آرمانشهر از نگاه فیلسوفان چین باستان (قسمت سوم)
بابک صحرانورد
اما نظام کنفوسیوسی همچنان که قوت هایی داشت و به آنها اشاراتی کردیم ، ضعف هایی نیز از درون داشت . اول آنکه این نظام نظامی انسان گرایانه بود. راه تحقیق در امورات انسانی را یاد می دهد، ولی راه به فرمان درآوردن محیط زندگی را نمی آموزد. در تلاش است که قضاو قدر آسمانی را بشناسد اما بر آن فایق نمی شود. هدفش تامین راه میانه و میانه رو بودن است نه تندرو بودن.
دوم آنکه کنفوسیوس در حرمت گذاشتن به گذشتگان بر خلاف تائوییها به حد افراط میرسد. نظام او بر پایه ی روزگار باستان چین ساخته شده و این را به زیان سازگار شدن با شرایط متغیر تمدن تاکید می کند. فلسفه ی او به جست و جو و حرمت گذشته موفق و کارآمد شد اما مخالف اندیشه های تازه است . او تصور می کرد که هر جامعه ای اگر از سنت گذشته ی خود پیروی کند جامعه موفق و کامل است. بدین ترتیب می باید که نظام های کهن را بدون دستکاری در اصول آن نگاه داشت و به اندیشه های گذشتگان حرمت نهاد و آنها را نباید به نقد کشید.
آموزه های کنفوسیوس اجتماعی بودند نه مذهبی . او هرگز ادعا نکرد از جانب خدا آمده است یا حقیقت در انحصار اوست . از خود هیچ اثر مکتوبی به جای نگذاشت اما پس از مرگش برخی از شاگردانش گفته های او را در کتابی به نام کلمات قصار منتشر کردند. بسیاری از شاگردان او به خاطر شایستگی خودشان مشهور شدند و دیدگاه های شخصی خود را به آموزه های او افزودند. تاریخدانان بزرگی چون یونگ پاپ و آرتور کاترل معتقدند که ائین این جهانی کنفوسیوس آئینی فئودالی اخلاقی بود که از فرمانروا انتظار داشت با خیر خواهی و صداقت حکومت کند و به هر قیمتی از استفاده از زور بپرهیزد . اما میباید مانند فرمانروای جو و دیگر فرمانروایان بزرگ گذشته، امور را به گونه ای از پیش برد که هر تبعهاي از عدالت برخوردار شود. ٧
تعاليم كنفوسيوس تركيبى بود از اصول اخلاقى، سياست مدن و مقدارى مسائل دينى. وى معتقد بود كه اجداد مردم طبق قاعده لى زندگى مى كردند و از اين رو، از انواع نيكيها و بركات برخوردار بودند، ولى مردم زمان وى بر اثر رها كردن آن شيوه، از آن امور محروم مانده اند. لى از ديدگاه كنفوسيوس معانى مختلفى داشت و براى پاكى، ادب، تشريفات و عبادت به كار مى رفت. وى معتقد بود با پيروى از لى هر چيزى بسامان مى آيد و جامعه آرمانى تشكيل مى شود.
همچنان که اشاره شد كنفوسيوس همه جا طرفدار نظم و قدرت قانوني حكومت و در عين حال مخالف استبداد و خودسري پادشاهان بود. حتي همچون فلاسفه هند حق سلطه و قدرت را براي پادشاه قائل نشد بلكه آنرا موكول به رضايت ملت نموده است، زيرا او ميگويد:
(كسي بر امپراطوري سلطنت خواهد كرد كه ملت رضايت دهد و كسي سلطنت را از دست ميدهد كه رضايت ملت را از دست دهد.)
كنفوسيوس ديني به معناي حقيقي تأسيس نكرده است و از اين رو نميتوان او را در جزو پيامبران اديان جهان امروزي مانند دين برهمني، زردشتي يا عيسوي به شمار آورد، زيرا اين اديان همه احكامي براي زندگي افراد بشر و مكافات و مجازات براي اعمال مردم در دنيا و آخرت و قواعد و شرايطي براي اجراي آداب و رسوم مذهبي برقرار كردهاند، ليكن در تعليمات او چيزي از اين مسائل نميتوان يافت. اما همه تصديق ميكنند كه او باني مذهب رسمي دولت چين است. اين مذهب در حقيقتيك فلسفه اخلاقي مي باشد كه با جامهي قدسيّت ديني آراسته شده است. به عبارت ديگر دين كنفوسيوس نوعي وحدت وجود است و براي شرح آن به مردم مغرب زمين بهتر است آن را با فلسفهي اسپينوزا مقايسه كرد. آنچه كنفوسيوس آورده است عقيده و الاهيات نيست بلكه دستور اخلاقي عالي اشرافي است و راه انسان برتر است.٨
منسیوس
بايد بين اسامي فيلسوفان ديگر كه افكارشان در فلسفه چین بي تاثير نبوده، منسیوس را نام ببریم. «منسيوس» يكي از شاگردان برجسته كنفوسيوس که حدود صد سال بعد از او بدنیا آمد، مانند استادش بيشتر به اخلاقيات توجه داشت تا به ماوراءالطبيعه و بيش از همه چيز علاقمند به ايجاد يك حكو مت خوب بود. در واقع با منسیوس پیروزی مکتب کنفوسیوس تضمین شد، چرا که او با آن شیوایی فریبنده، جرات اخلاقی و اعتقاد عمیقی که داشت تعالیم کنفوسیوس را عمومیت بخشید. منسیوس را به دلیل یاری بخشیدن به این مکتب و دفاعش از این شیوه و سنت بزرگ «فرزانه دوم» لقب دادهاند.
٧-چین باستان ، النور ج. هال، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس، ١٣٨١ ص٧٦
٨-اديان زنده جهان؛ رابرت ا.هيوم، ترجمه؛ عبدالرحيم گواهي، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي ١٣٨٣
اما نظام کنفوسیوسی همچنان که قوت هایی داشت و به آنها اشاراتی کردیم ، ضعف هایی نیز از درون داشت . اول آنکه این نظام نظامی انسان گرایانه بود. راه تحقیق در امورات انسانی را یاد می دهد، ولی راه به فرمان درآوردن محیط زندگی را نمی آموزد. در تلاش است که قضاو قدر آسمانی را بشناسد اما بر آن فایق نمی شود. هدفش تامین راه میانه و میانه رو بودن است نه تندرو بودن.
دوم آنکه کنفوسیوس در حرمت گذاشتن به گذشتگان بر خلاف تائوییها به حد افراط میرسد. نظام او بر پایه ی روزگار باستان چین ساخته شده و این را به زیان سازگار شدن با شرایط متغیر تمدن تاکید می کند. فلسفه ی او به جست و جو و حرمت گذشته موفق و کارآمد شد اما مخالف اندیشه های تازه است . او تصور می کرد که هر جامعه ای اگر از سنت گذشته ی خود پیروی کند جامعه موفق و کامل است. بدین ترتیب می باید که نظام های کهن را بدون دستکاری در اصول آن نگاه داشت و به اندیشه های گذشتگان حرمت نهاد و آنها را نباید به نقد کشید.
آموزه های کنفوسیوس اجتماعی بودند نه مذهبی . او هرگز ادعا نکرد از جانب خدا آمده است یا حقیقت در انحصار اوست . از خود هیچ اثر مکتوبی به جای نگذاشت اما پس از مرگش برخی از شاگردانش گفته های او را در کتابی به نام کلمات قصار منتشر کردند. بسیاری از شاگردان او به خاطر شایستگی خودشان مشهور شدند و دیدگاه های شخصی خود را به آموزه های او افزودند. تاریخدانان بزرگی چون یونگ پاپ و آرتور کاترل معتقدند که ائین این جهانی کنفوسیوس آئینی فئودالی اخلاقی بود که از فرمانروا انتظار داشت با خیر خواهی و صداقت حکومت کند و به هر قیمتی از استفاده از زور بپرهیزد . اما میباید مانند فرمانروای جو و دیگر فرمانروایان بزرگ گذشته، امور را به گونه ای از پیش برد که هر تبعهاي از عدالت برخوردار شود. ٧
تعاليم كنفوسيوس تركيبى بود از اصول اخلاقى، سياست مدن و مقدارى مسائل دينى. وى معتقد بود كه اجداد مردم طبق قاعده لى زندگى مى كردند و از اين رو، از انواع نيكيها و بركات برخوردار بودند، ولى مردم زمان وى بر اثر رها كردن آن شيوه، از آن امور محروم مانده اند. لى از ديدگاه كنفوسيوس معانى مختلفى داشت و براى پاكى، ادب، تشريفات و عبادت به كار مى رفت. وى معتقد بود با پيروى از لى هر چيزى بسامان مى آيد و جامعه آرمانى تشكيل مى شود.
همچنان که اشاره شد كنفوسيوس همه جا طرفدار نظم و قدرت قانوني حكومت و در عين حال مخالف استبداد و خودسري پادشاهان بود. حتي همچون فلاسفه هند حق سلطه و قدرت را براي پادشاه قائل نشد بلكه آنرا موكول به رضايت ملت نموده است، زيرا او ميگويد:
(كسي بر امپراطوري سلطنت خواهد كرد كه ملت رضايت دهد و كسي سلطنت را از دست ميدهد كه رضايت ملت را از دست دهد.)
كنفوسيوس ديني به معناي حقيقي تأسيس نكرده است و از اين رو نميتوان او را در جزو پيامبران اديان جهان امروزي مانند دين برهمني، زردشتي يا عيسوي به شمار آورد، زيرا اين اديان همه احكامي براي زندگي افراد بشر و مكافات و مجازات براي اعمال مردم در دنيا و آخرت و قواعد و شرايطي براي اجراي آداب و رسوم مذهبي برقرار كردهاند، ليكن در تعليمات او چيزي از اين مسائل نميتوان يافت. اما همه تصديق ميكنند كه او باني مذهب رسمي دولت چين است. اين مذهب در حقيقتيك فلسفه اخلاقي مي باشد كه با جامهي قدسيّت ديني آراسته شده است. به عبارت ديگر دين كنفوسيوس نوعي وحدت وجود است و براي شرح آن به مردم مغرب زمين بهتر است آن را با فلسفهي اسپينوزا مقايسه كرد. آنچه كنفوسيوس آورده است عقيده و الاهيات نيست بلكه دستور اخلاقي عالي اشرافي است و راه انسان برتر است.٨
منسیوس
بايد بين اسامي فيلسوفان ديگر كه افكارشان در فلسفه چین بي تاثير نبوده، منسیوس را نام ببریم. «منسيوس» يكي از شاگردان برجسته كنفوسيوس که حدود صد سال بعد از او بدنیا آمد، مانند استادش بيشتر به اخلاقيات توجه داشت تا به ماوراءالطبيعه و بيش از همه چيز علاقمند به ايجاد يك حكو مت خوب بود. در واقع با منسیوس پیروزی مکتب کنفوسیوس تضمین شد، چرا که او با آن شیوایی فریبنده، جرات اخلاقی و اعتقاد عمیقی که داشت تعالیم کنفوسیوس را عمومیت بخشید. منسیوس را به دلیل یاری بخشیدن به این مکتب و دفاعش از این شیوه و سنت بزرگ «فرزانه دوم» لقب دادهاند.
٧-چین باستان ، النور ج. هال، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس، ١٣٨١ ص٧٦
٨-اديان زنده جهان؛ رابرت ا.هيوم، ترجمه؛ عبدالرحيم گواهي، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي ١٣٨٣
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.