|

برگ گمشده تاریخ

کُردهای ایـزدی

مهرداد رامیدی نیا. محقق و مترجم

|به یاد لالش و روزهای تاریک و وحشتناک شنگال | به یاد استاد زنده یاد ایرج افشار، ایران شناس پرآوازه ای که سالها پیش پژوهش در مورد کُردان ایزدی را به نگارنده پیشنهاد کرده بود|
آیین ایزدی یکی از کُهن آیین‌های جهان است که پیروان آنها در بخش‌هایی از کُردستان، به صورت جوامع کوچک و پراکنده در شمال غرب عراق مناطق سنجار(شنگال)، شیخان و روستاهای پیرامون، در شمال غرب سوریه نواحی حلب، حسکه، کلس، عینتاب و درجنوب شرق ترکیه نواحی دیاربکر، وان، ارزروم، سرت، باتمان، موش و طور عابدین زندگی می‌کنند. همچنین گزارشهای پراکنده‌ای از حضور ایزدی‌ها در نواحی غربی ایران در دسترس است. به گفته مینورسکی کُردشناس روسی، ایزدی ها در نواحی کُردنشین غرب ایران تنها با بیست و پنج خانوار در روستای جبارلوی منطقه ماکو ساکنند. ولی سپازنیکوف معتقد است که 7/47 درصد کُردهای ایزدی در ایران زندگی می‌کنند. قبیله کُردهای دُنبلی ساکن در بخشی از غرب ایران را نیز ایزدی دانسته‌اند. در نوشته‌های عهد صفوی و زمان جنگ با صارم بیگ مُکری امیر کُرد، از وی به عنوان کهنه کافر یزیدی(ایزدی) یاد شده است. همچنین بخشی از آنها در ارمنستان و نواحی ایروان، آپاران، آشتاراک، آرتیک، بِدین، دیلیژان ،کوتایک ، اکتیمبریان، اچمیادزین و شائومیان زندگی می‌کنند. شماری نیز در گُرجستان و تفلیس و روسیه پراکنده‌اند. البته در دهه‌های اخیر شمار زیادی از آنها به آلمان و کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند. اگرچه آمار رسمی و مشخصی در مورد آنان در دسترس نیست اما آمارهای سال 1926م نشان داد که 14523 کُرد ایزدی در اتحاد جماهیر شوروی زندگی می‌کنند، که از این میان 12237 نفر از آنها در ارمنستان و 2262 نفر آنها در گرجستان زندگی می کنند. ایزدیها 80 درصد جمعیت کُردهای ارمنستان را تشکیل می‌دهند. شمار آنان را در مجموع این کشورها 500 هزار نفر برآورد کرده‌اند که حدود 200هزار نفر از آنان در عراق زندگی می‌کنند. تحسین سعید بیگ، امیر ایزدیان جهان جمعیت آنان را در عراق 600 تا 700 هزار نفر و در دنیا نیز حدود1500000 هزار نفردانسته است. به دلیل اینکه تا کنون سرشماری دقیق و منظمی در مورد ایزدی‌ها انجام نشده است نمی‌توان آمار دقیقی ارائه داد. ولی بر پایه اطلاعات موجود و با در نظر گرفتن افزایش جمعیت در منطقه به شیوه عمومی می‌توان شمار ایزدی‌های امروز را حدود دو میلیون نفر بر آورد کرد.
از میان تمام طوایف کُرد امروزی ، ایزدی‌ها در زنده نگه داشتن کیش و آیین، آداب و سنن و پیوستگی قومی و نژادی خود از بقیه کامیاب‌تر بوده‌اند. ایزدی‌ها به گویش کُردی کرمانجی شمالی سخن می‌گویند، موسیقی در بین آنها از جایگاه مقدسی برخوردار است. تنبورنوازی و دف نوازی همراه با کلام‌هایی از متون آیینی و روایات شفاهی در جنبه‌های مختلف زندگی و مراسمات آیینی آنها حضوری گرم و روشن دارد.
شغل اصلی ایزدی‌ها همواره کشاورزی و دامداری بوده است. آنها به طور کلی عادت به انجام کارهای خرید و فروش و تجارت نداشته‌اند، زیرا می‌دانند که چنین کارهایی آنان را به فریب و دروغ و حیله‌گری می‌کشاند. بدین علت از کارهای تجارتی پرهیز کرده‌اند تا لعن و ناسزاگویی را نسبت به شیطان که در نزد آنها به ملک طاووس معروف است نشنوند. هرچند امروزه بسیاری از ایزدی‌ها به کار تجارت روی آورده‌اندکه این مسئله ممکن است به علت عدم پیروی دستورات دینی و یا چشم پوشی رهبران دینی از این موضوع به علت احتیاجات روزمره زندگی باشد.
نقطه آغاز این قتل عامها سال 630میلادی بوده است. ایزدی‌ها در فاصله سالهای 1630تا 1917 میلادی هفتاد و دو بار قتل عام شده‌اند. عثمانی‌ها در فاصله سالهای 1640تا 1910 میلادی بیست بار دست به کشتار خونین و نسل کشی بزرگ آنها زده‌اند.
ایزدی‌ها روزگاری با نام کُهن داسنیDasni نیز شناخته شده بودند. یاقوت حموی جغرافیا‌دان سده هفتم هجری پیرامون نام جای داسن چنین نوشته است: «داسن نام کوهستانیست در بالای موصل که در قسمت شرقی دجله واقع شده است، مردمان زیادی در آنجا زندگی می‌کنند که به آنها داسنی گفته می شود». شرف‌خان بدلیسی مورخ کُرد سده دهم و یازدهم هجری نیز از طایفه داسنی ایزدی یاد کرده و از استیلای این طایفه بر ولایت کُرد نشین سوران سخن به میان آورده است.
طبق برخی از منابع، واژه ایزدی از نام یزید بن معاویه گرفته شده است، برخی از منابع نیز آن را به یزید بن انیسه که با حضرت علی(ع) در جنگ نهروان به نبرد پرداخت نسبت می‌دهند. شهرستانی در کتاب ملل و نحل در مورد انتساب ایزدی‌ها به معاویه چنین بر نگاشته است: «انتساب یزیدیه به یزید بن معاویه، به نظر افسانه‌ای بی پایه می‌آید، دلیل چنین انتسابی احتمالا ناشی از دشمنی وکینه‌ای است که برخي نسبت به فرقه نه چندان مقبول شیطان پرستان داشته‌اند». ایزدی‌ها را متهم به شیطان پرستی کرده‌اند ولی شیطان پرست نیستند. سر انجام برخی دیگر نیز ریشه این کلمه را نه برگرفته از یزید، که برگرفته از "یز" (ازمشتقات یزد و یزدان) می دانند. بر این اساس این واژه در آغاز نماینده فرقه یزدیان بوده که بعدها[در زبان کُردی] به صورت یزیدیان [اِزدیان و ایزدیان] در آمده است.
در اصول اعتقادی آنها می‌توان ردی از آموزه‌های زرتشتی، یهودی و مسیحی را باز یافت. آموزه‌ها و معتقدات ایزدی‌ها را می‌توان در دو کتاب مصحفا رَش(کتاب سیاه) و جلوه یافت. سابقه ایزدی‌ها به پیش از پیدایی اسلام می‌رسد. در هنگام ورود اعراب ، آنها از ترس به تغییر کیش وانمود می‌کنند و برای فاش نشدن این راز و در امان ماندن از چیرگی اعراب در کوهستان‌های نفوذ ناپذیر حلوان در شمال بین النهرین مامن می‌گزینند.کیش آن روزگاران ایزدی‌ها را می‌توان بسیار متاثر از مزدائیسم نیز دانست. بر طبق دیدگاه اسپیرو، خاستگاه ایزدی‌ها به دوره مانی گرایی باز می‌گردد. حیات ایزدی‌ها از سال 290 میلادی ، اندک زمانی پس از اعدام مانی در 276 میلادی آغاز می‌شود.
بررسی و شناخت معدودی از سکه‌های کمتر شناخته شده عرب _ ساسانیِ برجای مانده از آغاز پیدایی کیش اسلام نیز می‌تواند پرتوهای تازه‌ای بر حیات فرهنگی، آیینی و اجتماعی ایزدی‌ها و کیش شان بیاندازد. ایزدیها در این دوره به شیوه پنهانی اصول و رموز اعتقادی خویش را بر حاشیه برخی از این سکه ها ضرب کرده‌اند، سال ضرب سکه‌های ایزدی بیشتر دارای مبداء پسا‌یزدگردی پنداشته شده است و به ندرت آنها را به تاریخ هجری منتسب ساخته‌اند. با این حال یک مبداء تاریخ‌گذاری تازه وجود دارد که تنها بر سکه‌های ایزدی دیده می‌شود که باید بر آن نام مبداء ایزدی نهاد. سال ضرب سکه‌های ایزدی نشان دهنده اوج سکه‌زنی در سالهای سی(62هـ)، سی و پنج(67هـ)، و سی و هفت(69هـ)، است. بیشتر این سکه‌ها محصول ضرابخانه اپرشهر از مهمترین پایگاه‌های کیش ایزدی هستند. اپرشهر و شیز از ضرابخانه‌های فعال و شناخته شده ایزدی‌هاست. همچنین نام چند ضرابخانه ناشناخته دیگر ایزدی نیز بر روی این سکه‌ها دیده می‌شود.
شیخ آدی (عُدی) بن مسافر کُرد هکاری را بنیانگدار کیش ایزدی به شیوه کنونی دانسته‌اند. در کتاب مصحفا رَش (کتاب یا نوشته سیاه) یکی از کتب مقدس کیش ایزدی، از جانب خداوند به فرستاده شدن شیخ آدی از زمین به سوی لالش سخن به میان آمده است. ابن اثیر در کتاب خود الکامل فی التاریخ از شیخ آدی یاد کرده و می گوید: «در این سال(557هـ .ق)شیخ عُدی(آدی) بن مسافر زاهد درگذشت. او مقیم شهر هکاریه از نواحی موصل بود و اصل او از سرزمین شام ،شهر بعلبک بود، که به موصل رفته و اهل عراق و اهالی کوهستان های آن نواحی از او پیروی و فرمانبرداری می‌کردند و به او اعتقاد پیدا کردند، او بسیار مشهور است». شیخ آدی در لالش چشم از جهان فروبسته است.
لالش یا لالش نورانی معبد و قبله‌گاه آنها که در رشته‌کوههای داسنی قرار دارد.این زیارتگاه که زیارتگاه اصلی ایزدی‌هاست در استان دهوک و در شصت کیلومتری شمال غربی شهر موصل در شمال عراق واقع شده است. از آنجا که آرامگه شیخ آدی در لالش واقع شده است هر ایزدی در صورت توانایی باید در طول زندگیش حداقل یک بار به زیارت آن برود. ایزدیانی که در پیرامون لالش زندگی می‌کنند هر سال بهار برای انجام مراسمات ویژه آیینی در این مکان گرد هم می‌آیند. آنان بر این باورند که جهان در لالش زاده شده است. در این عید که در تابستان و از یازدهم ژوئیه آغاز می‌شود، ایزدی‌ها چهل روز را روزه می‌گیرند، آنها بر این باورند که شیخ ادی در این چهل روز آموزه‌هایی پنهانی را به پیروانش می‌آموزد. بنا به باور ایزدیان، خداوند در آغاز سال نو (جیژنا سه‌رسال) که نخستین چهارشنبه ماه آوریل است با ایزدیان دیدار می‌کند و خبرهای سال آینده را با آنها بازگو کرده و با پیروانش تسویه حساب‌های سالانه را انجام می‌دهد.
ایزدی‌ها به خدای یگانه معتقدند و به زبان کردی به او خودا Khuda می‌گویند و ایمان دارند که او نظم‌دهنده اصلی زمین و آسمان است. او به حرکت در آورنده جهان آفرینش و همو آفریدگار انسان است.
در کتاب مصحفا رَش پیرامون آفرینش چنین آمده است: «خداوند بزرگ در ابتدای کار از راز(ذات) گرامی خویش مرواریدی سپید را بیافرید و سپس پرنده‌ای [کبوتر] به نام انفر anfar خلق نموده و آن مروارید را بر پشت آن پرنده نهاد و آن مروارید چهل هزار سال بر پشت آن پرنده بود. خداوند پیش از آفرینش زمین و آسمان، شروع به آفرینش فرشتگان کرد. اولین روز آفرینش روز یکشنبه بود و [در مدت هفت روز] هفت فرشته [را] آفرید تا او را یاری دهند. او در هر روز یک فرشته آفرید. خداوند در نخستین روز، فرشته‌ای به نام عزراییل یا ملک طاووس آفرید و به او مقام سروری و ریاست فرشتگان بخشید».
همچنان که اشاره شد برجسته ترین و پر رنگ ترین عامل تاثیرگذار بر کیش ایزدی، مزدائیسم بوده است. در واقع باید گفت که کیش ایزدی بر بستر دین زرتشتی روئیده و بالیده است. مهمترین نشان شباهت دو کیش ایزدی و زرتشتی ، در داستان آفرینش رخ می‌نماید.
هفت فرشته واسطه میان خدا و آفریدگانش است و ملک طاووس در صدر ایشان قرار دارد. بنابراین ملک طاووس، هم یک فرشته است و هم جوهر و ذاتی الوهی دارد.
زرتشتیان اهورمزدا جایگزین ملک طاووس می‌شود؛ زیرا خدایی است در راس شش امشاسپند. در عین حال اهورمزدا در نخستین روز هر ماه، امشاسپندی است که با شش امشاسپند دیگر ، یک گروه هفت نفره از فرشتگان را تشکیل می‌دهد.در باور ایزدیان ملک طاووس دشمن خدا نیست، بلکه تنها یاغیگری است که قربانی خشم و غضب الهی شده است. آنان معتقدند هنگامی که خدا سایر فرشتگان را آفرید، ملک طاووس که سرور فرشتگان بود، بر خداوند تکبر کرد. خداوند او را هفت هزار سال در دوزخ نگه داشت. اما سر انجام که هفت کوزه را از اشک خود پر کرد، خداوند از گناه او درگذشت و او را به بهشت بازگرداند. این داستان نشان می‌دهد که نزد ایزدی‌ها دشمنی خدا با شیطان، همیشگی و ابدی نیست. افزون بر این، داستان گفته شده یادآور تصور مزداییان از اهریمن است؛ پس از نه هزار سال نبرد، اهریمن از اهورامزدا شکست خواهد خورد و جهان برای همیشه از بدی و دشمنی تهی می‌شود.ایزدی‌ها به خدای یگانه و خیرخواهی باور دارند . در واقع فرشتگان مسئولیت اداره جهان را بر دوش دارند. از این دریچه، تاثیر زروانیسم بر آیین یزیدیه آشکار می‌شود، زیرا بر پایه آموزه‌های زروانی، زروان دو کودک به نام‌های اهورامزدا و اهریمن می‌زاید و اراده جهان را به ایشان واگذار می‌کند. این دو برادر در نبردی همیشگی با یکدیگر به سر می‌برند، تا زمانی که اهورامزدا بر اهریمن چیره شود. ایزدی‌ها معتقد به حلول و استقرار روح در مکان معین و یا انتقال روح از جایی به جای دیگر و از کالبدهای پست به کالبدهای بلند مرتبه، بر اساس شایستگی یا لطف می‌باشند. در کتاب جلوه آمده است:
« ... و اگر خواستم او را دوباره و سه باره به دنیا می‌آورم، یا به عالم دیگر از راه تناسخ ارواح برمی‌گردانم».نماز و نیایش این مردمان تا حدی شبیه نیایش زرتشتیان و مانویان با آمیزه‌ای از مهرگرایی است و در چهار نوبت بامداد، نیمروز، پسین و شامگاه به سوی نیایشگاه لالش و آرامگاه شیخ آدی هکاری در شرق موصل نیایش می‌کنند. نیایش‌های آنها خصوصی و انفرادی است. از جمله این نیایش‌ها نیایش بر آمدن آفتاب است. هر ایزدی هنگام بر آمدن آفتاب از خواب بر می‌خیزد و در مکانی آرام و خلوت پا برهنه رو به آن می‌ایستد، به احترام آفتاب چهار بار سجده می‌کند و با زبان کُردی آمیخته به واژه‌گان عربی و فارسی خداوند را چنین فرا می‌خواند:
به نام یزدان پاک بخشنده و مهربان / ایزدا: هستی، بی‌مکانی، شاهنشاه جهانی. / یارب: تو کریمی، تو رحیمی، تو ایزد سراسر ملک جهانی / مالک زمین و آسمان، دارنده عرش عظیم هستی / یارب: تو از ازل قدیمی (جاویدان باشی). / یارب: تا ابد هستی و خواهی بود / یارب: تو صاحب جن و انس هستی، دارنده عرش و آسمان / یارب: تو تنهایی، بی‌مانندی، جاودانی / یارب: بی‌همتایی وحی المجیدی، یگانه یکتای بی نیازی / یارب: تنها تو لایق مدح و ثنا هستی / یارب: تو خداوند مهر و ماهی، خداوند رودخانه‌ها ونهرها هستی / یا رب: تو خداوند بخشنده‌ای / یارب: تو موجود بی وجودی، بی یار و شریک ، بی صدا و آواز، بی رنگ و همرنگ، ساکت و بی چنگ. / یارب: کسی نمی‌داند تو کجایی / یارب: توگرداننده هفت سپهر، توانای مطلق، تو ملکوتی، یارب: تو خداوند شاه و گدایی / یارب: همیشه بوده‌ای، هستی و خواهی ماند .
ایزدی‌ها دارای دو کتاب مقدس به نام جِلوه Jilwa و مصحفا رَش (کتاب سیاه) Mashafa rash هستند. این کتابها به زبان کُردی و با الفبایی ویژه که محتملا ریشه در الفبای آرامی کُهن دارد نوشته شده‌اند. کتاب جلوه به گویش کُردی کرمانجی جنوبی (سورانی) و کتاب مصحفا رَش به گویش کُردی کرمانجی شمالی نگاشته شده است. این کتابها دارای حجمی اندک و محتوایی متفاوت هستند. کتاب جلوه دارای پنج فصل و چهارصد و نود واژه است که شامل پند و اندرزهای ملک طاووس به پیروان کیش ایزدی است. ملک طاووس در این کتاب میزان قدرت و کارهای خود را بر می شمارد و آنچه را که برای طایفه ایزدی انجام داده، ذکر می‌کند. در این کتاب سخنان غیر منظمی درباره قدمت خداوند و وعده‌های او و مطالبی درباره تناسخ ارواح آمده است. همچنین در این کتاب بحثی درباره حیوانات زمینی، دریایی و پرندگان آمده که چگونه و تحت امر او زندگی و حرکت می‌کنند و اینکه همه گنج‌های زمین بر او آشکار است و هرکه را که بخواهد روزی می‌دهد.
کتاب مصحفا رَش -مصحف به معنای کتاب و واژه رَش در زبان کُردی به معنای سیاه است- یعنی کتاب سیاه. این کتاب بدون فصل بندی و شامل هفتصد و پنجاه واژه است. در این کتاب از آفرینش آسمان و دریا و کوه و درختان، آفرینش فرشتگان و کردار آنها، آفرینش آدم و حوا ، چگونگی بیرون راندن آنها از بهشت و چگونگی فرستادن شیخ آدی بن مسافر کُردی از سرزمین شام به روستای لالش، فرودآمدن ملک طاووس به زمین و نصب پادشاهان ایزدی و.... سخن به میان آمده است. مصحفا رَش طوایف بشری را همه از نسل آدم و حوا دانسته، اما نسل ایزدی از جمله پدران نخستین ایزدی یعنی شیث و نوح و انوش را تنها از نسل آدم می‌داند. همچنین در این کتاب از جایگاه خدایان و اعمال آنها، شرایع آنان و ذکر اشیای حلال و حرام آنان در ازدواج، روزه، نماز، حج، ذکات، زیارت و آداب به خاک سپاری درگذشتگان سخن به میان آمده است. همچنین در این کتاب شرح چگونگی طواف دادن سنجق‌ها در روستاها و شهرها برای جمع‌آوری هدایا و صدقات و نذورات و آداب زیارت قبر شیخ آدی و کارهایی را که باید در جشن «سرسال» انجام دهند؛ چیدن گل‌های سرخ، قربانی کردن حیوانات و غذا دادن به فقرا و زیارت قبور آمده است. پیرامون اصالت و دیرینگی یا متاخر بودن این کتب دیدگاهها و آرای مختلفی ارائه شده است. تالیف و نگارش این کتابها را به شیخ آدی و نوه‌اش شیخ حسن منسوب داده‌اند. این کتابها برای اولین بار در اواخر سده نوزدهم میلادی توسط شرق شناسان کشف، ترجمه و منتشر شده‌اند.
منابع: |یزیدیان یا شیطان پرستان، دکتر محمد التونجی| بررسی مختصری از تاریخ ادیان کُردان، پروفسور توفیق وهبی، ت: جمال الدین حسینی | آداب و رسوم کُردان, محمود افندی بایزیدی، به کوشش الکساندر ژابا| الکامل، ابن اثیر |کُرد و پیوستگی تاریخی و نژادی، رشید یاسمی| ملل ونحل، شهرستانی| معجم البلدان، یاقوت حموی| شرفنامه، شرفخان بدلیسی| فرهنگ دهخدا، علی اکبر دهخدا| ره‌وشتی ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی له کوردستان دا، د. ره‌شاد میران| کومه‌ل کوژی ئیزه‌دییه‌کان له سه‌رده‌می عوسمانی دا، کریستینا کویفونین، و: نه‌به‌ز هیمن| شناخت اساتیر ایران، جان هینلز| نویژین ایزیدییان، جه‌لاده‌ت به‌درخان| نماز و نیایش‌های کُردان ایزدی، جلادت بدرخان، ترجمه استاد احمد شریفی|

|به یاد لالش و روزهای تاریک و وحشتناک شنگال | به یاد استاد زنده یاد ایرج افشار، ایران شناس پرآوازه ای که سالها پیش پژوهش در مورد کُردان ایزدی را به نگارنده پیشنهاد کرده بود|
آیین ایزدی یکی از کُهن آیین‌های جهان است که پیروان آنها در بخش‌هایی از کُردستان، به صورت جوامع کوچک و پراکنده در شمال غرب عراق مناطق سنجار(شنگال)، شیخان و روستاهای پیرامون، در شمال غرب سوریه نواحی حلب، حسکه، کلس، عینتاب و درجنوب شرق ترکیه نواحی دیاربکر، وان، ارزروم، سرت، باتمان، موش و طور عابدین زندگی می‌کنند. همچنین گزارشهای پراکنده‌ای از حضور ایزدی‌ها در نواحی غربی ایران در دسترس است. به گفته مینورسکی کُردشناس روسی، ایزدی ها در نواحی کُردنشین غرب ایران تنها با بیست و پنج خانوار در روستای جبارلوی منطقه ماکو ساکنند. ولی سپازنیکوف معتقد است که 7/47 درصد کُردهای ایزدی در ایران زندگی می‌کنند. قبیله کُردهای دُنبلی ساکن در بخشی از غرب ایران را نیز ایزدی دانسته‌اند. در نوشته‌های عهد صفوی و زمان جنگ با صارم بیگ مُکری امیر کُرد، از وی به عنوان کهنه کافر یزیدی(ایزدی) یاد شده است. همچنین بخشی از آنها در ارمنستان و نواحی ایروان، آپاران، آشتاراک، آرتیک، بِدین، دیلیژان ،کوتایک ، اکتیمبریان، اچمیادزین و شائومیان زندگی می‌کنند. شماری نیز در گُرجستان و تفلیس و روسیه پراکنده‌اند. البته در دهه‌های اخیر شمار زیادی از آنها به آلمان و کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند. اگرچه آمار رسمی و مشخصی در مورد آنان در دسترس نیست اما آمارهای سال 1926م نشان داد که 14523 کُرد ایزدی در اتحاد جماهیر شوروی زندگی می‌کنند، که از این میان 12237 نفر از آنها در ارمنستان و 2262 نفر آنها در گرجستان زندگی می کنند. ایزدیها 80 درصد جمعیت کُردهای ارمنستان را تشکیل می‌دهند. شمار آنان را در مجموع این کشورها 500 هزار نفر برآورد کرده‌اند که حدود 200هزار نفر از آنان در عراق زندگی می‌کنند. تحسین سعید بیگ، امیر ایزدیان جهان جمعیت آنان را در عراق 600 تا 700 هزار نفر و در دنیا نیز حدود1500000 هزار نفردانسته است. به دلیل اینکه تا کنون سرشماری دقیق و منظمی در مورد ایزدی‌ها انجام نشده است نمی‌توان آمار دقیقی ارائه داد. ولی بر پایه اطلاعات موجود و با در نظر گرفتن افزایش جمعیت در منطقه به شیوه عمومی می‌توان شمار ایزدی‌های امروز را حدود دو میلیون نفر بر آورد کرد.
از میان تمام طوایف کُرد امروزی ، ایزدی‌ها در زنده نگه داشتن کیش و آیین، آداب و سنن و پیوستگی قومی و نژادی خود از بقیه کامیاب‌تر بوده‌اند. ایزدی‌ها به گویش کُردی کرمانجی شمالی سخن می‌گویند، موسیقی در بین آنها از جایگاه مقدسی برخوردار است. تنبورنوازی و دف نوازی همراه با کلام‌هایی از متون آیینی و روایات شفاهی در جنبه‌های مختلف زندگی و مراسمات آیینی آنها حضوری گرم و روشن دارد.
شغل اصلی ایزدی‌ها همواره کشاورزی و دامداری بوده است. آنها به طور کلی عادت به انجام کارهای خرید و فروش و تجارت نداشته‌اند، زیرا می‌دانند که چنین کارهایی آنان را به فریب و دروغ و حیله‌گری می‌کشاند. بدین علت از کارهای تجارتی پرهیز کرده‌اند تا لعن و ناسزاگویی را نسبت به شیطان که در نزد آنها به ملک طاووس معروف است نشنوند. هرچند امروزه بسیاری از ایزدی‌ها به کار تجارت روی آورده‌اندکه این مسئله ممکن است به علت عدم پیروی دستورات دینی و یا چشم پوشی رهبران دینی از این موضوع به علت احتیاجات روزمره زندگی باشد.
نقطه آغاز این قتل عامها سال 630میلادی بوده است. ایزدی‌ها در فاصله سالهای 1630تا 1917 میلادی هفتاد و دو بار قتل عام شده‌اند. عثمانی‌ها در فاصله سالهای 1640تا 1910 میلادی بیست بار دست به کشتار خونین و نسل کشی بزرگ آنها زده‌اند.
ایزدی‌ها روزگاری با نام کُهن داسنیDasni نیز شناخته شده بودند. یاقوت حموی جغرافیا‌دان سده هفتم هجری پیرامون نام جای داسن چنین نوشته است: «داسن نام کوهستانیست در بالای موصل که در قسمت شرقی دجله واقع شده است، مردمان زیادی در آنجا زندگی می‌کنند که به آنها داسنی گفته می شود». شرف‌خان بدلیسی مورخ کُرد سده دهم و یازدهم هجری نیز از طایفه داسنی ایزدی یاد کرده و از استیلای این طایفه بر ولایت کُرد نشین سوران سخن به میان آورده است.
طبق برخی از منابع، واژه ایزدی از نام یزید بن معاویه گرفته شده است، برخی از منابع نیز آن را به یزید بن انیسه که با حضرت علی(ع) در جنگ نهروان به نبرد پرداخت نسبت می‌دهند. شهرستانی در کتاب ملل و نحل در مورد انتساب ایزدی‌ها به معاویه چنین بر نگاشته است: «انتساب یزیدیه به یزید بن معاویه، به نظر افسانه‌ای بی پایه می‌آید، دلیل چنین انتسابی احتمالا ناشی از دشمنی وکینه‌ای است که برخي نسبت به فرقه نه چندان مقبول شیطان پرستان داشته‌اند». ایزدی‌ها را متهم به شیطان پرستی کرده‌اند ولی شیطان پرست نیستند. سر انجام برخی دیگر نیز ریشه این کلمه را نه برگرفته از یزید، که برگرفته از "یز" (ازمشتقات یزد و یزدان) می دانند. بر این اساس این واژه در آغاز نماینده فرقه یزدیان بوده که بعدها[در زبان کُردی] به صورت یزیدیان [اِزدیان و ایزدیان] در آمده است.
در اصول اعتقادی آنها می‌توان ردی از آموزه‌های زرتشتی، یهودی و مسیحی را باز یافت. آموزه‌ها و معتقدات ایزدی‌ها را می‌توان در دو کتاب مصحفا رَش(کتاب سیاه) و جلوه یافت. سابقه ایزدی‌ها به پیش از پیدایی اسلام می‌رسد. در هنگام ورود اعراب ، آنها از ترس به تغییر کیش وانمود می‌کنند و برای فاش نشدن این راز و در امان ماندن از چیرگی اعراب در کوهستان‌های نفوذ ناپذیر حلوان در شمال بین النهرین مامن می‌گزینند.کیش آن روزگاران ایزدی‌ها را می‌توان بسیار متاثر از مزدائیسم نیز دانست. بر طبق دیدگاه اسپیرو، خاستگاه ایزدی‌ها به دوره مانی گرایی باز می‌گردد. حیات ایزدی‌ها از سال 290 میلادی ، اندک زمانی پس از اعدام مانی در 276 میلادی آغاز می‌شود.
بررسی و شناخت معدودی از سکه‌های کمتر شناخته شده عرب _ ساسانیِ برجای مانده از آغاز پیدایی کیش اسلام نیز می‌تواند پرتوهای تازه‌ای بر حیات فرهنگی، آیینی و اجتماعی ایزدی‌ها و کیش شان بیاندازد. ایزدیها در این دوره به شیوه پنهانی اصول و رموز اعتقادی خویش را بر حاشیه برخی از این سکه ها ضرب کرده‌اند، سال ضرب سکه‌های ایزدی بیشتر دارای مبداء پسا‌یزدگردی پنداشته شده است و به ندرت آنها را به تاریخ هجری منتسب ساخته‌اند. با این حال یک مبداء تاریخ‌گذاری تازه وجود دارد که تنها بر سکه‌های ایزدی دیده می‌شود که باید بر آن نام مبداء ایزدی نهاد. سال ضرب سکه‌های ایزدی نشان دهنده اوج سکه‌زنی در سالهای سی(62هـ)، سی و پنج(67هـ)، و سی و هفت(69هـ)، است. بیشتر این سکه‌ها محصول ضرابخانه اپرشهر از مهمترین پایگاه‌های کیش ایزدی هستند. اپرشهر و شیز از ضرابخانه‌های فعال و شناخته شده ایزدی‌هاست. همچنین نام چند ضرابخانه ناشناخته دیگر ایزدی نیز بر روی این سکه‌ها دیده می‌شود.
شیخ آدی (عُدی) بن مسافر کُرد هکاری را بنیانگدار کیش ایزدی به شیوه کنونی دانسته‌اند. در کتاب مصحفا رَش (کتاب یا نوشته سیاه) یکی از کتب مقدس کیش ایزدی، از جانب خداوند به فرستاده شدن شیخ آدی از زمین به سوی لالش سخن به میان آمده است. ابن اثیر در کتاب خود الکامل فی التاریخ از شیخ آدی یاد کرده و می گوید: «در این سال(557هـ .ق)شیخ عُدی(آدی) بن مسافر زاهد درگذشت. او مقیم شهر هکاریه از نواحی موصل بود و اصل او از سرزمین شام ،شهر بعلبک بود، که به موصل رفته و اهل عراق و اهالی کوهستان های آن نواحی از او پیروی و فرمانبرداری می‌کردند و به او اعتقاد پیدا کردند، او بسیار مشهور است». شیخ آدی در لالش چشم از جهان فروبسته است.
لالش یا لالش نورانی معبد و قبله‌گاه آنها که در رشته‌کوههای داسنی قرار دارد.این زیارتگاه که زیارتگاه اصلی ایزدی‌هاست در استان دهوک و در شصت کیلومتری شمال غربی شهر موصل در شمال عراق واقع شده است. از آنجا که آرامگه شیخ آدی در لالش واقع شده است هر ایزدی در صورت توانایی باید در طول زندگیش حداقل یک بار به زیارت آن برود. ایزدیانی که در پیرامون لالش زندگی می‌کنند هر سال بهار برای انجام مراسمات ویژه آیینی در این مکان گرد هم می‌آیند. آنان بر این باورند که جهان در لالش زاده شده است. در این عید که در تابستان و از یازدهم ژوئیه آغاز می‌شود، ایزدی‌ها چهل روز را روزه می‌گیرند، آنها بر این باورند که شیخ ادی در این چهل روز آموزه‌هایی پنهانی را به پیروانش می‌آموزد. بنا به باور ایزدیان، خداوند در آغاز سال نو (جیژنا سه‌رسال) که نخستین چهارشنبه ماه آوریل است با ایزدیان دیدار می‌کند و خبرهای سال آینده را با آنها بازگو کرده و با پیروانش تسویه حساب‌های سالانه را انجام می‌دهد.
ایزدی‌ها به خدای یگانه معتقدند و به زبان کردی به او خودا Khuda می‌گویند و ایمان دارند که او نظم‌دهنده اصلی زمین و آسمان است. او به حرکت در آورنده جهان آفرینش و همو آفریدگار انسان است.
در کتاب مصحفا رَش پیرامون آفرینش چنین آمده است: «خداوند بزرگ در ابتدای کار از راز(ذات) گرامی خویش مرواریدی سپید را بیافرید و سپس پرنده‌ای [کبوتر] به نام انفر anfar خلق نموده و آن مروارید را بر پشت آن پرنده نهاد و آن مروارید چهل هزار سال بر پشت آن پرنده بود. خداوند پیش از آفرینش زمین و آسمان، شروع به آفرینش فرشتگان کرد. اولین روز آفرینش روز یکشنبه بود و [در مدت هفت روز] هفت فرشته [را] آفرید تا او را یاری دهند. او در هر روز یک فرشته آفرید. خداوند در نخستین روز، فرشته‌ای به نام عزراییل یا ملک طاووس آفرید و به او مقام سروری و ریاست فرشتگان بخشید».
همچنان که اشاره شد برجسته ترین و پر رنگ ترین عامل تاثیرگذار بر کیش ایزدی، مزدائیسم بوده است. در واقع باید گفت که کیش ایزدی بر بستر دین زرتشتی روئیده و بالیده است. مهمترین نشان شباهت دو کیش ایزدی و زرتشتی ، در داستان آفرینش رخ می‌نماید.
هفت فرشته واسطه میان خدا و آفریدگانش است و ملک طاووس در صدر ایشان قرار دارد. بنابراین ملک طاووس، هم یک فرشته است و هم جوهر و ذاتی الوهی دارد.
زرتشتیان اهورمزدا جایگزین ملک طاووس می‌شود؛ زیرا خدایی است در راس شش امشاسپند. در عین حال اهورمزدا در نخستین روز هر ماه، امشاسپندی است که با شش امشاسپند دیگر ، یک گروه هفت نفره از فرشتگان را تشکیل می‌دهد.در باور ایزدیان ملک طاووس دشمن خدا نیست، بلکه تنها یاغیگری است که قربانی خشم و غضب الهی شده است. آنان معتقدند هنگامی که خدا سایر فرشتگان را آفرید، ملک طاووس که سرور فرشتگان بود، بر خداوند تکبر کرد. خداوند او را هفت هزار سال در دوزخ نگه داشت. اما سر انجام که هفت کوزه را از اشک خود پر کرد، خداوند از گناه او درگذشت و او را به بهشت بازگرداند. این داستان نشان می‌دهد که نزد ایزدی‌ها دشمنی خدا با شیطان، همیشگی و ابدی نیست. افزون بر این، داستان گفته شده یادآور تصور مزداییان از اهریمن است؛ پس از نه هزار سال نبرد، اهریمن از اهورامزدا شکست خواهد خورد و جهان برای همیشه از بدی و دشمنی تهی می‌شود.ایزدی‌ها به خدای یگانه و خیرخواهی باور دارند . در واقع فرشتگان مسئولیت اداره جهان را بر دوش دارند. از این دریچه، تاثیر زروانیسم بر آیین یزیدیه آشکار می‌شود، زیرا بر پایه آموزه‌های زروانی، زروان دو کودک به نام‌های اهورامزدا و اهریمن می‌زاید و اراده جهان را به ایشان واگذار می‌کند. این دو برادر در نبردی همیشگی با یکدیگر به سر می‌برند، تا زمانی که اهورامزدا بر اهریمن چیره شود. ایزدی‌ها معتقد به حلول و استقرار روح در مکان معین و یا انتقال روح از جایی به جای دیگر و از کالبدهای پست به کالبدهای بلند مرتبه، بر اساس شایستگی یا لطف می‌باشند. در کتاب جلوه آمده است:
« ... و اگر خواستم او را دوباره و سه باره به دنیا می‌آورم، یا به عالم دیگر از راه تناسخ ارواح برمی‌گردانم».نماز و نیایش این مردمان تا حدی شبیه نیایش زرتشتیان و مانویان با آمیزه‌ای از مهرگرایی است و در چهار نوبت بامداد، نیمروز، پسین و شامگاه به سوی نیایشگاه لالش و آرامگاه شیخ آدی هکاری در شرق موصل نیایش می‌کنند. نیایش‌های آنها خصوصی و انفرادی است. از جمله این نیایش‌ها نیایش بر آمدن آفتاب است. هر ایزدی هنگام بر آمدن آفتاب از خواب بر می‌خیزد و در مکانی آرام و خلوت پا برهنه رو به آن می‌ایستد، به احترام آفتاب چهار بار سجده می‌کند و با زبان کُردی آمیخته به واژه‌گان عربی و فارسی خداوند را چنین فرا می‌خواند:
به نام یزدان پاک بخشنده و مهربان / ایزدا: هستی، بی‌مکانی، شاهنشاه جهانی. / یارب: تو کریمی، تو رحیمی، تو ایزد سراسر ملک جهانی / مالک زمین و آسمان، دارنده عرش عظیم هستی / یارب: تو از ازل قدیمی (جاویدان باشی). / یارب: تا ابد هستی و خواهی بود / یارب: تو صاحب جن و انس هستی، دارنده عرش و آسمان / یارب: تو تنهایی، بی‌مانندی، جاودانی / یارب: بی‌همتایی وحی المجیدی، یگانه یکتای بی نیازی / یارب: تنها تو لایق مدح و ثنا هستی / یارب: تو خداوند مهر و ماهی، خداوند رودخانه‌ها ونهرها هستی / یا رب: تو خداوند بخشنده‌ای / یارب: تو موجود بی وجودی، بی یار و شریک ، بی صدا و آواز، بی رنگ و همرنگ، ساکت و بی چنگ. / یارب: کسی نمی‌داند تو کجایی / یارب: توگرداننده هفت سپهر، توانای مطلق، تو ملکوتی، یارب: تو خداوند شاه و گدایی / یارب: همیشه بوده‌ای، هستی و خواهی ماند .
ایزدی‌ها دارای دو کتاب مقدس به نام جِلوه Jilwa و مصحفا رَش (کتاب سیاه) Mashafa rash هستند. این کتابها به زبان کُردی و با الفبایی ویژه که محتملا ریشه در الفبای آرامی کُهن دارد نوشته شده‌اند. کتاب جلوه به گویش کُردی کرمانجی جنوبی (سورانی) و کتاب مصحفا رَش به گویش کُردی کرمانجی شمالی نگاشته شده است. این کتابها دارای حجمی اندک و محتوایی متفاوت هستند. کتاب جلوه دارای پنج فصل و چهارصد و نود واژه است که شامل پند و اندرزهای ملک طاووس به پیروان کیش ایزدی است. ملک طاووس در این کتاب میزان قدرت و کارهای خود را بر می شمارد و آنچه را که برای طایفه ایزدی انجام داده، ذکر می‌کند. در این کتاب سخنان غیر منظمی درباره قدمت خداوند و وعده‌های او و مطالبی درباره تناسخ ارواح آمده است. همچنین در این کتاب بحثی درباره حیوانات زمینی، دریایی و پرندگان آمده که چگونه و تحت امر او زندگی و حرکت می‌کنند و اینکه همه گنج‌های زمین بر او آشکار است و هرکه را که بخواهد روزی می‌دهد.
کتاب مصحفا رَش -مصحف به معنای کتاب و واژه رَش در زبان کُردی به معنای سیاه است- یعنی کتاب سیاه. این کتاب بدون فصل بندی و شامل هفتصد و پنجاه واژه است. در این کتاب از آفرینش آسمان و دریا و کوه و درختان، آفرینش فرشتگان و کردار آنها، آفرینش آدم و حوا ، چگونگی بیرون راندن آنها از بهشت و چگونگی فرستادن شیخ آدی بن مسافر کُردی از سرزمین شام به روستای لالش، فرودآمدن ملک طاووس به زمین و نصب پادشاهان ایزدی و.... سخن به میان آمده است. مصحفا رَش طوایف بشری را همه از نسل آدم و حوا دانسته، اما نسل ایزدی از جمله پدران نخستین ایزدی یعنی شیث و نوح و انوش را تنها از نسل آدم می‌داند. همچنین در این کتاب از جایگاه خدایان و اعمال آنها، شرایع آنان و ذکر اشیای حلال و حرام آنان در ازدواج، روزه، نماز، حج، ذکات، زیارت و آداب به خاک سپاری درگذشتگان سخن به میان آمده است. همچنین در این کتاب شرح چگونگی طواف دادن سنجق‌ها در روستاها و شهرها برای جمع‌آوری هدایا و صدقات و نذورات و آداب زیارت قبر شیخ آدی و کارهایی را که باید در جشن «سرسال» انجام دهند؛ چیدن گل‌های سرخ، قربانی کردن حیوانات و غذا دادن به فقرا و زیارت قبور آمده است. پیرامون اصالت و دیرینگی یا متاخر بودن این کتب دیدگاهها و آرای مختلفی ارائه شده است. تالیف و نگارش این کتابها را به شیخ آدی و نوه‌اش شیخ حسن منسوب داده‌اند. این کتابها برای اولین بار در اواخر سده نوزدهم میلادی توسط شرق شناسان کشف، ترجمه و منتشر شده‌اند.
منابع: |یزیدیان یا شیطان پرستان، دکتر محمد التونجی| بررسی مختصری از تاریخ ادیان کُردان، پروفسور توفیق وهبی، ت: جمال الدین حسینی | آداب و رسوم کُردان, محمود افندی بایزیدی، به کوشش الکساندر ژابا| الکامل، ابن اثیر |کُرد و پیوستگی تاریخی و نژادی، رشید یاسمی| ملل ونحل، شهرستانی| معجم البلدان، یاقوت حموی| شرفنامه، شرفخان بدلیسی| فرهنگ دهخدا، علی اکبر دهخدا| ره‌وشتی ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی له کوردستان دا، د. ره‌شاد میران| کومه‌ل کوژی ئیزه‌دییه‌کان له سه‌رده‌می عوسمانی دا، کریستینا کویفونین، و: نه‌به‌ز هیمن| شناخت اساتیر ایران، جان هینلز| نویژین ایزیدییان، جه‌لاده‌ت به‌درخان| نماز و نیایش‌های کُردان ایزدی، جلادت بدرخان، ترجمه استاد احمد شریفی|

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.