ریچارد رورتی:
در دفاع از «رمان نویس شوخ طبع»
کاوان محمدپور
رورتی را باید فیلسوف ادبیات و دقیقتر «روشنفکر رمان» خواند، آن هم بدان دلیل که بیشتر از هر فیلسوفی بر دفاع از رمان در برابر( فلسفه ماهیت گرا) استدلال کرده است. روشنفکر مورد نظر رورتی، «روشنفکر ادبی» ست، که آن را در برابر «روشنفکر فلسفی» قرار میدهد. «روشنفکر ادبی» - که اصطلاحی جعل شده از رورتی ست- بنیان اندیشهاش را بر تخیل بشری قرار میدهد و معتقد است جهانی که تخیل درآن جریان ندارد ارزش زیستن ندارد. این روشنفکر به جای تفکر در مفاهیم بنیادی و خودشناسی به سبک فیلسوفان کلاسیک به ایدهی گسترش خود میاندیشد، گسترشی که در امتداد آشنایی با شیوههای -دیگر انسان بودن- قرار دارد. هرچه انسان کتاب - و در اندیشهی رورتی رمان- بخواند، بیشتر با شیوههای «دیگر انسان» بودن آشنا شده و این آشنایی موجب گسترش دید معرفتی و سازگاری بیشتر بین آدمها خواهد شد. مدینهی فاضلهی رورتی جمعی از انسانهایی گوناگون و مختلف است، که بیشتر در رمانهای دیکنز و کوندرا رخ مینمایند، این شخصیتها به جای پرسش از چیستی انسان، هستی شناسی و معرفتشناسی به چگونه زیستن و چگونگی درک دیگری میاندیشند. معروفترین مثالی که رورتی در باب مقایسه رمان و فلسفه
مطرح میکند، مثالی ست که در مقالهی معروف خود «هایدگر و کوندرا و دیکنز» بدان اشاره دارد. وی در این مقاله ما را وا میدارد که به -جهانی غربی- فکر کنیم که بر اثر اتفاقی، کل دست آوردهای آن از بین رفته و بعد از مدتی دربهای سر به مهر آثار- غرب خیالی و تخریب شده- را آیندگان میگشایند.رورتی در ادامه مطرح میکند اگر تنها آثار دو متفکر، (هایدگر و دیکنز) باقی بمانند کدام مجموعه بیشترین کمک را به آیندگان میکند تا غربی که در حال از بین رفتن است بهتر بشناسد؟ با آدمهای آن آشنا شوند؟، از رفتار و خلقیات و ارزشهایشان باخبر شوند؟، و در کل درکی کافی و وافی از زندگی آنان داشته باشند؟. در پاسخ به این پرسش،وی آثار دیکنز را انتخاب میکند. دیکنزی که به مردم کمک میکند به جای رسالهی فلسفی،رمان و بخصوص رمانهای که گویای اعتراض اخلاقی هستند بخوانند. با خواندن آثار دیکنز توسط آیندگان خیالی رورتی، آنان میتوانند امید به آزادی و برابری را مهمترین میراث غرب بدانند، نه تکنولوژی و دست آوردهای تمدن را. رمان در منظر رورتی نمود جهان کنونی ماست. وجود تفاسیر با آدمهای متعدد، ظهور و افول سیستمهای معرفتی و پدید آمدن آدمهایی گوناگون تنها از
دریچهی رمان است که بازگو میشود.
به زعم رورتی، افلاطون جهانی ماورای حسی پدید آورد تا از فراز آن بتواند آتن را نظارهگر باشد و آگوستین شهر خدا را به تصور آورد تا بتواند از ورای آن به قرون تاریک نظر افکند، هایدگر نیز معتقد است خود را از پیشینهی متافیزیکی فلسفه کنار میکشد و از بیرون آن به هستی مینگرد، اما در عوض، در اندیشهی خود غوطهور میشود، داستان خاصی از گمشدگی مفهوم «هستی» نقل میکند، و به دنبال این گمشده منظوری نظری خود را پیریزی میکند.هایدگر خود را با غیبت از عرصهی عمل، ناجي عصر خویش میسازد. افلاطون و هایدگر هر دو به پس مینگرند، ولی هر دو امید دارند که بتوانند از آنچه بدان مینگرند فاصله بگیرند و خود را از وجود آن پاک کنند. در اندیشهی رورتی این نوع دیدگاه مختص «نظریه پرداز شوخ طبع» است. در چنین اندیشهی متفکرین خود را ختم فلسفه یا فلسفهی خاص معرفی میکنند، اسلاف خود را متفکرینی میدانند که سراسر در اشتباهات معرفتی خود غوطهور شدهاند و مهمتر از همه آنان معتقدند که درچنین جریانی نهایت و ختم آناند. یا به عبارتی، دیگر کسی بعد از وی نخواهد آمد که اندیشههایش را توصیف کند و یا اشتباهات فکری او را که ناشی از گذار و احتمال و
خطاست بیان کند. رورتی- افلاطون، هگل، نیچه و هایدگر- را از این دسته متفکرین مینامد. هگل فلسفهی خود را پایان و اختتامی برای فلسفه میداند و معتقد است فلسفه در اندیشههای وی است به خود آگاهی میرسد. نیچه تمامی افکار اسلاف خود را بیماری و پریشانی فکری میخواند، هایدگر تفکر خود را ختم متافیزیک برمیشمارد و فلسفهی خود را تفکری ضد متافزیک میخواند. رورتی در برابر «نظریه پرداز شوخ طبع»، مفهوم «رمان نویس شوخ طبع» را مطرح میکند که به نقل قوی از میلان کوندرا اشاره دارد. کوندرا در کتاب هنر رمان مینویسد :«منطق رمان با منطق فلسفه تفاوت دارد؛ رمان زادهی روح نظری نیست، بلکه زادهی روحی طنزآمیز است..... هنری که الهام گرفته از خندهی خدایان است، ماهیتاً به خدمت جزمهای ایدئولوژیک درنمیآید، بلکه با آنها درمیافتد. رمان هر شب، پنهلوپهوار تور بافتهی عالمان و فلاسفه و فرهیختگان را از هم میشکافد». آنچه رمان نویس نمایش میدهد، جهانی ست از تفاوتها و تلاش آدم برای درک آنها. رمان نویس شوخ طبع رورتی، خود را نیز جزء این پروسه میداند و مانند فلاسفه ادعای جدایی از آن را ندارد، پس به جای تخریب متافیزیک، ظهور ابر انسان یا
فیلسوف شاه از مفاهیمی مدد میگیرد که در توصیف حالات گوناگون بشریست. در پی یافتن چگونه برخورد کردن با جهانیست که بر «نسبیتها» و «درک متقابل» تاکید دارد.میتوان امثال مارسل پروست را نمونهی اعلای این نوع رمان نویس برشمارد. به زعم رورتی آنچه در پروست اهمیت دارد، توصیف مردمانی ست که با آنها برخورد میکند. آنها دوستان، خدمتکاران، والدین و عاشقها هستند. آدمهای پروست فقط یک مجموعه را تشکیل میدهند. مجموعهای که جهان را از دیدگاه متفاوت میبینند. این نوع دیدن و در واقع این هنر را میتوان دموکراتیکترین هنر دانست. رمان به همگان اجازهی خود نمایی و سخنرانی در مورد خود و درک خود از زندگی میدهد و موازی با آن اختیار گزینش را برایش فراهم میکند. فلاسفه در طول دوران نگاهی تک ساختی به مفاهیم داشتهاند و جهان را تنها از یک دیدگاه که آن هم دیدگاه خود است تبین کردهاند. آنان به شدت برموضع خود پافشاری میکنند و تا بدان جا پیش میروند که جز اندیشهی خود را بیمارگونه و اشتباهات بچهگانه میخوانند. در اندیشهی رورتی روشنفکر ادبی، خود را در هر زمان بیشتر از پیش گسترش میدهد، این گستردگی را در شناخت و درک آدمهای پیرامونش
میجوید، و باور دارد جهانی که در ادراک وی است، در اندیشههای دیگران نیست، پس باید در جستجویی آن به زندگی آدمهای دیگر رجوع کند. از غم و شادیهایشان، ازعشق و تنفرشان، از امید و نومیدیشان و از زیست جهانشان بپرسد، و اجازهی ظهور و سخنگفتن، به چنین آدمهای را در جهان خود بدهد.
رورتی را باید فیلسوف ادبیات و دقیقتر «روشنفکر رمان» خواند، آن هم بدان دلیل که بیشتر از هر فیلسوفی بر دفاع از رمان در برابر( فلسفه ماهیت گرا) استدلال کرده است. روشنفکر مورد نظر رورتی، «روشنفکر ادبی» ست، که آن را در برابر «روشنفکر فلسفی» قرار میدهد. «روشنفکر ادبی» - که اصطلاحی جعل شده از رورتی ست- بنیان اندیشهاش را بر تخیل بشری قرار میدهد و معتقد است جهانی که تخیل درآن جریان ندارد ارزش زیستن ندارد. این روشنفکر به جای تفکر در مفاهیم بنیادی و خودشناسی به سبک فیلسوفان کلاسیک به ایدهی گسترش خود میاندیشد، گسترشی که در امتداد آشنایی با شیوههای -دیگر انسان بودن- قرار دارد. هرچه انسان کتاب - و در اندیشهی رورتی رمان- بخواند، بیشتر با شیوههای «دیگر انسان» بودن آشنا شده و این آشنایی موجب گسترش دید معرفتی و سازگاری بیشتر بین آدمها خواهد شد. مدینهی فاضلهی رورتی جمعی از انسانهایی گوناگون و مختلف است، که بیشتر در رمانهای دیکنز و کوندرا رخ مینمایند، این شخصیتها به جای پرسش از چیستی انسان، هستی شناسی و معرفتشناسی به چگونه زیستن و چگونگی درک دیگری میاندیشند. معروفترین مثالی که رورتی در باب مقایسه رمان و فلسفه
مطرح میکند، مثالی ست که در مقالهی معروف خود «هایدگر و کوندرا و دیکنز» بدان اشاره دارد. وی در این مقاله ما را وا میدارد که به -جهانی غربی- فکر کنیم که بر اثر اتفاقی، کل دست آوردهای آن از بین رفته و بعد از مدتی دربهای سر به مهر آثار- غرب خیالی و تخریب شده- را آیندگان میگشایند.رورتی در ادامه مطرح میکند اگر تنها آثار دو متفکر، (هایدگر و دیکنز) باقی بمانند کدام مجموعه بیشترین کمک را به آیندگان میکند تا غربی که در حال از بین رفتن است بهتر بشناسد؟ با آدمهای آن آشنا شوند؟، از رفتار و خلقیات و ارزشهایشان باخبر شوند؟، و در کل درکی کافی و وافی از زندگی آنان داشته باشند؟. در پاسخ به این پرسش،وی آثار دیکنز را انتخاب میکند. دیکنزی که به مردم کمک میکند به جای رسالهی فلسفی،رمان و بخصوص رمانهای که گویای اعتراض اخلاقی هستند بخوانند. با خواندن آثار دیکنز توسط آیندگان خیالی رورتی، آنان میتوانند امید به آزادی و برابری را مهمترین میراث غرب بدانند، نه تکنولوژی و دست آوردهای تمدن را. رمان در منظر رورتی نمود جهان کنونی ماست. وجود تفاسیر با آدمهای متعدد، ظهور و افول سیستمهای معرفتی و پدید آمدن آدمهایی گوناگون تنها از
دریچهی رمان است که بازگو میشود.
به زعم رورتی، افلاطون جهانی ماورای حسی پدید آورد تا از فراز آن بتواند آتن را نظارهگر باشد و آگوستین شهر خدا را به تصور آورد تا بتواند از ورای آن به قرون تاریک نظر افکند، هایدگر نیز معتقد است خود را از پیشینهی متافیزیکی فلسفه کنار میکشد و از بیرون آن به هستی مینگرد، اما در عوض، در اندیشهی خود غوطهور میشود، داستان خاصی از گمشدگی مفهوم «هستی» نقل میکند، و به دنبال این گمشده منظوری نظری خود را پیریزی میکند.هایدگر خود را با غیبت از عرصهی عمل، ناجي عصر خویش میسازد. افلاطون و هایدگر هر دو به پس مینگرند، ولی هر دو امید دارند که بتوانند از آنچه بدان مینگرند فاصله بگیرند و خود را از وجود آن پاک کنند. در اندیشهی رورتی این نوع دیدگاه مختص «نظریه پرداز شوخ طبع» است. در چنین اندیشهی متفکرین خود را ختم فلسفه یا فلسفهی خاص معرفی میکنند، اسلاف خود را متفکرینی میدانند که سراسر در اشتباهات معرفتی خود غوطهور شدهاند و مهمتر از همه آنان معتقدند که درچنین جریانی نهایت و ختم آناند. یا به عبارتی، دیگر کسی بعد از وی نخواهد آمد که اندیشههایش را توصیف کند و یا اشتباهات فکری او را که ناشی از گذار و احتمال و
خطاست بیان کند. رورتی- افلاطون، هگل، نیچه و هایدگر- را از این دسته متفکرین مینامد. هگل فلسفهی خود را پایان و اختتامی برای فلسفه میداند و معتقد است فلسفه در اندیشههای وی است به خود آگاهی میرسد. نیچه تمامی افکار اسلاف خود را بیماری و پریشانی فکری میخواند، هایدگر تفکر خود را ختم متافیزیک برمیشمارد و فلسفهی خود را تفکری ضد متافزیک میخواند. رورتی در برابر «نظریه پرداز شوخ طبع»، مفهوم «رمان نویس شوخ طبع» را مطرح میکند که به نقل قوی از میلان کوندرا اشاره دارد. کوندرا در کتاب هنر رمان مینویسد :«منطق رمان با منطق فلسفه تفاوت دارد؛ رمان زادهی روح نظری نیست، بلکه زادهی روحی طنزآمیز است..... هنری که الهام گرفته از خندهی خدایان است، ماهیتاً به خدمت جزمهای ایدئولوژیک درنمیآید، بلکه با آنها درمیافتد. رمان هر شب، پنهلوپهوار تور بافتهی عالمان و فلاسفه و فرهیختگان را از هم میشکافد». آنچه رمان نویس نمایش میدهد، جهانی ست از تفاوتها و تلاش آدم برای درک آنها. رمان نویس شوخ طبع رورتی، خود را نیز جزء این پروسه میداند و مانند فلاسفه ادعای جدایی از آن را ندارد، پس به جای تخریب متافیزیک، ظهور ابر انسان یا
فیلسوف شاه از مفاهیمی مدد میگیرد که در توصیف حالات گوناگون بشریست. در پی یافتن چگونه برخورد کردن با جهانیست که بر «نسبیتها» و «درک متقابل» تاکید دارد.میتوان امثال مارسل پروست را نمونهی اعلای این نوع رمان نویس برشمارد. به زعم رورتی آنچه در پروست اهمیت دارد، توصیف مردمانی ست که با آنها برخورد میکند. آنها دوستان، خدمتکاران، والدین و عاشقها هستند. آدمهای پروست فقط یک مجموعه را تشکیل میدهند. مجموعهای که جهان را از دیدگاه متفاوت میبینند. این نوع دیدن و در واقع این هنر را میتوان دموکراتیکترین هنر دانست. رمان به همگان اجازهی خود نمایی و سخنرانی در مورد خود و درک خود از زندگی میدهد و موازی با آن اختیار گزینش را برایش فراهم میکند. فلاسفه در طول دوران نگاهی تک ساختی به مفاهیم داشتهاند و جهان را تنها از یک دیدگاه که آن هم دیدگاه خود است تبین کردهاند. آنان به شدت برموضع خود پافشاری میکنند و تا بدان جا پیش میروند که جز اندیشهی خود را بیمارگونه و اشتباهات بچهگانه میخوانند. در اندیشهی رورتی روشنفکر ادبی، خود را در هر زمان بیشتر از پیش گسترش میدهد، این گستردگی را در شناخت و درک آدمهای پیرامونش
میجوید، و باور دارد جهانی که در ادراک وی است، در اندیشههای دیگران نیست، پس باید در جستجویی آن به زندگی آدمهای دیگر رجوع کند. از غم و شادیهایشان، ازعشق و تنفرشان، از امید و نومیدیشان و از زیست جهانشان بپرسد، و اجازهی ظهور و سخنگفتن، به چنین آدمهای را در جهان خود بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.