|

(آرمانشهر) از نگاه فیلسوفان چین باستان

بابک صحرانورد

با تصویر تاریکی که منسیوس از جهان آشفته در اندیشه ی خود داشت، راحت می توان فهمید که چرا ناچار بوده به جستجوی شهریاری روشن برآید تا بتواند آن نظم و ثباتی را که عصر دولت های جنگنده مشتاق آن بود به وجود آورد اما منسیوس به این نتیجه رسید که:«رسم این است که پانصد سال یک بار پادشاه خوبی بر خیزد... بنا بر شمار سالیان، این زمان پیش از این سپری شده است. بنابر موقعیت زمان باید چشم به راه برخاستن چنین کسانی باشیم لیکن آسمان نمی خواهد که صلح و حکومت خوب در جهان برقرار باشد. اگر آسمان چنین می خواست جز من که می تواند آن را به وجود آورد؟» ٩
منسیوس در مقام رهبر مکتب کنفوسیوس، به طبع ژن( انسان دلی) را هسته ی اندیشه اش ساخت. اما تغیری در آن داد با این ادعا که می گفت برای پرورش فضایل، ژن را باید با یی یا درستکاری همراهی کرد:« آنچه انسان در دل نگاه می دارد انسان دلی است؛ و آن چه در رفتار دارد درستکاری ست.»١٠
حکوت انسانی منسیوس می گوید اولین مسولیت هر حاکمی تضمین این شرط است که مردم می توانند خود را سیر کنند و پوشاکی فراهم آورند و سر پناهی داشته باشند. تنها در این صورت است که می تواند از آنها توقع خدمت در ارتش را داشته باشد و تنها در این حالت است که می تواند آنها را تشویق به تربیت اخلاقی خود کند. حاکم باید با رعایایش مانند خودش رفتار کند و هر نعمتی را که خود دارد برای آنها هم بخواند و همچون «پدر و مادر مردم» باشد. این نظریه اتکا بر این اندیشه ی کنفوسیوسی دارد که در کشور داری، تقوا کارساز تر از قهر است. تفاوت بین استفاده از زور و بهره گیری از تقوا، به چشم منسیوس، تفاوت راه فرمانروای« مستبد» با راه « شاه واقعی» است. مستبد- یعنی غالب حاکمان دول متنازع، به زعم منسیوس- ممکن است منافعی ظاهری برای مردمش تامین کند، ولی شاه واقعی هم نیازهای مادی و هم نیازهای معنوی آنها را برآورده می کند. حکومت با سرمشق اخلاقی بهتر نتیجه می گیرد، زیرا انسان ها طبیعتاً شیفته خوبی می شوند؛ و از این رو شیفته ی خوبی می شوند که سرمشق اخلاقی در طبیعت ذاتاً خوب آنها تاثیر لذت بخش و دلگرم کننده ای می گذارد. ارضای این طبیعت اخلاقی به بروز استعدادهای نهفته می انجامد و انسان را در متن جهان بزرگ تر قرار می دهد: «همه ی ده هزار چیز در من کامل است. به درون خود نگریستن و پی بردن به اعتبار { اصالت، حقیقت} خویش. چه لذتی بالاتر از این.» بدین سان اندیشه ی منسیوس بعدی عرفانی نیز پیدا می کند: احساس یگانگی با جهانی که طبیعت اخلاقی« آسمان داد» انسان را بی کم و کاست تحقق می بخشدو و از ورای آن بعد دینی اندیشه ی کنفوسیوس آشکار می گردد، بعدی که تنها در دنیای مشخص فعالیت اجتماعی تحقق می یابد.
طبیعت انسانی منسیوس باور داشت که طبیعت انسان ( شینگ) ذاتاً خوب است و گرایش های اخلاقی کاملاً طبیعی و خاص انسان است. او در جایی که بعدها از مهم ترین و مشهورترین قطعه ها در ادبیات فلسفی چین شد آن را چنین توضیح می دهد:
«حال توضیح می دهم که چرا می گویم همه ی انسان ها ذهنی دارند که با دیگران همدردی نشان می دهند. اگر کسی ناگهان کودکی را ببیند که در شرف افتادن در چاهی است، ذهن او همیشه‌ بدون استثناء لبریز از هراس و پریشانی و دلسوزی می شود. علت آن نه این است که فرصت را برای خودشیرینی نزد والدین کودک غنیمت می شمارد، نه این که می خواهد تحسین دوستان و همسایگان را بر انگیزد و نه این که می ترسد شهرت بد پیدا کند. پس می بینیم کسی که ذهنی ندارد که احساس اندوه و دلسوزی کند انسان نیست؛ کسی که ذهنی ندارد که احساس شرم و بیزاری کند انسان نیست؛ کسی که ذهنی ندارد که احساس خشوع و فروتنی کند انسان نیست؛ و کسی که دهنی ندارد که درست و نادرست را تشخیص دهد انسان نیست . احساس ذهنی اندوه و دلسوزی آغاز انسانیت (رن) است؛ احساس ذهنی شرم و بیزاری آغاز درستکاری ( یی ) است؛ احساس ذهنی خشوع و فروتنی آغاز آدابدانی (لی) است؛ و احساس ذهنی درست و نادرست آغاز حکمت( ژی/جر/ چیه) است . پس انسان چهار آغاز دارد چنان که چهار دست و پا . ١١
ادامه دارد...
منابع:
٩- تاریخ فلسفه چین: چو جای و وینبرگ چای، ترجمه ع. پاشایی، تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول ١٣٨٦ص٨٨
١٠- همان
١١-دین های چینی،جوزف ا.آدلر، ترجمه حسن افشار، تهران : نشر مرکز،١٣٨٣ صص٤٩ تا ٥٣

با تصویر تاریکی که منسیوس از جهان آشفته در اندیشه ی خود داشت، راحت می توان فهمید که چرا ناچار بوده به جستجوی شهریاری روشن برآید تا بتواند آن نظم و ثباتی را که عصر دولت های جنگنده مشتاق آن بود به وجود آورد اما منسیوس به این نتیجه رسید که:«رسم این است که پانصد سال یک بار پادشاه خوبی بر خیزد... بنا بر شمار سالیان، این زمان پیش از این سپری شده است. بنابر موقعیت زمان باید چشم به راه برخاستن چنین کسانی باشیم لیکن آسمان نمی خواهد که صلح و حکومت خوب در جهان برقرار باشد. اگر آسمان چنین می خواست جز من که می تواند آن را به وجود آورد؟» ٩
منسیوس در مقام رهبر مکتب کنفوسیوس، به طبع ژن( انسان دلی) را هسته ی اندیشه اش ساخت. اما تغیری در آن داد با این ادعا که می گفت برای پرورش فضایل، ژن را باید با یی یا درستکاری همراهی کرد:« آنچه انسان در دل نگاه می دارد انسان دلی است؛ و آن چه در رفتار دارد درستکاری ست.»١٠
حکوت انسانی منسیوس می گوید اولین مسولیت هر حاکمی تضمین این شرط است که مردم می توانند خود را سیر کنند و پوشاکی فراهم آورند و سر پناهی داشته باشند. تنها در این صورت است که می تواند از آنها توقع خدمت در ارتش را داشته باشد و تنها در این حالت است که می تواند آنها را تشویق به تربیت اخلاقی خود کند. حاکم باید با رعایایش مانند خودش رفتار کند و هر نعمتی را که خود دارد برای آنها هم بخواند و همچون «پدر و مادر مردم» باشد. این نظریه اتکا بر این اندیشه ی کنفوسیوسی دارد که در کشور داری، تقوا کارساز تر از قهر است. تفاوت بین استفاده از زور و بهره گیری از تقوا، به چشم منسیوس، تفاوت راه فرمانروای« مستبد» با راه « شاه واقعی» است. مستبد- یعنی غالب حاکمان دول متنازع، به زعم منسیوس- ممکن است منافعی ظاهری برای مردمش تامین کند، ولی شاه واقعی هم نیازهای مادی و هم نیازهای معنوی آنها را برآورده می کند. حکومت با سرمشق اخلاقی بهتر نتیجه می گیرد، زیرا انسان ها طبیعتاً شیفته خوبی می شوند؛ و از این رو شیفته ی خوبی می شوند که سرمشق اخلاقی در طبیعت ذاتاً خوب آنها تاثیر لذت بخش و دلگرم کننده ای می گذارد. ارضای این طبیعت اخلاقی به بروز استعدادهای نهفته می انجامد و انسان را در متن جهان بزرگ تر قرار می دهد: «همه ی ده هزار چیز در من کامل است. به درون خود نگریستن و پی بردن به اعتبار { اصالت، حقیقت} خویش. چه لذتی بالاتر از این.» بدین سان اندیشه ی منسیوس بعدی عرفانی نیز پیدا می کند: احساس یگانگی با جهانی که طبیعت اخلاقی« آسمان داد» انسان را بی کم و کاست تحقق می بخشدو و از ورای آن بعد دینی اندیشه ی کنفوسیوس آشکار می گردد، بعدی که تنها در دنیای مشخص فعالیت اجتماعی تحقق می یابد.
طبیعت انسانی منسیوس باور داشت که طبیعت انسان ( شینگ) ذاتاً خوب است و گرایش های اخلاقی کاملاً طبیعی و خاص انسان است. او در جایی که بعدها از مهم ترین و مشهورترین قطعه ها در ادبیات فلسفی چین شد آن را چنین توضیح می دهد:
«حال توضیح می دهم که چرا می گویم همه ی انسان ها ذهنی دارند که با دیگران همدردی نشان می دهند. اگر کسی ناگهان کودکی را ببیند که در شرف افتادن در چاهی است، ذهن او همیشه‌ بدون استثناء لبریز از هراس و پریشانی و دلسوزی می شود. علت آن نه این است که فرصت را برای خودشیرینی نزد والدین کودک غنیمت می شمارد، نه این که می خواهد تحسین دوستان و همسایگان را بر انگیزد و نه این که می ترسد شهرت بد پیدا کند. پس می بینیم کسی که ذهنی ندارد که احساس اندوه و دلسوزی کند انسان نیست؛ کسی که ذهنی ندارد که احساس شرم و بیزاری کند انسان نیست؛ کسی که ذهنی ندارد که احساس خشوع و فروتنی کند انسان نیست؛ و کسی که دهنی ندارد که درست و نادرست را تشخیص دهد انسان نیست . احساس ذهنی اندوه و دلسوزی آغاز انسانیت (رن) است؛ احساس ذهنی شرم و بیزاری آغاز درستکاری ( یی ) است؛ احساس ذهنی خشوع و فروتنی آغاز آدابدانی (لی) است؛ و احساس ذهنی درست و نادرست آغاز حکمت( ژی/جر/ چیه) است . پس انسان چهار آغاز دارد چنان که چهار دست و پا . ١١
ادامه دارد...
منابع:
٩- تاریخ فلسفه چین: چو جای و وینبرگ چای، ترجمه ع. پاشایی، تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول ١٣٨٦ص٨٨
١٠- همان
١١-دین های چینی،جوزف ا.آدلر، ترجمه حسن افشار، تهران : نشر مرکز،١٣٨٣ صص٤٩ تا ٥٣

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.