نقد ادبی به مثابه ارزش
عبدالقادرنیازی
شاید به جرات بتوان ادعا کرد تا قبل از اینکه نقد ادبی به شکل امروزیش درآید، بیشتر عنوان و شاکله اصلی خود را بهصورت داوریهای نظری و اغلب تک بعدی و خوانشهای سلیقهای نشان میداد که بیشتر این کارها نیز به جای اینکه از سوی متخصصین نقد و نقادی انجام گیرد گاها از طریق کسانی انجام میگرفت که حداقل تخصصشان نقد و ادبیات نبود. بنابراین خوانشهایی که با این نوع روش با ادبیات روبرو میشدند، اغلب دچار بدفهمی یا حداقل سطحینگری میشدند که سطح متون ادبی را نیز تا حد زیادی تنزل میداد. در تقابل با همین رویکردها بود که نقد ادبی با وجود پیچ و خمهای فراوان توانست خود را به عنوان یک ابزار کارآمد و بهروز شده به منصه ظهور برساند و ضمن کنترل سطح کیفی متون ادبی، شاخصهای توانمندی را نیز برای تکمیل روند خود ارائه دهد. تضمین جنبه کیفی آثار ادبی در والاترین وجه خود، محصول این شاخصها میباشد. نوع برخورد این شاخصها با ادبیات را نیز شاید بتوان در دو حالت مشاهده کرد. اینکه اگر ادبیات را صرفن کالایی فرهنگی به شمار آورد که دارای مختصات خاص خود میباشد و ارزش و مقبولیت آثار ادبی را نیز با توجه به نقدهایی تعیین کرد که همان آثار را مورد مداقه قرار میدهند. در حالت اول میتوان آثار ادبی را به راحتی از آثار غیرادبی و نا ادبیات جدا کرد و در حالت دوم نیز میتوان متدهای فراوان و متفاوت نقد را مشخص کرد که ضمن ارائه خود، در خوانش آثار ادبی نیز دارای جایگاه ویژهای میباشند.با مراجعه به نقدهایی که در اول این نوشتار به آنها اشاره شد نیز میتوان به این نتیجه رسید که سعی و تلاش آنها بیشتر حول شناساندن آثار ادبی به مثابه ماهیت بود. به این معنی که تلاششان بیشتر معطوف به شناساندن یک اثر به ادبی بودن آن بود که همیشه دارای سطوح شفاف و مشخص و متودیک نبودند، بنابراین خاصیت ارگانیک بودن چنین نقدهایی اغلب با مشکلاتی روبرو میشد که امکان معیار بودن آنها را برای سنجش آثار ادبی زیر سوال میبرد. باید به این نتیجه رسید که هر نقد موثری لایههای خاصی از یک متن ادبی را مورد مداقه قرار میدهد که اولویت بررسی آنها، نوع خاصی از ارزش آثار را نمایان میسازد که مختصات اثر ادبی را نیز تایید میکند. بدون اینکه لایههای دیگر نقد ادبی و اثر ادبی را فاقد اعتبار و روایی لازم معرفی نماید. با چنین رویکردهایی است که مشخص میشود اهمیت نقد ادبی در صورتی از ارزش و اعتبار و روایی خاص خود برخوردار است که پیش و بیش از اینکه ویژگیهای ساختاری متون ادبی را تجزیه و تحلیل کند نوع و نحوه اجرای تکنیکها و فنون به کار گرفته شده را نیز میشناساند. بنابراین برای ادبیات نه تنها یک ماهیت، که با توجه به ضرورت نقد میتوان برای آن نوعی هویت نیز قائل بود که گنجایش مقولههای فراوانی را نیز در درون خود دارد. تنها در صورت قرار گرفتن در دستگاههای انتقادی و پشتیبانی مولفههای ماهیتمحور و هویتمحور است که ادبیات میتواند هم رخ خود را بنماید هم به دوام و استمرار خود امیدوار باشد و قابلیت پردازش را در خود فراهم ببیند. در این شرایط و با توجه به نقد ادبی نو، راه بر هر گونه نقد احساسی و غرضورزانه بسته خواهد شد و ادبیات میتواند خود را در عرصه و بستری عقلانی قرار دهد و تبدیل به بسترها و عرصههایی شود که حداقل دغدغه آفرینش ارزشهای ادبی را در انسانها فراهم میآورد. از این نظر، اگر چه متون ادبی میتواند فعالیت مشروعی در حوزه وسیع مطالعات ادبی باشد، اما جز این نیز راهی برای کنارهگیری از کار دشوار قضاوتهای شخصی و غرضورزانه و خلق ناادبیات وتزریق آن به عنوان ادبیات، موجود نیست. ضمن اینکه پیشرفتهای حوزه زبان و متون ادبی نو تا حد زیادی راه را بر این گونه خوانشهای فوقالذکر بستهاند اما باید متوجه بود که عدم توجه به همه جنبههای ادبیات، بدون شک خود ادبیات و نقد و منتقد را از راه بهدر خواهد کرد.نقادی ادبی، در سادهترین شکل خود، دغدغه خوانش و برجسته نمودن لایههای پنهان در ادبیات را داشته است، نوع برخورد با چنین ارزش ذاتی نقد است که ارزش را ذاتی آثار ادبی و متمایز از ارزشهای بیرونی میداند که معمولا آنها را مشاهده میکنیم. هدف رویکرد زیباییشناسانه به متون ادبی نیز در راستای همین رویکرد، وظیفه پاسداشت از ادبیات را در برابر نقادی بیربط و منفصل و منفعل بر خود واجب میسازد. همچنانکه گفته شد ادبیات همیشه با نرم کردن دست و پنجه با معضلاتی راه خود را رفته و میرود که خیلی اوقات به تنزل آن انجامیده است اما با استفاده از نقدهای عقلانی و علمی به راحتی میتوان مزایایش را آشکار و معایبش را اصلاح نمود.به نظر کسانی که چنین رویکردهایی را نه ممکن میدانند و نه مطلوب، مقوله ارزش ادبی مقولهای مانعآفرین و مزاحم و سنگانداز میباشد و توجهات را از کانون مسئولیت و تعهد خالقان آثار ادبی متوجه حواشی و پیامدهایی میکند که در شان خالق اثر و خود ادبیات نمیباشد. به نظر اینگونه افراد وجه هرمنوتیکی و زیباییشناسی آثار ادبی، خود آثار را از اصل موضوع دور ساخته و به حواشی نامربوط ارجاع میدهد. این رویکرد تکبعدی این افراد نه تنها ادبیات را وجهای ناعقلانی میبخشد که سیاست ادبی را نیز تنها فدای ادب سیاسی میکند. باید دید کسانی را که ادبیات را تا این حد نادیده میگیرند در خدمت اهداف چه کسانی قراردارند؟ باید گفت هنگامی که متون ادبی تنها وجههای سیاسی مییابند دیگر نمیتوان از ارزش ادبی و ارزش نقد سخنی به میان آورد. چون در چنین شرایطی نفس ارزش دیگر یک امر فرا تاریخی و به دور از جار و جنجال نیست بلکه، به عنوان ساختی تغییرناپذیر، تابع پارادایم و فاکتورهایی است که امکان برخورد عقلانی و علمی را از هرگونه اثر ادبی سلب میکند. ارزش ادبیات را باید موقعی تعیین کرد که لایههای مختلف سیاست ادبی را در آن کشف و پیدا کرد. نه اینکه با رویکردی صرفا سیاسی و تکبعدی و دگم با آن برخورد نمود و راه را بر هر گونه عقلانیت و ابتکاری بست. در اینکه این نوع مواجهه با ادبیات اهمیتی ندارد شکی نیست اما اینکه ارزش ادبیات تا چه حد به بینشهای عقلانی و انسانی منتهی میشود باید وسواس زیادی به خرج داد. صحه گذاشتن بر این امر بدون شک راه را برای نقد ادبی موثر و سازنده و ادبیات فرهنگساز، همواره هموار خواهد کرد.
شاید به جرات بتوان ادعا کرد تا قبل از اینکه نقد ادبی به شکل امروزیش درآید، بیشتر عنوان و شاکله اصلی خود را بهصورت داوریهای نظری و اغلب تک بعدی و خوانشهای سلیقهای نشان میداد که بیشتر این کارها نیز به جای اینکه از سوی متخصصین نقد و نقادی انجام گیرد گاها از طریق کسانی انجام میگرفت که حداقل تخصصشان نقد و ادبیات نبود. بنابراین خوانشهایی که با این نوع روش با ادبیات روبرو میشدند، اغلب دچار بدفهمی یا حداقل سطحینگری میشدند که سطح متون ادبی را نیز تا حد زیادی تنزل میداد. در تقابل با همین رویکردها بود که نقد ادبی با وجود پیچ و خمهای فراوان توانست خود را به عنوان یک ابزار کارآمد و بهروز شده به منصه ظهور برساند و ضمن کنترل سطح کیفی متون ادبی، شاخصهای توانمندی را نیز برای تکمیل روند خود ارائه دهد. تضمین جنبه کیفی آثار ادبی در والاترین وجه خود، محصول این شاخصها میباشد. نوع برخورد این شاخصها با ادبیات را نیز شاید بتوان در دو حالت مشاهده کرد. اینکه اگر ادبیات را صرفن کالایی فرهنگی به شمار آورد که دارای مختصات خاص خود میباشد و ارزش و مقبولیت آثار ادبی را نیز با توجه به نقدهایی تعیین کرد که همان آثار را مورد مداقه قرار میدهند. در حالت اول میتوان آثار ادبی را به راحتی از آثار غیرادبی و نا ادبیات جدا کرد و در حالت دوم نیز میتوان متدهای فراوان و متفاوت نقد را مشخص کرد که ضمن ارائه خود، در خوانش آثار ادبی نیز دارای جایگاه ویژهای میباشند.با مراجعه به نقدهایی که در اول این نوشتار به آنها اشاره شد نیز میتوان به این نتیجه رسید که سعی و تلاش آنها بیشتر حول شناساندن آثار ادبی به مثابه ماهیت بود. به این معنی که تلاششان بیشتر معطوف به شناساندن یک اثر به ادبی بودن آن بود که همیشه دارای سطوح شفاف و مشخص و متودیک نبودند، بنابراین خاصیت ارگانیک بودن چنین نقدهایی اغلب با مشکلاتی روبرو میشد که امکان معیار بودن آنها را برای سنجش آثار ادبی زیر سوال میبرد. باید به این نتیجه رسید که هر نقد موثری لایههای خاصی از یک متن ادبی را مورد مداقه قرار میدهد که اولویت بررسی آنها، نوع خاصی از ارزش آثار را نمایان میسازد که مختصات اثر ادبی را نیز تایید میکند. بدون اینکه لایههای دیگر نقد ادبی و اثر ادبی را فاقد اعتبار و روایی لازم معرفی نماید. با چنین رویکردهایی است که مشخص میشود اهمیت نقد ادبی در صورتی از ارزش و اعتبار و روایی خاص خود برخوردار است که پیش و بیش از اینکه ویژگیهای ساختاری متون ادبی را تجزیه و تحلیل کند نوع و نحوه اجرای تکنیکها و فنون به کار گرفته شده را نیز میشناساند. بنابراین برای ادبیات نه تنها یک ماهیت، که با توجه به ضرورت نقد میتوان برای آن نوعی هویت نیز قائل بود که گنجایش مقولههای فراوانی را نیز در درون خود دارد. تنها در صورت قرار گرفتن در دستگاههای انتقادی و پشتیبانی مولفههای ماهیتمحور و هویتمحور است که ادبیات میتواند هم رخ خود را بنماید هم به دوام و استمرار خود امیدوار باشد و قابلیت پردازش را در خود فراهم ببیند. در این شرایط و با توجه به نقد ادبی نو، راه بر هر گونه نقد احساسی و غرضورزانه بسته خواهد شد و ادبیات میتواند خود را در عرصه و بستری عقلانی قرار دهد و تبدیل به بسترها و عرصههایی شود که حداقل دغدغه آفرینش ارزشهای ادبی را در انسانها فراهم میآورد. از این نظر، اگر چه متون ادبی میتواند فعالیت مشروعی در حوزه وسیع مطالعات ادبی باشد، اما جز این نیز راهی برای کنارهگیری از کار دشوار قضاوتهای شخصی و غرضورزانه و خلق ناادبیات وتزریق آن به عنوان ادبیات، موجود نیست. ضمن اینکه پیشرفتهای حوزه زبان و متون ادبی نو تا حد زیادی راه را بر این گونه خوانشهای فوقالذکر بستهاند اما باید متوجه بود که عدم توجه به همه جنبههای ادبیات، بدون شک خود ادبیات و نقد و منتقد را از راه بهدر خواهد کرد.نقادی ادبی، در سادهترین شکل خود، دغدغه خوانش و برجسته نمودن لایههای پنهان در ادبیات را داشته است، نوع برخورد با چنین ارزش ذاتی نقد است که ارزش را ذاتی آثار ادبی و متمایز از ارزشهای بیرونی میداند که معمولا آنها را مشاهده میکنیم. هدف رویکرد زیباییشناسانه به متون ادبی نیز در راستای همین رویکرد، وظیفه پاسداشت از ادبیات را در برابر نقادی بیربط و منفصل و منفعل بر خود واجب میسازد. همچنانکه گفته شد ادبیات همیشه با نرم کردن دست و پنجه با معضلاتی راه خود را رفته و میرود که خیلی اوقات به تنزل آن انجامیده است اما با استفاده از نقدهای عقلانی و علمی به راحتی میتوان مزایایش را آشکار و معایبش را اصلاح نمود.به نظر کسانی که چنین رویکردهایی را نه ممکن میدانند و نه مطلوب، مقوله ارزش ادبی مقولهای مانعآفرین و مزاحم و سنگانداز میباشد و توجهات را از کانون مسئولیت و تعهد خالقان آثار ادبی متوجه حواشی و پیامدهایی میکند که در شان خالق اثر و خود ادبیات نمیباشد. به نظر اینگونه افراد وجه هرمنوتیکی و زیباییشناسی آثار ادبی، خود آثار را از اصل موضوع دور ساخته و به حواشی نامربوط ارجاع میدهد. این رویکرد تکبعدی این افراد نه تنها ادبیات را وجهای ناعقلانی میبخشد که سیاست ادبی را نیز تنها فدای ادب سیاسی میکند. باید دید کسانی را که ادبیات را تا این حد نادیده میگیرند در خدمت اهداف چه کسانی قراردارند؟ باید گفت هنگامی که متون ادبی تنها وجههای سیاسی مییابند دیگر نمیتوان از ارزش ادبی و ارزش نقد سخنی به میان آورد. چون در چنین شرایطی نفس ارزش دیگر یک امر فرا تاریخی و به دور از جار و جنجال نیست بلکه، به عنوان ساختی تغییرناپذیر، تابع پارادایم و فاکتورهایی است که امکان برخورد عقلانی و علمی را از هرگونه اثر ادبی سلب میکند. ارزش ادبیات را باید موقعی تعیین کرد که لایههای مختلف سیاست ادبی را در آن کشف و پیدا کرد. نه اینکه با رویکردی صرفا سیاسی و تکبعدی و دگم با آن برخورد نمود و راه را بر هر گونه عقلانیت و ابتکاری بست. در اینکه این نوع مواجهه با ادبیات اهمیتی ندارد شکی نیست اما اینکه ارزش ادبیات تا چه حد به بینشهای عقلانی و انسانی منتهی میشود باید وسواس زیادی به خرج داد. صحه گذاشتن بر این امر بدون شک راه را برای نقد ادبی موثر و سازنده و ادبیات فرهنگساز، همواره هموار خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.