حسرت و ناممکنی روایت عشق
امجد غلامی
برادران سرنوشت در یک شکم زاد/ عشق و مرگ را
لئو پاردی
در یک روایت کهن کُردی، وقتی دو عشاق به وصال یکدیگر میرسند، از سوی دو صورت اسطورهای به نسبت عشق و حقیقی بودن عشقشان مورد تمسخر و بازخواست قرار میگیرند. مرد عاشق در پاسخ آنها و برای اثبات عشق خویش به مجادله برمیخیزد و با خواندن اشعاری چند، عشقش را با گُرگرفتن از درون و سوختن ققنوس وار به رخ پرسندگان میکشد. در واقع آنچه در این روایت بیش از همه جالب توجه است، تلاش برای انتقال معانی عشق از طریق کنش گفتاری و چیزی است که لاکان آنرا تلاش برای تبدیل عواطف به دالها مینامد. با این تفاوت که دال مذکور بیش از آنکه به خدمت امر نمادین درآید، در حد فاصل آشکارشدگی و امرخیالی گیر میکند و سرآخر فقدان آغازین با فقدان بزرگ (مرگ) در پایان، گره میخورد. به عبارت دیگر روایت مذکور به نحوی از انحاء موید شکلی از ناممکنی روایت عشق و حسرت به یادآوری آن است.
در رابطه بین روایت و عشق آنچه بیش از همه حائز اهمیت است، خود نگره عشق فارغ از اتفاق عاشقانه در لحظه روی دادن آن و رابطه شکل گرفته در آن لحظه است، بلکه بیشتر گونهای یادآوری و آگاهی پسینی است که فرد از طریق آن خود را در گذشتهای محصور میکند، که به اتکای آن میتواند به کلیت زندگی خویش معنا ببخشد. اما همین بازگشت استعلایی به گذشته، با نوعی نابهسامانی و ناتوالیمندی زمانی روبرو است که کنش را در بیرون از امر زمانی مقدور میسازد. و شاید همین نازمانمندی است که روایت عشق را ناممکن میسازد. چرا که به تعبیر ارسطویی از روایت وجود انگاره کل، به مثابه همنشینی آغاز و میانه و پایان، در کنار خصوصیتهای کامل بودن و امتداد، بنیانی برای پیرنگسازی و به تبع کنش روایی است. از این حیث انگاره کل روایت تابع نوعی توالی در رویدادها و دلالتهای ضمنی میان آنهاست. در حالیکه در متن عشق فرد تصویری را به یاد میآورد که در آن دیگری خود دیگری دیگری است. کسی که حاوی چیزی است که از تصویر دیگر، چیز دیگر یا کسی دیگر در خود دارد و به تعبیر فرویدی، حاوی اثر بازگشتی علت عشقی است که دیگری برای فرد دارد.
روایت کردن و انتقال چنین مکانیسمی از آن جهت ناممکن است که تصاویر به شکلی پیش و پس گونه در فواصل نامتوالی و نامرتبط خود را عرضه میدارند. دیگری با تجلی در دیگری عشق به دور خود زمانی عایقوار میتند، که تن به نظم زمانی نمیدهد. اما همین دیگری عایق یافته در لحظه تصور و یادآوردن، بر زمان گذشته به اکنون آمده تطبیق داده میشود. این شکل از تطبیق دادن دو نوع زمان، تخیلات ما را نسبت به دو جریان زمانی و مکانی تجربهای که در گذشته داشتهایم، حساس میکنند. یکی بدون وقفه از گذشته به حال جریان مییابد و دیگری پابهپا میکند، دور خود حلقه میزند، راهی پر سنگلاخ دارد و دنبال کردن مسیر پرپیچ و خم آن نیازمند تلاشی عظیم است، مسیری که مانع از گرایش ذهن غریزی به آرامش میشود. چنین امری به تنش میان داستان (زمان توالی یافته و از گذشته به حال آورده شده) و پیرنگ (که موجب میشود دیگری عشق به اسارت تصورها و فقدان دیگری دیگری درآید، اما فرد به منظور یگانگی بخشیدن به عشق از یادآوردن آن پرهیز میکند و از این طریق یادآوری در برابر زمانمندی هنجاری مقاومت میکند)، دامن میزند. چنین تقابلی موجب میشود که روایت عشق، رویدادی
زمانمند - تاریخی در عین حال روانی - نازمانمند باشد.
بنابراین تلاش برای تطبیق دادن این دو زمان گویای نوعی ناممتد بودن «نفس ممتد»ی است که سنت اگوستین از آن برای سرهم بندی و دستیابی به معنای کلیت زندگی بهره میجوید: زندگی آدمی به مثابه مجموعهای از لحظات و اجزای پراکنده، تنها از طریق پیکربندی و ترکیب این اجزاء در قالب یک شکل کلی معنا مییابند. آنچه اگوستین - متناسب با حالت طبیعی زندگی آدمی- بدان اشاره دارد، نوعی معنادهی به اجزای بیکران وجودی منقسم در لحظات زمانی است که میتوان آن را در سه زمان گذشته، حال و آینده خلاصه نمود و با ساختن پلی میان این سه نحله زمانی به شکلی روایی و از طریق خاطره (گذشته به حال) و انتظار (گذشته و حال به آینده) به زندگی معنا و دلالتی تام بخشید.
بر این اساس عشق شکلی از گسست و آشفتگی زمانی و به تبع گسست در معنای تام زندگی است که با در هم آمیختن خاطره/ انتظار و در عین حال اضطراب و حسرت، نفس ممتد آگوستینی را به سخره میگیرد: انتظار از دیگری که متقابل و حاوی اثر بازگشتی علت عشقی باشد که از دیگری دیگر در وی موجود است، در کنار خاطرهای که سعی میکند مدام وی را از دیگری دیگر تهی سازد و به شکلی یگانه به خاطر آورد. و افزون بر آن حسرتی که موید شکست در تطبیق این دو و گریز عشق از تناسب انتظار/ خاطره است. این رابطه بغرنج چیزی است که عشق را از استیلای زمان و توالی ارسطو/ آگوستینی رها کرده و بدان صورتی ناممکن میبخشد. صورتی که خود حمل بر تمامی معانی زندگی میشود و زندگی را به بیرون آن و مرگ سوق میدهد.
برادران سرنوشت در یک شکم زاد/ عشق و مرگ را
لئو پاردی
در یک روایت کهن کُردی، وقتی دو عشاق به وصال یکدیگر میرسند، از سوی دو صورت اسطورهای به نسبت عشق و حقیقی بودن عشقشان مورد تمسخر و بازخواست قرار میگیرند. مرد عاشق در پاسخ آنها و برای اثبات عشق خویش به مجادله برمیخیزد و با خواندن اشعاری چند، عشقش را با گُرگرفتن از درون و سوختن ققنوس وار به رخ پرسندگان میکشد. در واقع آنچه در این روایت بیش از همه جالب توجه است، تلاش برای انتقال معانی عشق از طریق کنش گفتاری و چیزی است که لاکان آنرا تلاش برای تبدیل عواطف به دالها مینامد. با این تفاوت که دال مذکور بیش از آنکه به خدمت امر نمادین درآید، در حد فاصل آشکارشدگی و امرخیالی گیر میکند و سرآخر فقدان آغازین با فقدان بزرگ (مرگ) در پایان، گره میخورد. به عبارت دیگر روایت مذکور به نحوی از انحاء موید شکلی از ناممکنی روایت عشق و حسرت به یادآوری آن است.
در رابطه بین روایت و عشق آنچه بیش از همه حائز اهمیت است، خود نگره عشق فارغ از اتفاق عاشقانه در لحظه روی دادن آن و رابطه شکل گرفته در آن لحظه است، بلکه بیشتر گونهای یادآوری و آگاهی پسینی است که فرد از طریق آن خود را در گذشتهای محصور میکند، که به اتکای آن میتواند به کلیت زندگی خویش معنا ببخشد. اما همین بازگشت استعلایی به گذشته، با نوعی نابهسامانی و ناتوالیمندی زمانی روبرو است که کنش را در بیرون از امر زمانی مقدور میسازد. و شاید همین نازمانمندی است که روایت عشق را ناممکن میسازد. چرا که به تعبیر ارسطویی از روایت وجود انگاره کل، به مثابه همنشینی آغاز و میانه و پایان، در کنار خصوصیتهای کامل بودن و امتداد، بنیانی برای پیرنگسازی و به تبع کنش روایی است. از این حیث انگاره کل روایت تابع نوعی توالی در رویدادها و دلالتهای ضمنی میان آنهاست. در حالیکه در متن عشق فرد تصویری را به یاد میآورد که در آن دیگری خود دیگری دیگری است. کسی که حاوی چیزی است که از تصویر دیگر، چیز دیگر یا کسی دیگر در خود دارد و به تعبیر فرویدی، حاوی اثر بازگشتی علت عشقی است که دیگری برای فرد دارد.
روایت کردن و انتقال چنین مکانیسمی از آن جهت ناممکن است که تصاویر به شکلی پیش و پس گونه در فواصل نامتوالی و نامرتبط خود را عرضه میدارند. دیگری با تجلی در دیگری عشق به دور خود زمانی عایقوار میتند، که تن به نظم زمانی نمیدهد. اما همین دیگری عایق یافته در لحظه تصور و یادآوردن، بر زمان گذشته به اکنون آمده تطبیق داده میشود. این شکل از تطبیق دادن دو نوع زمان، تخیلات ما را نسبت به دو جریان زمانی و مکانی تجربهای که در گذشته داشتهایم، حساس میکنند. یکی بدون وقفه از گذشته به حال جریان مییابد و دیگری پابهپا میکند، دور خود حلقه میزند، راهی پر سنگلاخ دارد و دنبال کردن مسیر پرپیچ و خم آن نیازمند تلاشی عظیم است، مسیری که مانع از گرایش ذهن غریزی به آرامش میشود. چنین امری به تنش میان داستان (زمان توالی یافته و از گذشته به حال آورده شده) و پیرنگ (که موجب میشود دیگری عشق به اسارت تصورها و فقدان دیگری دیگری درآید، اما فرد به منظور یگانگی بخشیدن به عشق از یادآوردن آن پرهیز میکند و از این طریق یادآوری در برابر زمانمندی هنجاری مقاومت میکند)، دامن میزند. چنین تقابلی موجب میشود که روایت عشق، رویدادی
زمانمند - تاریخی در عین حال روانی - نازمانمند باشد.
بنابراین تلاش برای تطبیق دادن این دو زمان گویای نوعی ناممتد بودن «نفس ممتد»ی است که سنت اگوستین از آن برای سرهم بندی و دستیابی به معنای کلیت زندگی بهره میجوید: زندگی آدمی به مثابه مجموعهای از لحظات و اجزای پراکنده، تنها از طریق پیکربندی و ترکیب این اجزاء در قالب یک شکل کلی معنا مییابند. آنچه اگوستین - متناسب با حالت طبیعی زندگی آدمی- بدان اشاره دارد، نوعی معنادهی به اجزای بیکران وجودی منقسم در لحظات زمانی است که میتوان آن را در سه زمان گذشته، حال و آینده خلاصه نمود و با ساختن پلی میان این سه نحله زمانی به شکلی روایی و از طریق خاطره (گذشته به حال) و انتظار (گذشته و حال به آینده) به زندگی معنا و دلالتی تام بخشید.
بر این اساس عشق شکلی از گسست و آشفتگی زمانی و به تبع گسست در معنای تام زندگی است که با در هم آمیختن خاطره/ انتظار و در عین حال اضطراب و حسرت، نفس ممتد آگوستینی را به سخره میگیرد: انتظار از دیگری که متقابل و حاوی اثر بازگشتی علت عشقی باشد که از دیگری دیگر در وی موجود است، در کنار خاطرهای که سعی میکند مدام وی را از دیگری دیگر تهی سازد و به شکلی یگانه به خاطر آورد. و افزون بر آن حسرتی که موید شکست در تطبیق این دو و گریز عشق از تناسب انتظار/ خاطره است. این رابطه بغرنج چیزی است که عشق را از استیلای زمان و توالی ارسطو/ آگوستینی رها کرده و بدان صورتی ناممکن میبخشد. صورتی که خود حمل بر تمامی معانی زندگی میشود و زندگی را به بیرون آن و مرگ سوق میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.