرزا، برادرزاده شاه و کوشش برای به سلطنت رساندن او متهم کردند، نظر شاه اسماعیل دوم را عوض کردند و به اتهام طرح براندازي او را با چند تن از قزلباشان، شاه نيز وی را از سمتش عزل و با سپردن اداره ناحیه کوچک نخجوان، وی را از پایتخت دورکرد.(٨)
ورود بدلیسی به دربار عثمانی
بدليسی پس از شانزده ماه حکومت در نخجوان، ظاهراً از مجاورت با مرز عثمانی استفاده کرد و چون دربار صفوی را نسبت به خود بدگمان می دید، راه خود را برای بازگشت به عثمانی هموار ساخت .سلطان مراد سوم عثمانی نيز از این قضیه مطلع شد و امیر اشرف خان را به دربار خود فرا خواند و توسط خسروپاشا، ميرميران وان، منشور ولایت بدليس را به وی سپرد و او در ٣ شوال ٩٨۶ ﻫ .ق، همراه با چهارصد تن، که نيمی از ایشان افراد طایفه روژکی بودند، نخجوان را رها كرد و راه شهر وان را پيش گرفت و سه روز بعد در آن شهر از خسروپاشا منشور ایالت را همراه با خلعت و شمشير طلا دریافت کرد و حكومت خانوادگی بدليس به وی بازگشت.(١) از آن پس، بدليسی در خدمت سلاطين عثمانی بود و ده سال همراه سپاه عثمانی در فتح شيروان، گرجستان و آذربایجان شرکت جست تا آنجا که به سبب خدماتش سلطان عثمانی، او را "محب صادقم شرف خان" خطاب می کرد. در ٩٩١ ﻫ .ق، با فتح ایروان، شرف الدین همراه حسن پاشا، ميرميران شام، مأمور رساندن تدارکات به تفليس و گرجستان شد و به سبب خدماتش دویست هزار آقچه (مسکوک نقره) دریافت کرد و ناحيه موش به قلمرو حکومت وی افزوده شد.(١١)
او در زمان حکومتش در شهر کُردنشین بدلیس، مدرسه ای بنا نهاد که ساختمان آن در ٩٩٧ ﻫ .ق، پایان یافت. در ذیقعده ١٠٠١ ﻫ .ق، به سبب برخی انتصابات و مداخله در حوزه قدرت امير وان، مورد مؤاخذه باب عالی قرار گرفت. وی از قدرت و حكومت خسته شده بود و در ذیحجه ١٠٠۵ ﻫ .ق، حکومت بدليس را، که در خاندان وی موروثی شده بود، به فرزند ارشدش ابوالمعالی شمس الدین بيک سپرد تا خود فراغت بیشتری برای مطالعه و و تالیف و عبادت داشته باشد و در ١٠١٢ ﻫ .ق درگذشت. (بدلیسی، ١٣۴٣ : ٥٦٢-٥٨٦)
شهرت و ماندگاری نام بدليسی، نه به سبب رخدادهای سياسی و نظامی زندگی او، که بيشتر به دليل تأليف کتاب شرفنامه است که آن را به نام سلطان عثمانی محمّد سوم (حک :١٠٠٣ :١٠١٣)، نوشته است. وی شرفنامه را در سال ١٠٠۵ ﻫ .ق (١۵٩٧م) به پايان رساند.(١٢)
امكانات استثنايي تحصيل و تربيت در دربار شاه طهماسب و استعداد شخصي از شرف الدين نويسنده، شاعر و نقاش موفقي ساخته بود. شرفنامه به فارسي و با نثري ساده و روان نوشته شده و در آن فراوان به اشعار فارسي استناد شده است. گرچه كتاب تاريخ خود را در سال ١٠٠٥ ﻫ .ق به پایان رسانده اما تعيين تاريخ دقيق زماني كه نگارش كتاب را آغاز كرده دشوار است. شرفنامه (یا به قول مولف کتاب شرفنامه؛ تاریخ کٌردستان) ارزشمند ترين، ديرپا ترين و تفصيلی ترين کتابی است که پيرامون کُردها و تاريخ کُردستان نگاشته شده است، که به زبان زبان ادبی ـ تاريخی فارسی آن روزگاران، به نگارش در آمده است و از منابع اصلی تاريخی مربوط به مردم کُرد به شمار می آيد. شرفنامه بدليسی با ارزشترین مآخذ در بررسی تاریخ ایران و عثمانی بویژه در قرن دهم است که مؤلف آن خود شاهد بسياری از رخدادهای این دوره بوده است. این اثر، علاوه بر نقل وقایع، شامل آگاهی هایی فراوان درباره طوايف، قبايل و عشاير ساكن کُردستان، شيوه حکومتی، دستگاه مالياتی و دیوانی و اطلاعات جغرافيایی، به ویژه درباره بدليس، است. محتوای شرفنامه از اطلاعات مندرج در کتاب هاى گوناگون تاريخ مشرق زمين و نيز از اطلاعات
پيران موثق و قابل اعتماد و خاطرات خود مؤلف برگرفته شده است.در مشرق زمين نسخه هاي شرفنامه معمولاً بسيار كم انتشار يافته اند. در سال ١٧٧٦ ميلادي با چاپ و انتشار كتاب، كتابخانة شرقي اثر دربِلو (d'Herbelot) در اروپا به اين مسئله پي برده شد كه تاريخي دربارة كٌردها با زبان فارسي و با نام شرفنامه وجود دارد كه نويسنده آن كٌرد است. ظاهراً جان ملكم (Sir John Malcolm, 1769-1833) اولين كسي است كه نسخ هاي از كتاب شرفنامه را به اروپا برده است. او آن را از يكي از سران قبيلة مُحيزي گرفته (تحت نام تاريخ الاكراديا وقايعنامه كُرد اثر شرف)، و در تاريخ مفصلي كه دربارة ايران نوشته است، چندين بار به شرفنامه اشاره مي كند و پاراگراف هاي بلندي را از آن در كتابش مي آورد. (٤) جيمز ريچ (Claudius James Rich, 1821) نمايندة كمپاني هند شرقي در بغداد طي سفر سال ١٨٢٠ ميلادي خويش به كٌردستان ايران و عثماني به هنگام ديدار با امان الله خان اردلان در شهر بانه از وي نسخ هاي از شرفنامه را طلب کرد. نسخه ای ممتاز توسط عباس ميرزا وليعهد فتحعليشاه قاجار به كتابخانه امان الله خان بزرگ والي اردلان هديه داده شده بود. ريچ اين نسخه را با خود برده و اكنون
در كتابخانة بريتانيا نگهداري مي شود. با کار دانشمندان روس چون ولکوف (Valdimir Volkoff) و ولاديمير ولييامينوف زرنوف(V. Veliamin of-Zernof) شناخت شرفنامه و ارزش علمي آن در مطالعات شرق شناسي حايز اهميت شد. نسخ هاي از شرفنامه جزو غنيمت هاي روسيه در جنگ هاي سال ٢٨-١٨٢٦ ميلادي منجر به قرارداد گلستان شد، از كتابخانة شيخ صفي در اردبيل به روسيه منتقل شده كه اينك در كتابخانة شهر پترزبورگ (St. Petersburg) نگهداري مي شود (نسخة ولادیمیر در سال ۱۸۶۲م، در پترزبورگ توسط دارالطباع اکادمیة ایمپراطوریة، به چاپ رسیده است). در سال ١٣٤٣ ه.ش (١٩٦٥م)، چاپ سوم شرفنامه در تهران چاپ گرديد، كه علاوه بر متن اصلي، مقدمه اي طولاني و پيشين هاي تاريخي و فهرست اعلام را نيز داراست. اين ملحقات توسط محمدعلي عباسي به متن اصلي اضافه گرديده است. در مجموع بايد گفت که تعداد نسخه هاي مشهور كه تاكنون از شرفنامه به دست آمده اند و در كاتالوگ گنجينة نسخ خطي جهان ثبت شده اند، ٢٢ نسخه است. اينك ٩ نسخة خطي شرفنامه (٦ نسخه فارسي و ٣ نسخه ترجمه تركي) در كتابخانة بريتانيا، حداقل ٣ نسخة آن در روسيه (نسخة کتابخانة سلطنتى سنت پترزبورگ که در سال ۱٠٠٧ ﻫ .ق. نسخة
خانیکوف بر اساس نسخة خود مؤلف در سال ۱٠٠٧ ﻫ .ق. نسخة موزة آسیایى فرهنگستان سلطنتى علوم سنت پترزبورگ به شماره ۵٧۶)، ٣ نسخه (فارسي و تركي) در كتابخانة ملي فرانسه (سال ۱٠۸٣ ﻫ .ق ۱۶٧۲م)، ٣ نسخه آن در تهران (كتابخانة كاخ گلستان، مجلس شورا و ملك)، ٣ نسخه (شامل نسخة دستنويس خود نويسنده) در كتابخانة بودليان دانشگاه آكسفورد، و نسخه هاي ديگر آن در انجمن سلطنتي آسيايي لندن (در ۱۲۲۵ ﻫ .ق ۱۸۱0م) و دانشگاه وين، دانشگاه مولانا آزاد در هندوستان، تفليس (گرجستان)، ايروان (ارمنستان)، قاهره، حلب، كتابخانة دانشگاه كمبريج در شهر تورينو ايتاليا، نگهداري مي شود.(٤)
از همه اين نسخه ها كامل تر، دقيق تر و با اهميت تر نسخة تأليفي توسط يا تحت نظارت خود شرفخان است كه با عنوان شرفنامة تاريخ كُردستان و تنها نسخه مصور آن کتاب در كتابخانه بودليان دانشگاه آكسفورد (به شمارة ٣٣٢ (MS. ELLIOT, نگهداري مي شود. که نگاگر آن خود شرفخان است و یا از اشخاصی است که در کتابخانه او مشغول به کار بوده اند. همچنین ویژگی های سبکی نسخه مذکور گویای تاثیر پذیری آن از اصول نگارگری ایرانی و به ویژه مکتب صفوی است. بازتاب تمامي امور تاریخی و نظامی و اطلاعات آن دوره را به گونه هاي در نگاره هاي نسخة مورد نظر ميبينيم همچنین این نسخة شرفنامه نوعی نگاه جديد به انسان و زندگي را کامل بروز داده است. این نسخة مصور احتمالاً توسط خود مؤلف کتاب يا تحت نظارت دقيق او مصور شده و در پايان ماه ذي الحجه سال ١٠٠٥ ﻫ .ق به كتابت شده است. نسخه داراي ٢٤٦ صفحه و ٢٠ نگاره است. شرح خصوصيات اين نسخه و اطلاعاتي دربارة زندگي مؤلف در كاتالوگ نسخ خطي فارسي و تركي كتابخانة بودليان موجود است.(٤) قابل توجه است که اين نسخه ارزشمند شرفنامه در قرن نوزدهم به دست شرق شناس سرگور اوزلي (Sir Gore Ouseley, 1770-1884) افتاده و بعد به کتابخانه
بودليان رسيده است.(٥) به گفته پژهشگران، شرفنامه مهم ترين و قابل ملاحظه ترين بخش تاريخ کُرد است، چونکه اين کتاب حاوى جزئياتى است که در هيچ جاى ديگر ذکر نشده اند مثل سنت ها، آداب و رسوم، روايات تاريخى يا وصف وقايعى که خود مؤلف شاهد آنها بوده است.
شرف خان ابن شمس الدين ابن شرف بیگ بدلیسی، تاريخ نگار برجسته کُرد ايرانی سده ده و آغاز سده یازده هجری بود، ایشان متولد ٢٠ ذیقعده ٩۴٩ ﻫ .ق (۱۵۴٣م) و درگذشته ١٠١٢ ﻫ .ق (١۵٩٩م) می باشند.
شرف الدین از عشيره روژکی (روژهكی) بود و اسلافش در سال ۱۵۴۳میلادی، شهر کُردنشین بدلیس (واقع در استان بدلیس ترکیه) را برعهده داشتند. ابا و اجداد وی افزون بر ششصد سال فرمانروایی داشتهاند و نسبت آنان به ساسانیان منتهی می شود. وی و خاندانش از اعضای حکومت و دیوانسالاری دو دولت ایران و عثمانی بوده اند.(٣) بدليس از مهمترين و معتبرترين بخشهاي كٌردستان بوده و همچون همه مراکز حکومتي سلطنتي و يا محلي، مرکز هنرمندان و اهل ادب بوده است. از اين زمره نام و آثار کساني چون مولانا ادريس بدليسي مورخ، شاعر و خوشنويس بنا و همچنين امير ابدال خان نوه شرفخان در تواريخ آمده است. (مردوخ روحاني، ١٣٩٠: ١۴٣) کتابخانة او تعداد بي شماري کتب فارسي و عربي و ترکي موجود بود. خود نيز چندين تأليف داشته، به اضافه تعدادی کتب که به خط خود نوشته است. (مردوخ روحاني، ١٣٩٠:٢٠١) هر چند بيشتر آثار آن دوره در زمان ملک احمد پاشا والي وان غارت شده و از بين رفته است (پيربال، ٢٠١١: ٦٩)
پدر بزرگ شرف الدین، شرف بيگ روژکی، که گزارش هایی به قلم او و خطاب به بيقلی محمد پاشا (از حکام عثمانی) در باب اوضاع قلمرو صفویان در دست است (بکه ـ گرامون و عدل ، ص ۹۲) از اميران موروثي بدليس و از خانواد هاي معروف بودند، که در سال ٩٣٩ ﻫ .ق، در جنگي كه بر ضد الامه سلطان تَکَلّو روي داد، کشته شد. (روملو، ج ۱۲، ص ۳۲۲ـ۳۲۳) الامه سلطان فرمانرواي آذربايجان بود، با كشته شدن شرف بیگ، طايفه روژكي كه در آن منطقه ساكن بود، فرزندش ایشان؛ شمس الدين را به رياست گماشتند و در ٩۴١ ﻫ .ق، سلطان سليمان پس از گرفتن امارت بدليس از شمس الدین، پدر شرف الدین، حکومت مَلَطيه و مَرعَش را به او سپرد، اما شمس الدین به سبب نا آرامی آن ناحيه و به توصيه سليمان بيک عَززانی، حاکم صاصون، از رفتن به آن منطقه سرباز زد.(۹) او در ابتداي كار توانست توجه و محبت ابراهيم پاشاي وزير را به خود جلب كند و به كمك او در مقام حكومت بدليس تأييد و تثبيت شود. با ديدن دسيسه چيني هاي الامه سلطان بر ضد خود، شمس الدين يعني پدر شرفخان (مولف شرفنامه)، بهتر دانست كه از خاك عثماني بگريزد و به ایران رفت و از حضور شاه طهماسب و قزلباش در اَرجيش (در شمال دریاچه وان)
استفاده کرد و به وی پناه برد. (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)
شرف الدین در دوره صفویه
شاه صفوی شمس الدین را گرامی داشت، وي را نديم خود کرد و به او لقب خان داد و ناحيه ی سراب به حکومت وی درآمد، دارالمرز (رشت)، مراغه، دماوند، کَرَهرود و فراهان را نیز به وی سپرد، گرچه شمس الدین اغلب در التزام رکاب شاه بود، دختر اميرخان موصِلّو، حاکم ارزنجان را به همسری گرفت. در سال ٩۶١ ه.ق، سرانجام چون پدرش بر اثر پیری و ضعف و ناتوانی از امارت و حکومت موروثی خسته شد و انزوا را اختیار کرد و از صحنة سياسي كناره گرفت. از شمس الدين دو پسر به نام هاي خلف و شرف باقي ماند و شرف (شرفخان بدلیسی) در٢٠ ذیقعده ٩۴٩ ﻫ .ق، هفت سال پس از مهاجرت پدرش به ایران، در قصبه كَرَهرود (از توابع قم) كه مردماني با سواد و شايسته بودند و در منزل قاضيان آن سامان زاده شد.(٢)
نخستين سال های کودکی را در سایه تربيت قاضيان کرهرود، که نسب خود را به شُرَیحِ قاضی (قاضي معروف كوفه) می رساندند، گذراند. آنان توانستند عشق به علم و احترام و سواد را به او القا كنند و بعدها از نفوذ معنوی آنان نسبت به خود یاد کرده است. شاه طهماسب عادت داشت كه فرزندان حكام و امراي بزرگ را از كودكي به دربار بياورد و آنان را در كنار فرزندان خود بپروراند. شرف كه اميرزاده بود توجه شاه طهماسب را به خود جلب كرد. در سال ٩٥٨ ﻫ .ق در حالي كه نُه سال داشت، (بنا به رسم معمول در تربيت کودکان بزرگزاده) به جمع كودكاني راه يافت كه در دربار تربيت مي شدند.(٥) اين نوجوانان زيرنظر استادان آزموده، در میان شاهزادگان و امیر زادگان، پرورش یافته و همانجا تحصیلات خود را شروع می کردند و در ادبیات فارسی و عربی و فقه بهره کافی می گرفتند و سه سال به فراگيری قرآن و احکام شرعيه پرداخت. پس از آن که به حد کمال رسید شاه وی را از ملازمان و ندیمکان خود قرار داد و به دفعات عمارت نخجوان و یکی دو جای دیگر را بدان واگذار کرد. شرفخان خود در پایان کتاب شرفنامه، به شرح زندگانیش پرداخته و آموزش کودکي خود را بازگو می کند و از پرورده شدن در دربار و همراه
فرزندان درباريان: «چون عادت پادشاه مغفور شاه طهماسب چنان بود که اولاد امرا و اعيان خود را در صغر سن بحرم خاص خود برده در سلک شاهزادگان اختصاص داده به مخاديم ذوي الاحترام انتظام مي داد، قاعدة انسانيت و آدمگري مي آموخت و مي گفت گاهي به صنعت نقاشي نيز مقيد باشيد که سليقه را سر راست مي کند». (بدليسي، ١۳٧٧: ۴٥٠).
به حکومت رسیدن شرف الدین
شرف الدین تا سال ٩٦١ ﻫ .ق يعني مدت سه سال در دربار ماند. در آن هنگام چون شمس الدين خدمات درباري و حكومتي را كنار گذاشته بود قبيله اش بي سردار مانده بود، عشيره روژکی از شاه طهماسب درخواست کردند تا ایشان، که در آن زمان دوازده ساله بود، رئیس قبيله شود. شرف خان به فرمان شاه طهماسب به حکومت موروثی خود رسید، شاه امارت ساليان و محمودآباد، از شهرهاي ايالت شيروان را به او واگذار کرد.(۶) وی سه سال در آن ناحیه حکومت کرد تا شيخ اميرِ بلباسی درگذشت. شرف الدین در حَرقان به خدمت شاه رسيد و شاه او را به محمدی بيگ، حاکم همدان، سپرد. حاکم دختر خود را به عقد وی درآورد. شرف الدین سه سال در همدان اقامت داشت.(٧) پس از چندی، مقارن پناه جستن شاهزاده بایزید عثمانی به دربار شاه طهماسب (محرم ٩۶٧ ﻫ .ق)، پدرش بار دیگر به فرمان شاه به امارت عشيره روژکی منصوب شد، اما در پی کناره گيری مجدد وی، شاه شرف الدین را به امارت این عشيره گمارد و مدتي بعد نیز فرمانرواي تنکابن شد. او چندی در قزوین، در ملازمت شاه طهماسب بود تا آنکه به فرمان شاه، برای شکست خان احمدگيلانی (٩۴٣-١٠٢٠)، والی بيه پيش) قسمت شرقی سفيدرود در گيلان(، به آن سامان رفت و آنجا را
تسخير کرد و گویا در دوره حکومتش در گيلان، شورش سلطان هاشم نامی از گيلان را سرکوب کرد و خود ضمن اشاره به کثرت سپاه هاشم و حمایت گيلانيان از وی، از برپایی سه مناره از سرِگيلانيان سخن گفته است.شرف الدین پس از هفت سال اقامت در گيلان، به سبب ناسازگاری آب و هوای آن سرزمين با طبيعت کُردانِ روژکی، به درخواست خود به قزوين بازگشت اما، با بالا گرفتن اختلافات اميران قزلباش و ضعف و پيری شاه، ماندن در دربار قزوین را مصلحت ندید و تقاضای رفتن به اطراف «ممالک محروسه» را کرد.(١٠) شاه حکومت کل محال شيروان را به او سپرد، اما پس از هشت ماه، خبر درگذشت شاه، قتل سلطان حيدر ميرزا، جلوس شاه اسماعيل دوم، و دستور آمدن او از شيروان به وی رسيد. شاه اسماعيل، شمس الدین پدر شرف الدین را که در آن زمان ۶٧ ساله بود، به قزوین فراخواند، اما امير پير که بسیار ناتوان شده بود، حاضر به پذیرش مسئوليت نشد و در همان روزها در قزوین درگذشت. پس از درگذشت شاه طهماسب، از آنجا که لیاقت و دولتمردی ایشان بر همگان آشکار می گرد، شاه جديد، اسماعيل دوم، فرماني براي شرف صادر كرد و او را اميرالامراي همه كُردها و تمام مناطق کُردستان کرد، به طوری که رابطه بین شاه و
اکراد شد تا که حل و فصل مشکلات آنان را برعهده گيرد. اين منصب او را ناگزير مي كرد كه همواره در حضور شاه باشد و دربارة امور مربوط به امراي کُردستان داوري كند اما بعد از مدتی سعایت سخن چینان و بدخواهان او را به جانب داری از سلطان حسين ميرزا، برادرزاده شاه و کوشش برای به سلطنت رساندن او متهم کردند، نظر شاه اسماعیل دوم را عوض کردند و به اتهام طرح براندازي او را با چند تن از قزلباشان، شاه نيز وی را از سمتش عزل و با سپردن اداره ناحیه کوچک نخجوان، وی را از پایتخت دورکرد.(٨)
ورود بدلیسی به دربار عثمانی
بدليسی پس از شانزده ماه حکومت در نخجوان، ظاهراً از مجاورت با مرز عثمانی استفاده کرد و چون دربار صفوی را نسبت به خود بدگمان می دید، راه خود را برای بازگشت به عثمانی هموار ساخت .سلطان مراد سوم عثمانی نيز از این قضیه مطلع شد و امیر اشرف خان را به دربار خود فرا خواند و توسط خسروپاشا، ميرميران وان، منشور ولایت بدليس را به وی سپرد و او در ٣ شوال ٩٨۶ ﻫ .ق، همراه با چهارصد تن، که نيمی از ایشان افراد طایفه روژکی بودند، نخجوان را رها كرد و راه شهر وان را پيش گرفت و سه روز بعد در آن شهر از خسروپاشا منشور ایالت را همراه با خلعت و شمشير طلا دریافت کرد و حكومت خانوادگی بدليس به وی بازگشت.(١) از آن پس، بدليسی در خدمت سلاطين عثمانی بود و ده سال همراه سپاه عثمانی در فتح شيروان، گرجستان و آذربایجان شرکت جست تا آنجا که به سبب خدماتش سلطان عثمانی، او را "محب صادقم شرف خان" خطاب می کرد. در ٩٩١ ﻫ .ق، با فتح ایروان، شرف الدین همراه حسن پاشا، ميرميران شام، مأمور رساندن تدارکات به تفليس و گرجستان شد و به سبب خدماتش دویست هزار آقچه (مسکوک نقره) دریافت کرد و ناحيه موش به قلمرو حکومت وی افزوده شد.(١١)
او در زمان حکومتش در شهر کُردنشین بدلیس، مدرسه ای بنا نهاد که ساختمان آن در ٩٩٧ ﻫ .ق، پایان یافت. در ذیقعده ١٠٠١ ﻫ .ق، به سبب برخی انتصابات و مداخله در حوزه قدرت امير وان، مورد مؤاخذه باب عالی قرار گرفت. وی از قدرت و حكومت خسته شده بود و در ذیحجه ١٠٠۵ ﻫ .ق، حکومت بدليس را، که در خاندان وی موروثی شده بود، به فرزند ارشدش ابوالمعالی شمس الدین بيک سپرد تا خود فراغت بیشتری برای مطالعه و و تالیف و عبادت داشته باشد و در ١٠١٢ ﻫ .ق درگذشت. (بدلیسی، ١٣۴٣ : ٥٦٢-٥٨٦)
شهرت و ماندگاری نام بدليسی، نه به سبب رخدادهای سياسی و نظامی زندگی او، که بيشتر به دليل تأليف کتاب شرفنامه است که آن را به نام سلطان عثمانی محمّد سوم (حک :١٠٠٣ :١٠١٣)، نوشته است. وی شرفنامه را در سال ١٠٠۵ ﻫ .ق (١۵٩٧م) به پايان رساند.(١٢)
امكانات استثنايي تحصيل و تربيت در دربار شاه طهماسب و استعداد شخصي از شرف الدين نويسنده، شاعر و نقاش موفقي ساخته بود. شرفنامه به فارسي و با نثري ساده و روان نوشته شده و در آن فراوان به اشعار فارسي استناد شده است. گرچه كتاب تاريخ خود را در سال ١٠٠٥ ﻫ .ق به پایان رسانده اما تعيين تاريخ دقيق زماني كه نگارش كتاب را آغاز كرده دشوار است. شرفنامه (یا به قول مولف کتاب شرفنامه؛ تاریخ کٌردستان) ارزشمند ترين، ديرپا ترين و تفصيلی ترين کتابی است که پيرامون کُردها و تاريخ کُردستان نگاشته شده است، که به زبان زبان ادبی ـ تاريخی فارسی آن روزگاران، به نگارش در آمده است و از منابع اصلی تاريخی مربوط به مردم کُرد به شمار می آيد. شرفنامه بدليسی با ارزشترین مآخذ در بررسی تاریخ ایران و عثمانی بویژه در قرن دهم است که مؤلف آن خود شاهد بسياری از رخدادهای این دوره بوده است. این اثر، علاوه بر نقل وقایع، شامل آگاهی هایی فراوان درباره طوايف، قبايل و عشاير ساكن کُردستان، شيوه حکومتی، دستگاه مالياتی و دیوانی و اطلاعات جغرافيایی، به ویژه درباره بدليس، است. محتوای شرفنامه از اطلاعات مندرج در کتاب هاى گوناگون تاريخ مشرق زمين و نيز از اطلاعات
پيران موثق و قابل اعتماد و خاطرات خود مؤلف برگرفته شده است.در مشرق زمين نسخه هاي شرفنامه معمولاً بسيار كم انتشار يافته اند. در سال ١٧٧٦ ميلادي با چاپ و انتشار كتاب، كتابخانة شرقي اثر دربِلو (d'Herbelot) در اروپا به اين مسئله پي برده شد كه تاريخي دربارة كٌردها با زبان فارسي و با نام شرفنامه وجود دارد كه نويسنده آن كٌرد است. ظاهراً جان ملكم (Sir John Malcolm, 1769-1833) اولين كسي است كه نسخ هاي از كتاب شرفنامه را به اروپا برده است. او آن را از يكي از سران قبيلة مُحيزي گرفته (تحت نام تاريخ الاكراديا وقايعنامه كُرد اثر شرف)، و در تاريخ مفصلي كه دربارة ايران نوشته است، چندين بار به شرفنامه اشاره مي كند و پاراگراف هاي بلندي را از آن در كتابش مي آورد. (٤) جيمز ريچ (Claudius James Rich, 1821) نمايندة كمپاني هند شرقي در بغداد طي سفر سال ١٨٢٠ ميلادي خويش به كٌردستان ايران و عثماني به هنگام ديدار با امان الله خان اردلان در شهر بانه از وي نسخ هاي از شرفنامه را طلب کرد. نسخه ای ممتاز توسط عباس ميرزا وليعهد فتحعليشاه قاجار به كتابخانه امان الله خان بزرگ والي اردلان هديه داده شده بود. ريچ اين نسخه را با خود برده و اكنون
در كتابخانة بريتانيا نگهداري مي شود. با کار دانشمندان روس چون ولکوف (Valdimir Volkoff) و ولاديمير ولييامينوف زرنوف(V. Veliamin of-Zernof) شناخت شرفنامه و ارزش علمي آن در مطالعات شرق شناسي حايز اهميت شد. نسخ هاي از شرفنامه جزو غنيمت هاي روسيه در جنگ هاي سال ٢٨-١٨٢٦ ميلادي منجر به قرارداد گلستان شد، از كتابخانة شيخ صفي در اردبيل به روسيه منتقل شده كه اينك در كتابخانة شهر پترزبورگ (St. Petersburg) نگهداري مي شود (نسخة ولادیمیر در سال ۱۸۶۲م، در پترزبورگ توسط دارالطباع اکادمیة ایمپراطوریة، به چاپ رسیده است). در سال ١٣٤٣ ه.ش (١٩٦٥م)، چاپ سوم شرفنامه در تهران چاپ گرديد، كه علاوه بر متن اصلي، مقدمه اي طولاني و پيشين هاي تاريخي و فهرست اعلام را نيز داراست. اين ملحقات توسط محمدعلي عباسي به متن اصلي اضافه گرديده است. در مجموع بايد گفت که تعداد نسخه هاي مشهور كه تاكنون از شرفنامه به دست آمده اند و در كاتالوگ گنجينة نسخ خطي جهان ثبت شده اند، ٢٢ نسخه است. اينك ٩ نسخة خطي شرفنامه (٦ نسخه فارسي و ٣ نسخه ترجمه تركي) در كتابخانة بريتانيا، حداقل ٣ نسخة آن در روسيه (نسخة کتابخانة سلطنتى سنت پترزبورگ که در سال ۱٠٠٧ ﻫ .ق. نسخة
خانیکوف بر اساس نسخة خود مؤلف در سال ۱٠٠٧ ﻫ .ق. نسخة موزة آسیایى فرهنگستان سلطنتى علوم سنت پترزبورگ به شماره ۵٧۶)، ٣ نسخه (فارسي و تركي) در كتابخانة ملي فرانسه (سال ۱٠۸٣ ﻫ .ق ۱۶٧۲م)، ٣ نسخه آن در تهران (كتابخانة كاخ گلستان، مجلس شورا و ملك)، ٣ نسخه (شامل نسخة دستنويس خود نويسنده) در كتابخانة بودليان دانشگاه آكسفورد، و نسخه هاي ديگر آن در انجمن سلطنتي آسيايي لندن (در ۱۲۲۵ ﻫ .ق ۱۸۱0م) و دانشگاه وين، دانشگاه مولانا آزاد در هندوستان، تفليس (گرجستان)، ايروان (ارمنستان)، قاهره، حلب، كتابخانة دانشگاه كمبريج در شهر تورينو ايتاليا، نگهداري مي شود.(٤)
از همه اين نسخه ها كامل تر، دقيق تر و با اهميت تر نسخة تأليفي توسط يا تحت نظارت خود شرفخان است كه با عنوان شرفنامة تاريخ كُردستان و تنها نسخه مصور آن کتاب در كتابخانه بودليان دانشگاه آكسفورد (به شمارة ٣٣٢ (MS. ELLIOT, نگهداري مي شود. که نگاگر آن خود شرفخان است و یا از اشخاصی است که در کتابخانه او مشغول به کار بوده اند. همچنین ویژگی های سبکی نسخه مذکور گویای تاثیر پذیری آن از اصول نگارگری ایرانی و به ویژه مکتب صفوی است. بازتاب تمامي امور تاریخی و نظامی و اطلاعات آن دوره را به گونه هاي در نگاره هاي نسخة مورد نظر ميبينيم همچنین این نسخة شرفنامه نوعی نگاه جديد به انسان و زندگي را کامل بروز داده است. این نسخة مصور احتمالاً توسط خود مؤلف کتاب يا تحت نظارت دقيق او مصور شده و در پايان ماه ذي الحجه سال ١٠٠٥ ﻫ .ق به كتابت شده است. نسخه داراي ٢٤٦ صفحه و ٢٠ نگاره است. شرح خصوصيات اين نسخه و اطلاعاتي دربارة زندگي مؤلف در كاتالوگ نسخ خطي فارسي و تركي كتابخانة بودليان موجود است.(٤) قابل توجه است که اين نسخه ارزشمند شرفنامه در قرن نوزدهم به دست شرق شناس سرگور اوزلي (Sir Gore Ouseley, 1770-1884) افتاده و بعد به کتابخانه
بودليان رسيده است.(٥) به گفته پژهشگران، شرفنامه مهم ترين و قابل ملاحظه ترين بخش تاريخ کُرد است، چونکه اين کتاب حاوى جزئياتى است که در هيچ جاى ديگر ذکر نشده اند مثل سنت ها، آداب و رسوم، روايات تاريخى يا وصف وقايعى که خود مؤلف شاهد آنها بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.