هویت کردی در نگارگری ایرانی
سردار محمدي
زبیر سعیدی نگارگری جوان کردستانی است که در کارنامهی هنری خود عناوینی زیادی را ثبت کرده است، همچون:
ـ نگارگر تحسینشده از نهمین دوسالانهی ملی نگارگری معاصر ایران سال 1393
ـ رتبهی اول دومین جشنوارهی ملی خلاقیت و نوآوری سال 1394
ـ رتبهی اول دهمین دوسالانهی ملی نگارگری معاصر ایران سال 1395
وی تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی ارشد پژوهش هنر به اتمام رسانده و از راهنمايي اساتیدی همچون امیرهوشنگ جزیزاده و بهمن شریفی بهره برده است. در این نوشتار نگاهی، هرچند گذرا، خواهیم داشت به آثار این هنرمند جوان کردستانی.
آثار سعیدی حاصل بازتاب وضعیت اجتماعی بر روح هنرمند است.
و از این رو آثارش ویژگیهایی در خود دارد که قابل تأمل است. مهمترین شاخصههای این آثار را می-توان اینگونه مشخص نمود:
1ـ تضاد میان سنت و مدرنیته؛ جامعهی کردی، جامعهای در حال گذار است؛ گذار از سنت به مدرنیته. در این گذار همواره دو دنیای متفاوت با هم برخورد میکنند و منجر به تضاد در باورها، آرمانها و اندیشههای افراد میشوند. این تضاد در آثار بیشتر هنرمندان و نویسندگان این جوامع به خوبی مشهود است؛ حتی در آثار بزرگانی همچون اورهان پاموک و بختیار علی. در اینجا، و در آثار سعیدی، نیز چنین تضادی قابل مشاهده است. در بیشتر کارهای او مفاهیمی کاملاً مدرن در کنار نمادهایی از سنت مشاهده میشود. در تابلوهای نبرد سنجرخان و نبرد علیه سلاطین، ما شاهد برخورد این تضادها هستیم. سنجرخان، کسی که در اوایل قرن بیستم بر علیه ارتش روس در منطقهی لیلاخ به مبارزه برخاست، در هیئت شخصیتی تاریخی و اساطیری (این تصویر بیشتر یادآور قهرمانان شاهنامهی فردوسی، به ویژه رستم و نبرد او با اژدها است) نشان داده میشود. تصویر بیانگر دو دیدگاه سنتی و مدرن است، دیدگاه سنتی مبتنی بر نبرد حق و باطل و یا خیر و شر؛ و دیدگاه مدرن قیامهای سیاسی. وجود یک قهرمان مدرن که بتواند رؤیاهای گذشته را نیز تداعی کند، در قالب سنجرخان ارائه گردیده، سوار بر اسبی سفید با نیزهای در
دست که در دهان اژدها جایی گرفته و قهرمان فاتحانه بر اسب ایستاده است، بدون اینکه نشانی از خستگی و نبرد در او آشکار باشد. تداوم مبارزه زمانی آشکار میشود که به تصویرِ روح مانندی دقت کنیم که از خونِ بخار شدهی اژدها در آسمان ایجاد شده و دهانش را به سمت قهرمان گشوده است. این تصویر این سوال را تداعی میکند که آیا روزی مبارزه پایان خواهد یافت و انسان میتواند بر بدی پیروز شود؟ باوری کاملاً کلاسیک و صد البته مدرن؛ نبرد با بدی هیچگاه پایان نخواهد یافت و قهرمانان تنها مدتی کوتاه فاتح میدان خواهند بود. نبرد با سلاطین جلوهای دیگر از تضاد سنت و مدرن است، اما در پایین تصویر دو اژدها نیز وجود دارند که به نظر میرسد آنها نیز نگهبان هستند. از این رو این تضاد میان خوب یا بد بودن قدرت و تاج شاهی، نمادی است بر تضادی که در جوامع در حال گذار وجود دارد. در این جوامع قدرت همزمان هم زشت و شیطانی و ظالم به تصویر کشیده میشود و هم همگی به نوعی به دنبال آن هستند. اگر نظریات فروید در باب هنر و تأثیر ناخودآگاه انسان بر خلق اثر هنری درست باشد، در این جا هنرمند اثری را به تصویر کشیده است که کاملاً با ناخودآگاه او به عنوان یک فرد
انطباق دارد، هم بیزار از قدرت است و هم در پی دستیبابی به آن است.
2ـ زمینی نمودن سوژهها، در برابر آسمانی بودن؛ بنا به شناخت و تعاریفی که از نگارگری وجود دارد، غالب آثار این عرصه به نوعی در پی نمایش دادن فضایی آسمانی و بهشتی هستند. نمونهی بارز این آثار، علاوه بر آثاری که بر حواشی دیوان شاعران به ویژه حافظ وجود دارد، در کارهای محمود فرشچیان دیده میشود. غالب تابلوهای فرشچیان نشان از نوعی هستی برین، روحانی و بهشتی هستند. حضور ملائک و موجودات خدایی در این آثار نشان تسلط جهانی افلاتونی است؛ اما در کارهای سعیدی ما شاهد نوعی جهان زمینی هستیم که طبیعت و انسان عناصر اصلی آن هستند، نه ملائک و موجودات متافیزیکی. این بهپایینکشیدن سوژه از آسمان به زمین، در راستای تلاش هنرمند است برای برافکندن ریشههای خرافه و باور به قدرتهای مافوق بشری.
سعیدی به درستی دست به دامان سوژههایی میشود که همگی انسانی، و یا طبیعی هستند. سنجرخان، مولوی کرد، آهو، میمون و اسب در هیئتهایی باورپذیر همگی تلاشی است که مخاطب نشان دهد هستی واقعی بر روی زمین است. در یوتوپیایی خیالی. البته سعیدی گاهی از موجوداتی افسانهای نظیر اژدها استفاده میکند، اما این وضعیت یا حاصل همان تضاد میان سنت و مدرنیته است، و یا میخواهد نشان دهد که در پایان آنچه که پیروز میشود موجودات انسانی و طبیعی هستند. اژدها به عنوان نماد شر در هنر ایرانی در اینجا در پای انسانی با اسب سفید که مابهازاء خارجی دارد به پا در میآید و میمیرد. این نکته نشان از این دارد که هنرمند خواهان پیروزی انسان بر طبیعت و بر بدیها است.
3ـ وجود نوعی خشونت پنهان در آثار؛ تاریخ بشریت، و به ویژه تاریخ کرد، سرشار از روح خشونت-طلبی است. هنرمندان بزرگ همگی این خشونت پیدا و پنهان در نهاد بشری را همیشه نشان داده و در پی آن بودهاند که بتوانند آن را به گونهای نشان دهند که بشر از آن بیزار شود و آن را مورد استفاده قرار ندهد. مکتب دادا و سوررئال بر جنبههای خشونت تأکید فراوان داشتند، حتی نویسندهای بزرگ همچون کافکا نیز در تمامی آثارش نوعی خشونت را به مخاطب تحمیل میکند که موجب فشار بر مخاطب خواهد شد. در میان نویسندگان کرد نیز، خشونت بخشی از آثار آنها را در برمیگیرد، بختیار علی و شیرکو از برجستهترین آنها هستند که خشونت در آثارشان رکن اصلی است. این نوع خشونت بازتاب و نمایش خشونت واقعی در میان نوع بشر است. هنرمند تلاش میکند تا به نوعی مخاطب را بیازارد تا از خشونت بیزار گردد. هر هنرمند و نویسندهای نتواند موجب آزار مخاطب از طریق نشان دادن خشونت شود، نخواهد توانست گامی در جهت پایان بخشیدن به خشونت بردارد. در بیشتر تابلوهای سعیدی این نوع خشونت به چشم میخورد. در تابلوی سنجر خان، موجودی کشته میشود. در تابلوی سرانجام و نبرد با سلاطین نیز خشونت وجود
دارد. در سرانجام آهویی زیبا بر اثر اصابت تیری از پای افتاده است و در نبرد با سلاطین وجود تاج و همچنین اژدها و نیز جسد یک پرندهی افتاده بر زمین نشان از نوعی خشونت است که بیننده را میآزارد.
4ـ مسألهی قدرت؛ غالباً در میان منتقدین باور بر این است که رابطهی میان هنر و قدرت رابطهای ضعیف است و هنر سر و کاری با سیاست و قدرت ندارد، در مقابل این دانش است که رابطهای تنگاتنگ با قدرت دارد؛ به ویژه پس از نظریات و تحقیقات میشل فوکو این امر به امری مسجل و پذیرفتنی بدل گشته است. تا جایی که برخی معتقدند فلسفهی فوکو در این خلاصه خواهد شد که دانش همان قدرت است. اما من بر این باورم که میان هنر و قدرت نیز رابطهای مستحکم وجود دارد. حتی رابطهای شدیدتر از رابطهی میان دانش و قدرت. هنرمند آفرینشگر است، و آفرینش به معنای قدرت است. هنرمند تنها کسی است که میتواند با بیاعتنایی خویش به قدرت، قدرت را با خطر جدی مواجه کند. اما این تنها یک روی سکه است، روی دیگر آن اندیشیدن و تأمل در مورد قدرت و بازتاب آن در هنر است. هنرمندان متعهد (با وام از سارتر) کسانی هستند که مسائل اجتماعی برایشان از اهمیت شایانی برخوردار است. این هنرمندان در آثار همیشه به گونهای در پی بازنمایی قدرت و نمادهای آن هستند. گاهی به صورت مستقیم و گاه به صورت غیر مستقیم. کافکا را باز هم مثال خواهم زد: کسی که در رمانهایش به بررسی لایههای پیدا و
پنهان قدرت در جامعه و تأثیر آن بر افراد میپرداخت. سینما نیز به عنوان یک هنر همیشه به دنبال معرفی ساختارهای قدرت بوده است. فیلمهای فراوانی که در مورد جنگهای جهانی ساخته شدهاند نمونهی بارزی از این فیلمها هستند. نمونههای پنهان نیز موج نو فرانسه و کسانی چون گدار میباشند. در ادبیات شرق مثالهای فراوانی میتوان یافت. از محمود درویش و ناظم حکمت گرفته تا بخیتار علی. زبیر سعیدی نیز همچون یک هنرمند شرقی، هنرمندی متعهد است. تعهد در هنر به معنای اندیشیدن به مسائل اجتماعی و بازتاب آن در هنر است. قدرت، چه قدرت سیاسی و چه دیگر انواع قدرت از مسائلی است که در آثار این هنرمند میتوان مشاهده کرد. در تابلوی عرفان مولوی ما شاهد نوعی قدرت روحانی و تسلط یک شخص (مولوی) بر شخص دیگر (به گمانم خود هنرمند) هستیم. در تابلوی نبرد با سلاطین نیز قدرت موضوع اصلی تابلو است. همچنین در تابلوهای سنجر خان و سرانجام نیز قدرت و مبارزه برای کسب آن حضور دارد. علاوه بر این، خود هنر نیز به وسیله و طریقی دیگر با قدرت در ارتباط است. هم قدرت و هم هنر در پی کشف راز هستند. قدرت تنها زمانی میتواند مفهوم واقعی داشته باشد که بتواند بر رازها چیره
شود و اسرار دیگران را کشف کند. هنر نیز به طریقی همین کار را انجام میدهد. هنر میخواهد به بطن وجود انسان دست یابد. سعیدی تا حد زیادی در این کار توانسته است هنرآزمایی کند. اما به گمان من نتوانسته است آنگونه که باید و شاید قدرت را در انسان جدید به تصویر بکشد. قدرت انسان جدید نوعی قدرت ارتباطی است. امروزه ارتباط ماهیت انسان، و نیز ماهیت قدرت را نشان میدهد. هنرمند کسی است که بتواند ماهیت قدرت را بنا به ویژگیهای عصر خویش نشان دهد.
5ـ عرفان جدید؛ عرفان نیز همواره در هنرهای ایرانی و شرقی جایگاه ویژهای داشته است. عرفان نوعی شناخت شهودی و قلبی نسبتت به قدرتی مافوق بشری است که بتواند نوعی التیام درونی به انسان عطا کند. عرفان اسلامی در کنار دیگر عرفانهای شرقی در دوران معاصر توانسته راه خود را به هنر ایرانی باز کند. سهراب سپهری شاید بارزترین و شناختهشدهترین این نوع از عرفان باشد. اما این عرفان در هنر نگارگری کمتر دیده شده و همانگونه که اشاره شد، فرشچیان به عنوان الگوی این هنر، بیشتر در پی بازتاب نوعی عرفان اسلامی و مذهبی است. اما سعیدی توانسته است نوعی عرفان جدید، همچون عرفان سپهری با تلفیق عرفان اسلامی و شرقی در آثار خویش به وجود بیاورد. بارزترین این نوع از عرفان را در تابلوی عرفان مولوی میبینیم. در این تابلو هنرمند هنوز بر زمین استوار است، اما از درون او نیروی بیرون میجهد که حاصل ارتباط او با یک انسان دیگر از طریق شهودی باطنی و قلبی است. در این تصویر کوزههای شکستهشده و دیوان شاعر بر زمین افتاده نشان از نوعی سماع عاشقانه-عارفانهی همزمان است. تداعی همان دنیایی است که حافظ در اشعار خویش نشان میدهد. در اینجا، هم تصویر مولوی دچار
نوعی تحول روحی و عرفانی شده است و هم تصویر کسی که مجذوب مولوی گشته است. تصویر این شخص بیشباهت به عیسی مسیح و مصلوب شدن او نیست. شخصی که همه چیز خود را فدای معشوق و مراد خویش میگرداند.
6ـ اسطوره سازی؛ هرچند خوانش از اسطورهها فراوان است و نظریات مختلفی در باب آن ارائه شده است، اما در اینجا اسطوره به معنای ارتقاء یک موجود عادی و معمولی تا حد یک الهه و یک موجود مافوق بشری است. این روند در تاریخ ادبیات بیشتر ملتهای جهان دیده میشود. دلیل اسطورهسازی بشر معلول دو عامل ناآگاهی آنها از روند رویدادهایی طبیعی و نیز ضعف آنها در مقابله با این رویدادها بوده است. اما در هنر قضیه به گونهای دیگر است. هنرمند نه به علت ناآگاهی و یا ضعف، بلکه به دلیلی نوعی زیباییشناسی هنری و نیز به دلیل ساخت نوعی یوتوپیا به خلق اسطوره میپردازد. زبیر سعیدی اما در اینجا به نظر میرسد هر دو هدف را همزمان در نظر داشته است، هم در پی احقاق نوعی یوتوپیا بوده است و هم ضعف و ناآگاهی را عامل این اسطورهسازی میداند. سنجرخان و مولوی کرد در کارهای این هنرمند تبدیل به اسطوره میشوند. تبدیل انسانهایی میشوند که قدرتی مافوق قدرت بشری دارند. سنجر خان سوار بر اسبی سفید اژدهایی را از بین میبرد که نماد و مظهر شرارت و ناپاکی است. مولوی نیز با آن سیمایی نورانی و در درون هالهای از قداست، انگار در درون ماه و یا خورشید است، با انسانی در
ارتباط است که امروزی است. مولوی در این تصویر زندهتر از خوانندهی خویش نشان داده شده است. این اسطورهسازی به نظر من معلول وضعیت اجتماعی جامعه و تأثیر آن بر هنرمند است. دورانی که هنرمند امیدی به بهبود وضعیت ندارد، چراکه دیگر کسانی چون سنجرخان و مولوی وجود ندارند. هنرمند میخواهد آنها را زنده کند تا جامعه را اصلاح کنند و ملت خویش را نجات دهند.
7ـ برجسگی نوعی دوگانگی؛ از افلاتون تا دوران پستمدرن حضور دوگانگیها در هنر و اندیشه و حتی فلسفه نیز حضوری جاوودان و همیشگی است. منتقدین پستمدرن به شدت بر این وضعیت تاخته و خواهان از بین رفتن آن هستند چراکه معتقدند این نوع از اندیشه منجر به نابرابری و تضاد خواهد شد. اما به سختی میتوان از نوعی دوگانهگرایی خود را به دور نگه داشت. زبیر سعیدی در کارهای خود به باور من در دام دوگانهگرایی افتاده است. دوئالیسمی که در این آثار مشاهده میشود بر اساس تضاد میان انسان/حیوان؛ طبیعت/تمدن، زن/مرد، خیر/ شر... بنا شده است. هنرمند در پی این است که به نوعی بتواند یکی از این دو طرف معادله را بر دیگری پیروز گرداند. غالباً عناصر مردانه، خیر، انسان و تمدن بر عناصر زنانه، حیوانی، طبیعی و شر پیروز شدهاند. در تابلوهای سنجرخان، مردی سوار بر اسب سفیدی با نیزهای در دست بر اژدهایی پیروز شده است. حتی در تابلوی سرانجام، با اینکه انسان حاضر نیست، اما حضور پنهان او به معنای پیروزی است. حیوانی از پای درآمده با تیری در بدن نشان از حضور یک انسان در بیرون از قاب است. اما انسانی که شاید کاملاً خیر و یک مرد نباشد (چه بسا یک زن بوده باشد).
در نبرد سلاطین نیز با اینکه انسان حاضر نیست، اما تاج او حضور دارد و هنوز حیوان نتوانسته است به آن دست یابد. زبیر سعیدی هنرمندی است که دغدغههای اجتماعی در کارهای او در کنار توانایی او در استفاده از فرم هنری موجب شده است کارهای زیبا و تا حدودی جدید بیافریند. استفادهی مناسب او از رنگها و تناسب محتوا و فرم موجب شده تا بیننده بیشتر بر کارهای او تأمل کند. نوآوریهایی که در نوشتار به آن اشاره شد نشان از آن دارد که او میتواند جایگاه شایستهای در این رشته در ایران به دست بیاورد.
در پایان با یادآوری نکتهای از والتر بنیامین در زیباییشناسی اثر هنری، از خوانندگان این یادداشت میخواهم تا از نزدیک آثار این هنرمند را مورد روئیت قرار دهند، چراکه همانگونه که بنیامین اعلام میدارد، در عصر بازتولید تکنیکی اثر هنری، روح اثر به واسطهی تولید آن از بین خواهد رفت. «هاله» یا «آورا»یی که تنها در اثر اوریجنال وجود دارد، خود بخشی از زیبایی اثر هنری است که در هر نوع نسخهی غیراورجینال از بین میرود. تصاویری که در این متن آورده شدهاند به هیچ وجه گویای زیبایی مستطر در تابلوهایی اورجینال سعیدی نیستند و برای درک آن باید از نزدیک به دیدن آنها شتافت.
زبیر سعیدی نگارگری جوان کردستانی است که در کارنامهی هنری خود عناوینی زیادی را ثبت کرده است، همچون:
ـ نگارگر تحسینشده از نهمین دوسالانهی ملی نگارگری معاصر ایران سال 1393
ـ رتبهی اول دومین جشنوارهی ملی خلاقیت و نوآوری سال 1394
ـ رتبهی اول دهمین دوسالانهی ملی نگارگری معاصر ایران سال 1395
وی تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی ارشد پژوهش هنر به اتمام رسانده و از راهنمايي اساتیدی همچون امیرهوشنگ جزیزاده و بهمن شریفی بهره برده است. در این نوشتار نگاهی، هرچند گذرا، خواهیم داشت به آثار این هنرمند جوان کردستانی.
آثار سعیدی حاصل بازتاب وضعیت اجتماعی بر روح هنرمند است.
و از این رو آثارش ویژگیهایی در خود دارد که قابل تأمل است. مهمترین شاخصههای این آثار را می-توان اینگونه مشخص نمود:
1ـ تضاد میان سنت و مدرنیته؛ جامعهی کردی، جامعهای در حال گذار است؛ گذار از سنت به مدرنیته. در این گذار همواره دو دنیای متفاوت با هم برخورد میکنند و منجر به تضاد در باورها، آرمانها و اندیشههای افراد میشوند. این تضاد در آثار بیشتر هنرمندان و نویسندگان این جوامع به خوبی مشهود است؛ حتی در آثار بزرگانی همچون اورهان پاموک و بختیار علی. در اینجا، و در آثار سعیدی، نیز چنین تضادی قابل مشاهده است. در بیشتر کارهای او مفاهیمی کاملاً مدرن در کنار نمادهایی از سنت مشاهده میشود. در تابلوهای نبرد سنجرخان و نبرد علیه سلاطین، ما شاهد برخورد این تضادها هستیم. سنجرخان، کسی که در اوایل قرن بیستم بر علیه ارتش روس در منطقهی لیلاخ به مبارزه برخاست، در هیئت شخصیتی تاریخی و اساطیری (این تصویر بیشتر یادآور قهرمانان شاهنامهی فردوسی، به ویژه رستم و نبرد او با اژدها است) نشان داده میشود. تصویر بیانگر دو دیدگاه سنتی و مدرن است، دیدگاه سنتی مبتنی بر نبرد حق و باطل و یا خیر و شر؛ و دیدگاه مدرن قیامهای سیاسی. وجود یک قهرمان مدرن که بتواند رؤیاهای گذشته را نیز تداعی کند، در قالب سنجرخان ارائه گردیده، سوار بر اسبی سفید با نیزهای در
دست که در دهان اژدها جایی گرفته و قهرمان فاتحانه بر اسب ایستاده است، بدون اینکه نشانی از خستگی و نبرد در او آشکار باشد. تداوم مبارزه زمانی آشکار میشود که به تصویرِ روح مانندی دقت کنیم که از خونِ بخار شدهی اژدها در آسمان ایجاد شده و دهانش را به سمت قهرمان گشوده است. این تصویر این سوال را تداعی میکند که آیا روزی مبارزه پایان خواهد یافت و انسان میتواند بر بدی پیروز شود؟ باوری کاملاً کلاسیک و صد البته مدرن؛ نبرد با بدی هیچگاه پایان نخواهد یافت و قهرمانان تنها مدتی کوتاه فاتح میدان خواهند بود. نبرد با سلاطین جلوهای دیگر از تضاد سنت و مدرن است، اما در پایین تصویر دو اژدها نیز وجود دارند که به نظر میرسد آنها نیز نگهبان هستند. از این رو این تضاد میان خوب یا بد بودن قدرت و تاج شاهی، نمادی است بر تضادی که در جوامع در حال گذار وجود دارد. در این جوامع قدرت همزمان هم زشت و شیطانی و ظالم به تصویر کشیده میشود و هم همگی به نوعی به دنبال آن هستند. اگر نظریات فروید در باب هنر و تأثیر ناخودآگاه انسان بر خلق اثر هنری درست باشد، در این جا هنرمند اثری را به تصویر کشیده است که کاملاً با ناخودآگاه او به عنوان یک فرد
انطباق دارد، هم بیزار از قدرت است و هم در پی دستیبابی به آن است.
2ـ زمینی نمودن سوژهها، در برابر آسمانی بودن؛ بنا به شناخت و تعاریفی که از نگارگری وجود دارد، غالب آثار این عرصه به نوعی در پی نمایش دادن فضایی آسمانی و بهشتی هستند. نمونهی بارز این آثار، علاوه بر آثاری که بر حواشی دیوان شاعران به ویژه حافظ وجود دارد، در کارهای محمود فرشچیان دیده میشود. غالب تابلوهای فرشچیان نشان از نوعی هستی برین، روحانی و بهشتی هستند. حضور ملائک و موجودات خدایی در این آثار نشان تسلط جهانی افلاتونی است؛ اما در کارهای سعیدی ما شاهد نوعی جهان زمینی هستیم که طبیعت و انسان عناصر اصلی آن هستند، نه ملائک و موجودات متافیزیکی. این بهپایینکشیدن سوژه از آسمان به زمین، در راستای تلاش هنرمند است برای برافکندن ریشههای خرافه و باور به قدرتهای مافوق بشری.
سعیدی به درستی دست به دامان سوژههایی میشود که همگی انسانی، و یا طبیعی هستند. سنجرخان، مولوی کرد، آهو، میمون و اسب در هیئتهایی باورپذیر همگی تلاشی است که مخاطب نشان دهد هستی واقعی بر روی زمین است. در یوتوپیایی خیالی. البته سعیدی گاهی از موجوداتی افسانهای نظیر اژدها استفاده میکند، اما این وضعیت یا حاصل همان تضاد میان سنت و مدرنیته است، و یا میخواهد نشان دهد که در پایان آنچه که پیروز میشود موجودات انسانی و طبیعی هستند. اژدها به عنوان نماد شر در هنر ایرانی در اینجا در پای انسانی با اسب سفید که مابهازاء خارجی دارد به پا در میآید و میمیرد. این نکته نشان از این دارد که هنرمند خواهان پیروزی انسان بر طبیعت و بر بدیها است.
3ـ وجود نوعی خشونت پنهان در آثار؛ تاریخ بشریت، و به ویژه تاریخ کرد، سرشار از روح خشونت-طلبی است. هنرمندان بزرگ همگی این خشونت پیدا و پنهان در نهاد بشری را همیشه نشان داده و در پی آن بودهاند که بتوانند آن را به گونهای نشان دهند که بشر از آن بیزار شود و آن را مورد استفاده قرار ندهد. مکتب دادا و سوررئال بر جنبههای خشونت تأکید فراوان داشتند، حتی نویسندهای بزرگ همچون کافکا نیز در تمامی آثارش نوعی خشونت را به مخاطب تحمیل میکند که موجب فشار بر مخاطب خواهد شد. در میان نویسندگان کرد نیز، خشونت بخشی از آثار آنها را در برمیگیرد، بختیار علی و شیرکو از برجستهترین آنها هستند که خشونت در آثارشان رکن اصلی است. این نوع خشونت بازتاب و نمایش خشونت واقعی در میان نوع بشر است. هنرمند تلاش میکند تا به نوعی مخاطب را بیازارد تا از خشونت بیزار گردد. هر هنرمند و نویسندهای نتواند موجب آزار مخاطب از طریق نشان دادن خشونت شود، نخواهد توانست گامی در جهت پایان بخشیدن به خشونت بردارد. در بیشتر تابلوهای سعیدی این نوع خشونت به چشم میخورد. در تابلوی سنجر خان، موجودی کشته میشود. در تابلوی سرانجام و نبرد با سلاطین نیز خشونت وجود
دارد. در سرانجام آهویی زیبا بر اثر اصابت تیری از پای افتاده است و در نبرد با سلاطین وجود تاج و همچنین اژدها و نیز جسد یک پرندهی افتاده بر زمین نشان از نوعی خشونت است که بیننده را میآزارد.
4ـ مسألهی قدرت؛ غالباً در میان منتقدین باور بر این است که رابطهی میان هنر و قدرت رابطهای ضعیف است و هنر سر و کاری با سیاست و قدرت ندارد، در مقابل این دانش است که رابطهای تنگاتنگ با قدرت دارد؛ به ویژه پس از نظریات و تحقیقات میشل فوکو این امر به امری مسجل و پذیرفتنی بدل گشته است. تا جایی که برخی معتقدند فلسفهی فوکو در این خلاصه خواهد شد که دانش همان قدرت است. اما من بر این باورم که میان هنر و قدرت نیز رابطهای مستحکم وجود دارد. حتی رابطهای شدیدتر از رابطهی میان دانش و قدرت. هنرمند آفرینشگر است، و آفرینش به معنای قدرت است. هنرمند تنها کسی است که میتواند با بیاعتنایی خویش به قدرت، قدرت را با خطر جدی مواجه کند. اما این تنها یک روی سکه است، روی دیگر آن اندیشیدن و تأمل در مورد قدرت و بازتاب آن در هنر است. هنرمندان متعهد (با وام از سارتر) کسانی هستند که مسائل اجتماعی برایشان از اهمیت شایانی برخوردار است. این هنرمندان در آثار همیشه به گونهای در پی بازنمایی قدرت و نمادهای آن هستند. گاهی به صورت مستقیم و گاه به صورت غیر مستقیم. کافکا را باز هم مثال خواهم زد: کسی که در رمانهایش به بررسی لایههای پیدا و
پنهان قدرت در جامعه و تأثیر آن بر افراد میپرداخت. سینما نیز به عنوان یک هنر همیشه به دنبال معرفی ساختارهای قدرت بوده است. فیلمهای فراوانی که در مورد جنگهای جهانی ساخته شدهاند نمونهی بارزی از این فیلمها هستند. نمونههای پنهان نیز موج نو فرانسه و کسانی چون گدار میباشند. در ادبیات شرق مثالهای فراوانی میتوان یافت. از محمود درویش و ناظم حکمت گرفته تا بخیتار علی. زبیر سعیدی نیز همچون یک هنرمند شرقی، هنرمندی متعهد است. تعهد در هنر به معنای اندیشیدن به مسائل اجتماعی و بازتاب آن در هنر است. قدرت، چه قدرت سیاسی و چه دیگر انواع قدرت از مسائلی است که در آثار این هنرمند میتوان مشاهده کرد. در تابلوی عرفان مولوی ما شاهد نوعی قدرت روحانی و تسلط یک شخص (مولوی) بر شخص دیگر (به گمانم خود هنرمند) هستیم. در تابلوی نبرد با سلاطین نیز قدرت موضوع اصلی تابلو است. همچنین در تابلوهای سنجر خان و سرانجام نیز قدرت و مبارزه برای کسب آن حضور دارد. علاوه بر این، خود هنر نیز به وسیله و طریقی دیگر با قدرت در ارتباط است. هم قدرت و هم هنر در پی کشف راز هستند. قدرت تنها زمانی میتواند مفهوم واقعی داشته باشد که بتواند بر رازها چیره
شود و اسرار دیگران را کشف کند. هنر نیز به طریقی همین کار را انجام میدهد. هنر میخواهد به بطن وجود انسان دست یابد. سعیدی تا حد زیادی در این کار توانسته است هنرآزمایی کند. اما به گمان من نتوانسته است آنگونه که باید و شاید قدرت را در انسان جدید به تصویر بکشد. قدرت انسان جدید نوعی قدرت ارتباطی است. امروزه ارتباط ماهیت انسان، و نیز ماهیت قدرت را نشان میدهد. هنرمند کسی است که بتواند ماهیت قدرت را بنا به ویژگیهای عصر خویش نشان دهد.
5ـ عرفان جدید؛ عرفان نیز همواره در هنرهای ایرانی و شرقی جایگاه ویژهای داشته است. عرفان نوعی شناخت شهودی و قلبی نسبتت به قدرتی مافوق بشری است که بتواند نوعی التیام درونی به انسان عطا کند. عرفان اسلامی در کنار دیگر عرفانهای شرقی در دوران معاصر توانسته راه خود را به هنر ایرانی باز کند. سهراب سپهری شاید بارزترین و شناختهشدهترین این نوع از عرفان باشد. اما این عرفان در هنر نگارگری کمتر دیده شده و همانگونه که اشاره شد، فرشچیان به عنوان الگوی این هنر، بیشتر در پی بازتاب نوعی عرفان اسلامی و مذهبی است. اما سعیدی توانسته است نوعی عرفان جدید، همچون عرفان سپهری با تلفیق عرفان اسلامی و شرقی در آثار خویش به وجود بیاورد. بارزترین این نوع از عرفان را در تابلوی عرفان مولوی میبینیم. در این تابلو هنرمند هنوز بر زمین استوار است، اما از درون او نیروی بیرون میجهد که حاصل ارتباط او با یک انسان دیگر از طریق شهودی باطنی و قلبی است. در این تصویر کوزههای شکستهشده و دیوان شاعر بر زمین افتاده نشان از نوعی سماع عاشقانه-عارفانهی همزمان است. تداعی همان دنیایی است که حافظ در اشعار خویش نشان میدهد. در اینجا، هم تصویر مولوی دچار
نوعی تحول روحی و عرفانی شده است و هم تصویر کسی که مجذوب مولوی گشته است. تصویر این شخص بیشباهت به عیسی مسیح و مصلوب شدن او نیست. شخصی که همه چیز خود را فدای معشوق و مراد خویش میگرداند.
6ـ اسطوره سازی؛ هرچند خوانش از اسطورهها فراوان است و نظریات مختلفی در باب آن ارائه شده است، اما در اینجا اسطوره به معنای ارتقاء یک موجود عادی و معمولی تا حد یک الهه و یک موجود مافوق بشری است. این روند در تاریخ ادبیات بیشتر ملتهای جهان دیده میشود. دلیل اسطورهسازی بشر معلول دو عامل ناآگاهی آنها از روند رویدادهایی طبیعی و نیز ضعف آنها در مقابله با این رویدادها بوده است. اما در هنر قضیه به گونهای دیگر است. هنرمند نه به علت ناآگاهی و یا ضعف، بلکه به دلیلی نوعی زیباییشناسی هنری و نیز به دلیل ساخت نوعی یوتوپیا به خلق اسطوره میپردازد. زبیر سعیدی اما در اینجا به نظر میرسد هر دو هدف را همزمان در نظر داشته است، هم در پی احقاق نوعی یوتوپیا بوده است و هم ضعف و ناآگاهی را عامل این اسطورهسازی میداند. سنجرخان و مولوی کرد در کارهای این هنرمند تبدیل به اسطوره میشوند. تبدیل انسانهایی میشوند که قدرتی مافوق قدرت بشری دارند. سنجر خان سوار بر اسبی سفید اژدهایی را از بین میبرد که نماد و مظهر شرارت و ناپاکی است. مولوی نیز با آن سیمایی نورانی و در درون هالهای از قداست، انگار در درون ماه و یا خورشید است، با انسانی در
ارتباط است که امروزی است. مولوی در این تصویر زندهتر از خوانندهی خویش نشان داده شده است. این اسطورهسازی به نظر من معلول وضعیت اجتماعی جامعه و تأثیر آن بر هنرمند است. دورانی که هنرمند امیدی به بهبود وضعیت ندارد، چراکه دیگر کسانی چون سنجرخان و مولوی وجود ندارند. هنرمند میخواهد آنها را زنده کند تا جامعه را اصلاح کنند و ملت خویش را نجات دهند.
7ـ برجسگی نوعی دوگانگی؛ از افلاتون تا دوران پستمدرن حضور دوگانگیها در هنر و اندیشه و حتی فلسفه نیز حضوری جاوودان و همیشگی است. منتقدین پستمدرن به شدت بر این وضعیت تاخته و خواهان از بین رفتن آن هستند چراکه معتقدند این نوع از اندیشه منجر به نابرابری و تضاد خواهد شد. اما به سختی میتوان از نوعی دوگانهگرایی خود را به دور نگه داشت. زبیر سعیدی در کارهای خود به باور من در دام دوگانهگرایی افتاده است. دوئالیسمی که در این آثار مشاهده میشود بر اساس تضاد میان انسان/حیوان؛ طبیعت/تمدن، زن/مرد، خیر/ شر... بنا شده است. هنرمند در پی این است که به نوعی بتواند یکی از این دو طرف معادله را بر دیگری پیروز گرداند. غالباً عناصر مردانه، خیر، انسان و تمدن بر عناصر زنانه، حیوانی، طبیعی و شر پیروز شدهاند. در تابلوهای سنجرخان، مردی سوار بر اسب سفیدی با نیزهای در دست بر اژدهایی پیروز شده است. حتی در تابلوی سرانجام، با اینکه انسان حاضر نیست، اما حضور پنهان او به معنای پیروزی است. حیوانی از پای درآمده با تیری در بدن نشان از حضور یک انسان در بیرون از قاب است. اما انسانی که شاید کاملاً خیر و یک مرد نباشد (چه بسا یک زن بوده باشد).
در نبرد سلاطین نیز با اینکه انسان حاضر نیست، اما تاج او حضور دارد و هنوز حیوان نتوانسته است به آن دست یابد. زبیر سعیدی هنرمندی است که دغدغههای اجتماعی در کارهای او در کنار توانایی او در استفاده از فرم هنری موجب شده است کارهای زیبا و تا حدودی جدید بیافریند. استفادهی مناسب او از رنگها و تناسب محتوا و فرم موجب شده تا بیننده بیشتر بر کارهای او تأمل کند. نوآوریهایی که در نوشتار به آن اشاره شد نشان از آن دارد که او میتواند جایگاه شایستهای در این رشته در ایران به دست بیاورد.
در پایان با یادآوری نکتهای از والتر بنیامین در زیباییشناسی اثر هنری، از خوانندگان این یادداشت میخواهم تا از نزدیک آثار این هنرمند را مورد روئیت قرار دهند، چراکه همانگونه که بنیامین اعلام میدارد، در عصر بازتولید تکنیکی اثر هنری، روح اثر به واسطهی تولید آن از بین خواهد رفت. «هاله» یا «آورا»یی که تنها در اثر اوریجنال وجود دارد، خود بخشی از زیبایی اثر هنری است که در هر نوع نسخهی غیراورجینال از بین میرود. تصاویری که در این متن آورده شدهاند به هیچ وجه گویای زیبایی مستطر در تابلوهایی اورجینال سعیدی نیستند و برای درک آن باید از نزدیک به دیدن آنها شتافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.